Przyczynek do stanu badań nad zagadnieniem najstarszych kamienic krakowskich i ich lokalizacji na działce modularnej
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.02.05Abstract
A CONTRIBUTION TO THE STUDY OF THE EARLIEST STONE AND BRICK HOUSES IN KRAKOW AND TH EIR LOCATION ON THE MODULAR PLOT
The paper deals with several buildings from the group of the earliest stone and brick houses (kamienica) in Kraków dating back to the early 13th century and the first half of the 14th century, erected in the city at the time of the Town Charter of 1257 and in the territories incorporated into Kraków ca 1300. Built of stone (bricks were used in the architectural details, although their application as the basic building material was also practiced), the old ground floors of these houses have been preserved in the basements of numerous kamienica type buildings in Kraków. The issue of the earliest stone and brick houses was discovered by three researchers: Waldemar Komorowski, Marek Łukacz, and Tomasz Liniecki. The author of this paper discusses the objects discovered and studied by him during the works recommended by the conservation authorities in Kraków. Th e distinctive buildings in this group are the houses located at Main Market Square (Rynek Główny) and numbered 35, 36 and 42, characterized by complex plans whose development dates back to before the middle of the 14th century. The original stone and brick buildings, incorporated into the university edifices called the Collegium Maius and the Collegium Minus in the 15th century, were discovered within the block no. 27 in the western section of the oldest part of the city. Relatively many original stone and brick structures had existed in the area of the Church of St Cross and the Holy Spirit Hospital, located on the outskirts of Main Market Square. The ground floors of three of such buildings were discovered in the stone and brick houses at 23 Św. Krzyża St and on the corner of 31 Św. Marka St and 16 Św. Krzyża St. Apart from the stone and brick buildings, wooden structures, built most probably using the light-frame technique, also existed in the city in the late 13th century and the fi rst half of the 14th century. Neighbouring on one another in a single parcel, the two types of structures were often merged into elaborate complexes.
References
1. W większości tych badań brała udział pani Joanna Hiżycka, której składam serdeczne podziękowanie za pomoc udzieloną w przygotowaniu artykułu. Dziękuję także panom dr. Markowi Łukaczowi i Waldemarowi Komorowskiemu za cenne informacje o krakowskich kamienicach, udzielone w ciągu ostatnich kilkunastu lat.
View in Google Scholar
2. Tu kilka słów należy poświęcić metodzie datowania tych zabytków. Stosowane w trakcie badań rozwarstwienie chronologiczne, jako względne, nie budzi wątpliwości – badacz odczytuje strukturę zabytku i ustala chronologię względną poszczególnych faz budowy. O wiele trudniejsze jest ustalenie datowania bezwzględnego. Datownikami są tu często uzupełniające się źródła wiedzy o obiekcie: zapiski archiwalne, elementy stylowe (głównie kamieniarka), cechy materiału (wymiary cegieł, opracowanie złomów kamiennych) i ułożonego z niego wątku.
View in Google Scholar
3. Częściowo przyjmuję tu pogląd Władysława Grabskiego, który połowę XIV w. („złoty okres budowlany za panowania Kazimierza Wielkiego”) uznał za czas pierwszych rozbudów murowanych budynków mieszkalnych stojących na działkach narożnych. Grabski W.: Ze studiów nad zabudową mieszkalną średniowiecznego Krakowa. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1968, t. 2, s. 203. Należy jednak pamiętać o konieczności weryfikacji tego poglądu w świetle wciąż rozwijającego się stanu badań. Sam Grabski sądził, że systematyczną zabudowę kamienicami działek lokacyjnych zainicjowano w początkach XIV w. Idem: Wybrane zagadnienia z urbanistyki średniowiecznego Krakowa. „Biuletyn Krakowski” 1961, t. 3, s. 99.
View in Google Scholar
4. Szujski J.: Kraków aż do początków XVgo wieku. Wstępne słowo do najstarszych ksiąg tego miasta. W: Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa od r. 1300 do 1400. Wyd. F. Piekosiński, J. Szujski. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 4. Kraków 1878, cz. 1. s. L.
