Przemiany architektoniczne Kramów Bogatych i Kramów Bolesławowych

Authors

  • Sławomir Dryja
  • Wojciech Głowa
  • Waldemar Niewalda
  • Stanisław Sławiński

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.01.08

Abstract

ARCHITECTURAL ALTERATIONS OF THE RICH STALLS AND THE BOLESLAUS’ STALLS

The paper deals with the complexes of stalls located to the east of the Cloth Hall (Sukiennice) in Main Market Square (Rynek Główny) in Kraków between the 13th and the 19th centuries. Throughout the stages of their development the complexes retained their layout based along a centrally plotted internal passage, with a side passage that run across the facility (hence its name – the cross). The earliest structures were built in the second half of the 13th century as a stone and brick ground fl oor (basement) topped with timber-framed storey (or stories?). The complex was expanded eastwards by the mid-14th century at the latest. In the late 14th century the relics of the walls of the previously demolished stalls were used as the foundations for a new complex of commercial facilities, called the Rich Stalls (Kramy Bogate). Their layout consisted of four quarters, with 16 stalls in each quarter. The structure was walled off in stone and brick along its outline, while the internal partitions were still made of wood. All the 64 stalls had basements. Starting from the late 15th century, the wooden partitions were gradually replaced by brick walls, while the basements and stalls were roofed with vaults, leaving the wooden ceilings here and there. In the modern era the stalls were provided with attics (mezzanines). It was not later than in the 18th century that the internal passage and the cross were roofed as well. The stalls were knocked down in 1868. The archaeological survey carried out in the years 2005–2010 resulted in unearthing and researching major fragments of the Rich Stalls.

References

1. Buśko C., Głowa W.: Czy książę Bolesław dotrzymał słowa danego krakowskim mieszczanom?. W: I Forum Architecturae Poloniae Medievalis. Red. K. Stala. Politechnika Krakowska. Architektura. Monografia nr 354. Kraków 2007, s. 47.
View in Google Scholar

2. Komorowski W., Motak A.: Rynek Główny. W: Encyklopedia Krakowa. Red. A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000.
View in Google Scholar

3. Inwentaryzację odkrytych struktur murowych i dokumentację rysunkową przeprowadziły Małgorzata Mamica i Dorota Rozbicka, biorąc też udział w tych badaniach; kwerendy archiwalne w trakcie badań wykonali: Aldona Sudacka i Waldemar Komorowski, zob.: Sudacka A.: Wyniki kwerendy archiwalnej dotyczącej zabudowy handlowej Rynku w Krakowie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, nr 26, s. 88, 89.
View in Google Scholar

4. Papiery po Władysławie Łuszczkiewiczu, rkps TNK-36, l.49/68, Archiwum PAN, oddział w Krakowie.
View in Google Scholar

5. Lenkiewicz T.: Badania archeologiczne prowadzone na Rynku Głównym w Krakowie w latach 1961–1963. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1964, t. 12, nr 1, s. 159–167.
View in Google Scholar

6. Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo krakowskie w świetle źródeł archeologicznych. „Materiały Archeologiczne” 1979, t. 19,
View in Google Scholar

s. 28.
View in Google Scholar

7. Zin W., Grabski W.: Wczesnośredniowieczne budowle Krakowa w świetle ostatnich badań. „Rocznik Krakowski” 1966, t. 38, s. 33–73.
View in Google Scholar

8. Eidem: Niektóre problemy stratygrafi czne Rynku krakowskiego. Sprawozdania z posiedzeń Komisji PAN, styczeń – czerwiec 1966. Kraków 1967, s. 355–357.
View in Google Scholar

9. Eidem: Wczesnośredniowieczne…, s. 34.
View in Google Scholar

10 Radwański K.: Prace badawcze prowadzone w 1962 roku na terenie Krakowa. „Materiały Archeologiczne” 1964, t. 5, s. 231, 232.
View in Google Scholar

11. Dębowski T.: Badania archeologiczne Sukiennic krakowskich. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1981, t. 29, nr 4, s. 451–458.
View in Google Scholar

12. Krupiński A.B.: Hala Sukiennic krakowskich w świetle badań architektonicznych. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1981, t. 29, nr 4, s. 459–462.
View in Google Scholar