View in Google Scholar
5. Zob.: Grabski W.: Wybrane zagadnienia…, s. 92 i n.; idem: Ze studiów…, s. 191 i n. O wilkierzu podającym wymiary działki podlegającej podatkowi gruntowo-domowemu pisał już Stanisław Kutrzeba, zwróciwszy uwagę na występowanie wartości gruntu określonej Hof w miastach śląskich, jak i we Lwowie. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa w wiekach średnich. „Rocznik Krakowski” 1900, t. 3, s. 78 i nn.
View in Google Scholar
6. Swaryczewski A.: Historyczne przekształcenia urbanistyczne jednego z przyrynkowych bloków Krakowa. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1976, t. 10, s. 15–25; idem: Gotycki blok nr 9 w Krakowie. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1988, t. 22, s. 19–24; Łukacz M.: Pierwsze fazy kształtowania się dominującego typu kamienicy krakowskiej. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1988, t. 22, s. 9–17.
View in Google Scholar
7. Komorowski W.: Najstarsze kamienice krakowskie. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1997, t. 42, z. 2, s. 107–119; idem: Kamienice i pałace Rynku krakowskiego w średniowieczu. W: Średniowieczny Śląsk i Czechy. Centrum średniowiecznego miasta. Wrocław a Europa Środkowa. Red. J. Piekalski, K. Wachowski. Wratislavia Antiqua T. 2. Wrocław 2000, s. 311–329; idem: Kamienice i pałace Rynku krakowskiego w średniowieczu. „Rocznik Krakowski” 2002, t. 63, s. 7–34. Wcześniej problemem najstarszych domów zajmował się m.in. Józef Stanisław Jamroz, którego książka stanowi podsumowanie wczesnego etapu prac badawczych, obecnie wymagającego weryfikacji. Jamroz J.: Mieszczańska kamienica krakowska, wiek XIII–XV. Kraków–Wrocław 1983. Na poglądy Władysława Grabskiego, który interpretował rzuty domów, ale w innym kontekście, powołuję się poniżej. Grabski W.: Średniowieczna kamienica krakowska. Zależność pomiędzy typem działki a rozplanowaniem. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1970, t. 4, s. 163–180.
View in Google Scholar
8. Marek Łukacz jest autorem szeregu opracowań badawczych złożonych w formie maszynopisów w archiwum państwowych służb konserwatorskich oraz prac publikowanych: idem: Pierwsze przemiany przestrzenne domów mieszczańskich lokacyjnego Krakowa. Sprawozdanie Komisji Urbanistyki i Architektury PAN. Kraków 1996, s. 26–38; idem: Metrologia i pierwsza faza zabudowy staromiejskich domów lokacyjnego Krakowa. W: Międzynarodowa Konferencja Konserwatorska Kraków 2000. Materiały konferencyjne. Kraków 1999, s. 92–101; idem: Przemiany układu funkcjonalno-przestrzennego krakowskich domów mieszczańskich w okresie gotyku i renesansu. W: Międzynarodowa Konferencja Konserwatorska Kraków 2000. Materiały konferencyjne. Kraków 2001, s. 415–429; idem: Pierwsze przemiany przestrzenne krakowskiej kamienicy mieszczańskiej w świetle jej związków z kamienicą Europy Północnej. W: Kamienica w krajach Europy Północnej. Red. J. Sołtysik. Gdańsk 2004, s. 96–114; idem: Geneza ukształtowania się najczęściej realizowanego typu kamienicy krakowskiej. „Wiadomości Konserwatorskie” 2003, t. 14, s. 11–20; idem: Wybrane zagadnienia z historii przekształceń przestrzennych gotyckich domów krakowskich. „Architektura Krakowa. Dzieje, badania, odnowa” 2006, t. 1, s. 143–162; idem: Zabudowa pierzei Rynku Głównego w Krakowie w okresie średniowiecza w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” (cz. 1), uprzejmie udostępniony przez autora przed drukiem.
View in Google Scholar
9. Rajman J.: Kraków. Zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do roku 1333. Kraków 2004.
View in Google Scholar
10. Siedzibę wójta Henryka odkryli Waldemar Komorowski i Marek Łukacz. Komorowski W., Łukacz M.: Bursa węgierska w Krakowie w okresie średniowiecza i renesansu. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1985, t. 19, s. 175–183; pełna rekonstrukcja obiektu jest dziełem Tomasza Linieckiego. Liniecki T.: Dom wójta Henryka z wieku XIII w Krakowie. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1988, t. 33, s. 287–297.
View in Google Scholar
11. Komorowski W.: Najstarsze kamienice…, s. 113 i n.
View in Google Scholar
12. Ibidem, s. 115, przyp. 42; dodajmy, że autor ten sugeruje częściowe zakrycie dolnych partii murów nasypami ziemnymi, co miało wynikać z płytkiego posadowienia fundamentów (ibidem, s. 113, przyp. 30); sądzę, że górną granicę tego nasypu, czy też pogrążenia budynku określały parapety okien, natomiast niżej założone otwory wejściowe mogły być dostępne z zewnętrznego poziomu użytkowego po schodach „w dół”. Natomiast Władysław Grabski, rozporządzający mniejszym od obecnego stanem badań, był przeciwnikiem uznania dzisiejszych piwnic kamienic za ich pierwotne partery, aczkolwiek znany mu był problem częściowego tylko pogrążenia dzisiejszych piwnic, które uznawał za pierwotne podpiwniczenie. Grabski W.: Średniowieczne przedproża domów krakowskich. „Biuletyn Krakowski” 1960, t. 2, s. 25–27, s. 30, ryc. 5; s. 33, ryc. 7.
View in Google Scholar
13. Najstarsze księgi…, cz. 1, nr 23, s. 6.
View in Google Scholar
14. Komorowski W.: Najstarsze kamienice…, s. 117.
View in Google Scholar
15. Sławiński S., Mamica M.: Kamienica przy Rynku Gł. nr 42 / ul. św. Jana 1 w Krakowie. Opracowanie konserwatorskie. Kraków 2004, Pracownie Konserwacji Zabytków Arkona sp. z o.o. (dalej cyt. PKZ Arkona sp. z o.o.), mps.
View in Google Scholar
16. Wynika to z zakresu badań dotąd prowadzonych, wiele domów jest po prostu nieprzebadanych lub tylko częściowo. Stan ten na szczęście stale się zmienia.
View in Google Scholar
17. Piekalski J.: Wczesne domy mieszczan w Europie Środkowej. Geneza, funkcja, forma. Wrocław 2004, s. 121, 134.
View in Google Scholar
18. Ibidem, s. 201, 202.
View in Google Scholar
19. Buśko C.: Budynki wieżowe w krajobrazie średniowiecznego miasta. W: Dom w mieście średniowiecznym i nowożytnym. Red. B. Gediga. Wrocław 2004, s. 62–73.
View in Google Scholar
20. Komorowski W.: Najstarsze kamienice…, s. 110, 111, 115, 116, ryc. 18.
View in Google Scholar
21. Podsumowanie wiedzy o budynku do 2004 r. zob.: Augustynowicz M., Gumiński S., Komorowski W., Sławiński S., Myśliński M.: Kamienice. W: Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 4. Miasto Kraków. Cz. 10. Śródmieście, mury obronne i Planty, Rynek Główny. Red. M. Myśliński. Warszawa 2005, s. 116–118; ostatnio wykonano szeroko zakrojone badania architektoniczne obiektu. Sławiński S., Mamica M.: Kamienica…