13. Dębowski T.: Badania archeologiczne…, s. 454, 455.
View in Google Scholar

14. Ibidem, s. 455.
View in Google Scholar

15. Zaitz E.:Sprawozdanie z badań sondażowych prowadzonych na Rynku Głównym w Krakowie w 2003 roku. W: VI Konferencja Naukowo- Techniczna „Inżynieryjne problemy odnowy staromiejskich zespołów zabytkowych REW–INŻ. 2004”. Kraków, 24–26 listopada 2004 r. Materiały konferencyjne. T. 1. Kraków 2004, s. 264, 291, ryc. 2.
View in Google Scholar

16. Dane uzyskano w niewielkich przekopach, ponadto nigdzie nie zarejestrowano pełnej stratygrafi i; autor formułuje wnioski i rekonstrukcje dla całej budowli, ekstrapolując w sposób arbitralny wyniki oględzin pojedynczych pomieszczeń.
View in Google Scholar

17. Badania zrealizowane przez zespół archeologów i badaczy architektury w składzie: Sławomir Dryja, Wojciech Głowa, Waldemar Niewalda, Stanisław Sławiński.
View in Google Scholar

18. Podcienie zajęło miejsce dawnego miedzucha.
View in Google Scholar

19. Tomkowicz S.: Plan Rynku krakowskiego z roku 1787. „Rocznik Krakowski” 1907, t. 9, s. 177–185; Banach J.: Najstarsza ikonografi a Rynku Głównego. „Rocznik Krakowski” 1992, t. 58, s. 71, 72, ryc. 1.
View in Google Scholar

20. Podobnie było we Wrocławiu, zob.: Czerner R.: Zabudowy rynków. Średniowieczne bloki śródrynkowe wybranych dużych miast Śląska. Wrocław 2002, ryc. 1 na s. 10.
View in Google Scholar

21. Ustalenie Waldemara Niewaldy w trakcie ostatnich badań w Sukiennicach.
View in Google Scholar

22. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1257–1506 (dalej cyt. KDK). Wyd. F. Piekosiński. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 5. Kraków 1879, cz. 1, nr I, s. 1; Bąkowski K.: Kraków przed lokacją z roku 1257. Biblioteka Krakowska nr 88. Kraków 1935, s. 169 (tekst przywileju, przetłumaczony z łaciny na s. 168–173).
View in Google Scholar

23. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa. T. 1. Kraków do schyłku wieków średnich. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1992, s. 169.
View in Google Scholar

24. Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa od r. 1300 do 1400. Wyd. F. Piekosiński, J. Szujski. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 4. Kraków 1878, cz. 1.
View in Google Scholar

25. Ibidem, nr 7, s. 4; nr 52, s. 11;
View in Google Scholar

26. Ibidem, nr 174, s. 20.
View in Google Scholar

27. Ibidem, nr 873, s. 87, 88.
View in Google Scholar

28. Ibidem, nr 1055, s. 107.
View in Google Scholar

29. Ibidem, nr 1424, s. 157.
View in Google Scholar

30. Ibidem, nr 1472, s. 162.
View in Google Scholar

31. Ibidem, nr 1600, s. 180.
View in Google Scholar

32. KDK, cz. 1, nr XXXII, s. 36; Zob.: Szujski J.: Kraków aż do początków XVgo wieku. Wstępne słowo do najstarszych ksiąg tego miasta. W: Najstarsze księgi…, s. XXVII, L; Kutrzeba S.: Finanse Krakowa w wiekach średnich. „Rocznik Krakowski” 1900, t. 3, s. 45.
View in Google Scholar

33. Zin W.: Prace badawcze w dziedzinie historii architektury Krakowa w ciągu ostatnich 50 lat. „Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków” 1963. Seria B, t. 7, s. 19–21; Zin W., Grabski W.: Niektóre problemy stratygraficzne…, s. 357; Dębowski T.: Badania archeologiczne…, s. 457, 458.
View in Google Scholar

34. Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny w Krakowie. Red. nauk. O. Czerner. Wrocław 2008, s. 21, 243 i nn; Sudacka A.: Wyniki…, s. 85.
View in Google Scholar

35. Składy sukna z reguły nie były w swojej pierwotnej formie podpiwniczone, zob.: Czerner R.: Zabudowy…, s. 32, 33; Buśko C.: Na marginesie relacji miejscowego archeologa o wykopaliskach na krakowskim Rynku. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2009, t. 57, nr 2, s. 292.
View in Google Scholar