View in Google Scholar
22. Datowanie ustalone na drodze względnego „rozwarstwienia” murów kamienicy.
View in Google Scholar
23. Przyziemiem tego budynku jest moim zdaniem piwnica w trakcie tylnym kamienicy Rynek Główny 43.
View in Google Scholar
24. Konstrukcja taka zdaje się być najbardziej efektywna i ekonomicznie uzasadniona (ze względu na stosunkowo małe zużycie drewna) w dużym i szybko rozwijającym się mieście. Interesujące jest, że w licznych nowożytnych opisach domów krakowskich z XVI–XVIII w. konsekwentnie rozróżnione są budynki (lub ich części) „drewniane” (czyżby szkieletowe o drewnianym szalowaniu) i znacznie rzadsze, wzniesione „z pruska”, czyli szkieletowe o wypełnieniu cegłą (lub gliną?). Pogląd o występowaniu obok siebie zabudowy z różnych materiałów znajduje potwierdzenie w zapisce z 1340 r., informującej o jakimś nieokreślonym obiekcie: domum lapideam et alias domos ligneas circa ipsam. Komorowski W.: Najstarsze kamienice…, s. 110, za: Najstarsze księgi…., cz. 1, nr 1345, s. 146.
View in Google Scholar
25. Dostępne w trakcie badań „węzły” w tej części budynku nie były jednoznaczne (szczególnie na styku muru traktowego z murami podłużnymi). Jak zwykle więc należy czekać na prace remontowe i odsłonięcie pach sklepień piwnic od strony parteru.
View in Google Scholar
26. Nie jest to typowe przesunięcie o dwa łokcie, związane z zastosowaniem wilkierza z 1367 r., w którym regulowano zasady ustępowania pasma gruntu przez sąsiadów w związku z budową murów granicznych. Zob.: Szujski J.: Kraków…, s. LII; Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa. T. 1. Kraków do schyłku wieków średnich. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1992, s. 286–291.
View in Google Scholar
27. Dzięki uprzejmości panów Marka Cempli i Stanisława Cechosza, pełniących w trakcie remontu kamienicy przy Rynku Głównym 42 nadzory konserwatorskie, autor artykułu mógł obejrzeć w pachach sklepień piwnic traktu frontowego pierwotne gniazda belek stropowych (w murach magistralnych).
View in Google Scholar
28. Wspomina o tym zapis stosunkowo późny, z XVII w. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt. APKr), Acta quartualiensium civitatis Cracoviae, rkps 1378, s. 553.
View in Google Scholar
29. W kondygnacjach wyższych, w kolejnych fazach, przebijano nowe otwory i wnęki lub korygowano układ starych, stąd brak śladów otworów i wnęk pierwotnych (poza jednym ościeżem w elewacji zachodniej na pierwszym piętrze).
View in Google Scholar
30. Poniżej tego poziomu zachowane jest odcinkowe nadproże otworu (być może jego wnęki od strony wnętrza działki).
View in Google Scholar
31. Z zaplecza tych posesji wydzielona była jeszcze jedna, z frontem w ul. Sławkowskiej. Zabudowa jej była stosunkowo późna, toteż nie objęto jej niniejszym artykułem.
View in Google Scholar
32. W. Grabski niesłusznie uznał ten budynek za jedną z najstarszych krakowskich kamienic szerokofrontowych. Grabski W.: Średniowieczna kamienica…, s. 167. Wiedza o obiekcie nowożytnym zebrana w Katalogu zabytków…, s. 107–109.
View in Google Scholar
33. Sławiński S., Hiżycka J.: Kamienica przy Rynku Głównym 36 / ul. Sławkowska 1 w Krakowie. Uzupełniające badania w piwnicach. Kraków 1999, PKZ Arkona sp. z o.o., mps.
View in Google Scholar
34. Uniemożliwia to wtórna przebudowa całych płaszczyzn murów, a zwłaszcza narożników.
View in Google Scholar
35. Otwór ten znacznie później został przerobiony na dzisiejsze przejście pomiędzy piwnicami i całkowicie przebudowany w dolnej partii. Pomimo pewnych cech odrębnych, zaliczam pierwotną formę otworu do grupy dużych otworów okiennych oraz otworów drzwiowych o ceglanych obramieniach, zamkniętych w większości przypadków łękiem pełnym. Zob.: Komorowski W.: Najstarsze kamienice…, s. 113, 114.
View in Google Scholar
36. Proporcje tej wnęki są wyjątkiem, bowiem liczne analogiczne urządzenia mają proporcje kwadratu (na ogół 0,5 m x 0,5 m); wyjątkowy jest też parapet drewniany bardzo rzadko występujący, w przeciwieństwie do powszechnie stosowanego górnego zamknięcia deską. Zob.: Komorowski W.: Najstarsze kamienice…, s. 114.
View in Google Scholar
37. Kondygnacje te zostały całkowicie wyburzone w późniejszych fazach rozbudowy kamienicy.
View in Google Scholar
38. Zob. dalej domy przy ul. św. Marka 31 / Św. Krzyża 16.
View in Google Scholar
39. Późniejsze badania zespołu Marka Cempli wniosły nowe szczegóły, niemniej najważniejsze odkrycie, „wieża”, zostało w nich potwierdzone. Zob.: Cechosz S., Holcer Ł.: O początkach pałacu „Pod Krzysztofory” w świetle najnowszych badań architektonicznych. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2006, z. 24, s. 7–25.
View in Google Scholar
40. Starożytność szerokofrontowej kamienicy „Pod Krzysztofory” zauważył już Władysław Grabski. Grabski W.: Wybrane zagadnienia…, s. 106; idem: Ze studiów…, s. 202; idem: Średniowieczna kamienica…, s. 165 i nn.; podsumowanie stanu badań w Katalogu zabytków…, s. 104–107.
View in Google Scholar
41. Sławiński S., Hiżycka J.: Studium historyczno-konserwatorskie bloku nr 19 w Krakowie, pierwsze fazy rozwoju przestrzennego i najstarsza zabudowa, w ramach: Studium historyczno-konserwatorskiego Krakowa. Kraków 1994, Przedsiębiorstwo Państwowe Pracownie Konserwacji Zabytków w Krakowie (dalej cyt. PP PKZ), mps, s. 14 i nn.
View in Google Scholar
42. Według Waldemara Komorowskiego wysokość otworów wejściowych występujących w najstarszych kamienicach była znaczna i dochodziła do 250 cm (Komorowski W.: Najstarsze kamienice…, s. 113, 114), natomiast wysokość omawianego otworu wynosi 160 cm. Występowanie takiego dużego i łatwo dostępnego okna od strony wnętrza posesji jest zupełnie prawdopodobne, natomiast od strony Rynku czy też ulicy okna były stosunkowo wąskie i wysoko założone. Zwyczaj ten, podyktowany niewątpliwie względami bezpieczeństwa, zdaje się być potwierdzony we wszystkich znanych nam najstarszych kamienicach. Autor niniejszego artykułu widział takie duże okno w tylnej ścianie domu, którego przyziemie zachowane jest w obrębie piwnicy kamienicy przy ul. Wiślnej 5. Otwory takie, zarówno wejściowe jak i rzadziej występujące okienne, odkryto już wcześniej w wieży wójtowskiej przy ul. Brackiej 3/5. Zob.: Komorowski W., Łukacz M.: Bursa węgierska…, s. 117, ryc. 7; Liniecki T.: Dom wójta…, s. 290, 291.
View in Google Scholar
43. Badania architektoniczne przeprowadzili tu: Waldemar Niewalda i Aleksander Filipowicz, ustalając stratygrafię murów frontowej partii budynku. Niewalda W., Filipowicz A.: Badania architektoniczne, sondażowe piwnic „Pałacu Krzysztofory”. Kraków 1980, PP PKZ, mps. Do tejże kamienicy można odnieść niektóre poglądy Władysława Grabskiego, który omówił zjawisko wczesnego zabudowania działek narożnych i zachowania w niektórych przypadkach pełnych wymiarów kurii (Grabski W.: Wybrane zagadnienia…, s. 100 i nn.). Grabski nie uznawał piwnic za pierwotne partery, ale za takie miał dzisiejsze partery (w przypadku domów szerokofrontowych z sienią na osi), przedstawiając pełną koncepcję szerokiego domu jako podpiwniczonego, piętrowego i nakrytego dachem w układzie kalenicowym (Grabski W.: Średniowieczna kamienica…, s. 165 i nn.). Poglądy Grabskiego należy uznać w dniu dzisiejszym za jedną z koncepcji wymagających ciągłych weryfikacji w miarę narastania stanu badań. Dodajmy, że badacz ten określił średnią głębokośćrzutu najstarszych jego zdaniem szerokofrontowych budynków jako 11–12 m. Grabski W.: Wybrane zagadnienia…, s. 106; idem: Ze studiów…, s. s. 202.