36. Analogiczne datowania przyjęli starsi, wyżej wymienieni badacze.
View in Google Scholar

37. Ściany nie wiążą się w sposób typowy, tylko dość odległe od siebie ceglane wypustki ściany działowej wchodzą w gniazda wyrobione w kamiennych murach magistralnych. Jest to opisane powyżej wiązanie na sztraby, jedyne do zastosowania przy murach zbudowanych z różnych materiałów (w przypadku kamienia użytego w kramach nie może być mowy o znormalizowaniu wymiarów złomów). 38. Dębowski T.: Badania archeologiczne…, s. 455.
View in Google Scholar

39. Pogląd o wczesnej „gminie” na terenie Krakowa przedstawił jako pierwszy Józef Szujski. Szujski J.: Kraków…, s. XV–XVII. Zagadnienie to rozwinął Stanisław Zachorowski. Zachorowski S.: Kraków biskupi. „Rocznik Krakowski” 1906, t. 8, s. 103–126. Niedawne podsumowanie Jerzego Wyrozumskiego. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 154 i nn.
View in Google Scholar

40. Zob. Dryja S., Głowa W., Niewalda W., Sławiński S.: Sukiennice krakowskie – fazy budowy w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” (cz. 1).
View in Google Scholar

41. Zapiski w: Najstarsze księgi…, cz. 2.
View in Google Scholar

42. Wawel-Louis J.: Przechadzka kronikarza po Rynku krakowskim. Kraków 1890, s. 26.
View in Google Scholar

43. Czerner R.: Zabudowy…, s 101.
View in Google Scholar

44. Księgi ławnicze krakowskie 1365–1376 i 1390–1397. Wyd. S. Krzyżanowski. Kraków 1904, pierwsza zapiska nr 63 z 1366 r., s. 8.
View in Google Scholar

45. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 281, według: Najstarsze księgi…, cz. 2, s. 291.
View in Google Scholar

46. Najstarsze księgi…, cz. 2, s. 291, poz. 10 (objaśnienie na s. 292).
View in Google Scholar

47. Księgi ławnicze..., nr 2096.
View in Google Scholar

48. Tyszka P.: Obraz przestrzeni miejskiej Krakowa XIV–XV wieku w świadomości jego mieszkańców. Lublin 2001, s. 122, według: Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt. APKr), Scabinalia Crac., nr 6, s. 85.
View in Google Scholar

49. Być może zapiska nie odnosi się do Kramów Bogatych.
View in Google Scholar

50. KDK, t. 7. Kraków 1882, cz. 2–4, nr DXXXV, s. 671; Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny…, s. 242.
View in Google Scholar

51. Heydeke J.: Census civitatis conscripti. Spis dochodów miasta Krakowa z 1500 roku. Wyd. M. Starzyński. Cracovienses Fontes Minores. T. 2. Kraków 2009, s. 8, 9. (oryg. w APKr, sygn. E 44).
View in Google Scholar

52. Lustracja województwa krakowskiego 1564. Oprac. J.M. Małecki. Cz. 1. Warszawa 1962, s. 4.
View in Google Scholar

53. W 1798 r. z instancji „starszych Sklepów [Kramów] Bogatych” przeprowadzono wizję lokalną i stwierdzono konieczność nowego wybrukowania „tyłów” pomiędzy Bogatymi Kramami a Sukiennicami i uformowanie tam rynsztoka (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1532, s. 91).
View in Google Scholar

54. Księga wiertelnicza krakowska. Część 1 (1568–1577). Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie. Wyd. K. Jelonek-Litewka, A. Litewka, Ł. Walczy. Fontes Cracovienses 5. Kraków 1997, nr 4, s. 30 (dalsze części wydano jako 6, 7, 8); Źródła do dziejów zabudowy związanej z handlem we wschodniej części Rynku Głównego w Krakowie (XIV–XIX w.). Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie. Wyd. K. Follprecht, K. Jelonek-Litewka. Kraków 2007, nr 110–130, s. 54–70.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-10-23

Issue

Section

Articles

How to Cite

Przemiany architektoniczne Kramów Bogatych i Kramów Bolesławowych. (2026). Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 28(1), 153-172. https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.01.08