View in Google Scholar
44. Zauważyłem to w trakcie oględzin piwnic tego domu. Na pewno stała tu w jakiejś wczesnej fazie kamienica o elewacji frontowej wpisanej w pierzeję Rynku. Wnęka wejścia do jej przyziemia znajduje się we wschodnim murze dzisiejszej piwnicy frontowej. Nie jest wykluczone istnienie równie starej (lub starszej) zabudowy stojącej wewnątrz działki.
View in Google Scholar
45. Zob.: Sławiński S., Hiżycka J., Kwaśniewicz A.: Studium historyczno-konserwatorskie bloku nr 24 w Krakowie. Kraków 1990, Pracownia Konserwatorsko-Architektoniczna Archikon (dalej cyt. PKA Archikon), mps.
View in Google Scholar
46. Grabski W.: Średniowieczna kamienica…, s. 165.
View in Google Scholar
47. Niestety oryginalne wątki ścian i sklepienia tej piwnicy długo nie będą dostępne, bowiem pokrywa je gruba warstwa tynku cementowego zwanego potocznie „barankiem”, co jest chyba niezbyt udanym nawiązaniem do nazwy działającego tu kabaretu. Według Józefa S. Jamroza piwnica znajduje się pod dobudówką średniowiecznej klatki schodowej. Jamroz J.: Mieszczańska kamienica…, s. 133.
View in Google Scholar
48. Tomkowicz S.: Gmach Biblioteki Jagiellońskiej. Historia i opis. „Rocznik Krakowski” 1900, t. 4, s. 8–176.
View in Google Scholar
49. Estreicher K.: Collegium Maius. Dzieje gmachu. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki” 1968, t. 170, z. 6.
View in Google Scholar
50. Sławiński S., Hiżycka J. (oraz Włodarek A. – konsultacja naukowa i udostępnione kwerendy archiwalne): Collegium Maius, piwnice gmachu – opracowanie historyczne i badania architektoniczne piwnic. Kraków 1999, PKZ Arkona, sp. z o.o., mps; eidem: Rozwój przestrzenny gotyckiego gmachu Collegium Maius na podstawie badań architektonicznych prowadzonych w piwnicach. „Rocznik Krakowski” 2000, t. 65–66, s. 21–37; eidem: Budynki krakowskiego Collegium Maius przed połową XV wieku. „Opuscula Muzealia. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 2004, t. 1268, z. 13, s. 139–148.
View in Google Scholar
51. Źródła te omówili: Tomkowi c z S.: Gmach…, Estreicher K.: Collegium Maius…; wydane są drukiem w: Codex diplomaticus Universitatis Studii Generalis Cracoviensis (dalej cyt. CDUC). Wyd. Ż. Pauli. T. 1–4. Kraków 1870–1884.
View in Google Scholar
52. W zachodniej pierzei przecznicy (ul. Jagiellońskiej) znajdowały się w XIV w. frontowe elewacje budynków, które weszły w późniejsze Collegium Maius, a które omawiamy poniżej. Ponadto w obie pierzeje tej przecznicy wpisane były fronty kilku innych domów. Sławiński S., Hiżycka J., Kwaśniewicz A.: Studium historyczno- konserwatorskie bloku nr 23 w Krakowie. Kraków 1989, PKA Archikon, mps; eidem: Studium historyczno-konserwatorskie bloku nr 24…; Sławiński S., Hiżycka J.: Collegium Wróblewskiego, budynek przy ul. K. Olszewskiego nr 2 w Krakowie, ekspertyza konserwatorska. Kraków 1990, PKA Archikon, mps; eidem: Kwartał uniwersytecki (bloki nr 27, 28, 31 i Collegium Novum). Studium historyczne przemian przestrzennych i architektonicznych. Opracowano w ramach Studium historyczno-konserwatorskiego Krakowa. Kraków 1994, PKZ Kraków, mps; eidem: Kraków, studium historyczno-urbanistyczne, etap II. Gotyckie budynki uniwersyteckie. Kraków 1995, PKZ Arkona sp. z o.o., mps.
View in Google Scholar
53. Wątek ten został wyeksponowany na elewacji wschodniej Collegium w wyniku prac restauracyjnych w latach 1950–1963.
View in Google Scholar
54. Taką wersję rozwoju zabudowy sugerują liczne zapiski z końca XIV w. i pierwszej połowy XV w. dotyczące nieruchomości wykupionych dla Uniwersytetu. Mniej prawdopodobnej koncepcji, założenia frontu działki przy ul. św. Anny, w niniejszym artykule nie omawiamy.
View in Google Scholar
55. Pierwotny wątek ceglany górnej kondygnacji tego budynku eksponowany jest w południowej elewacji północnego skrzydła Collegium (od strony dziedzińca).
View in Google Scholar
56. Tomkowicz S.: Gmach…, s. 115; dokument zamieszczony w: CDUC, t. 1, nr VIII, s. 14.
View in Google Scholar
57. Zob.: Włodarek A.: Architektura średniowiecznych kolegiów i burs Uniwersytetu Krakowskiego. Kraków 2000, ryc. 1 po s. 142.
View in Google Scholar
58. Te właśnie dawne ofi cyny wykupywane są dla Uniwersytetu w pierwszej połowie XV w.
View in Google Scholar
59. Podobnie w XIV i XV w. przebiegały dzieje posesji zwanej Siedem Kramów, której odpowiada obecnie zabudowa południowej pierzei pl. Dominikańskiego (z badań własnych, także informacje otrzymane od p. Haliny Rojkowskiej). Władysław Grabski trafnie, aczkolwiek w kontekście innej koncepcji rozwoju najstarszej zabudowy na działce, określił przemiany zachodzące na działkach narożnych: „W działkach narożnych istniała możliwość obszernej zabudowy wzdłużną oficyną. Już w połowie XIV w. boczna wzdłużna oficyna stanowi integralną część z budynkiem głównym i indermachem”. Grabski W.: Ze studiów…, s. 202. Z kolei Marek Łukacz zwrócił uwagę na układy funkcjonalne domów narożnych wznoszone od razu z bocznym skrzydłem. Łukacz M.: Pierwsze fazy…, s. 13.
View in Google Scholar
60. Mur wzniesiony jest z cegły palcowanej na fundamencie kamiennym (podmurówce?).
View in Google Scholar
61. Mniej prawdopodobna jest hipoteza, że ściana ceglana była wewnętrznym podziałem budynku opisanego poniżej (zakładając większą jego szerokość).
View in Google Scholar
62. Sławiński S., Hiżycka J.: Budynki…, s. 146, 147.
View in Google Scholar
63. Opracowano według badań Stanisława Sławińskiego oraz opracowań: Sławiński S., Hiżycka J.: Kwartał uniwersytecki…; eidem: Kraków, studium historyczno-urbanistyczne, etap II. Gotyckie budynki…; eidem: Collegium Maius, piwnice…; eidem: Rozwój przestrzenny…; eidem: Budynki…
View in Google Scholar
64. Przypomnijmy, że jak dotąd najpełniejsze opracowanie dziejów Collegium podał Włodarek A., Włodarek A.: Architektura…, s. 83–142.
View in Google Scholar
65. Komorowski W., Łukacz M.: Bursa węgierska…, s. 178; Liniecki T.: Dom wójta…, s. 290.
View in Google Scholar
66. W 1469 r. bracia Długoszowie nabyli dla Akademii Krakowskiej dużą posiadłość żydowską z dwiema synagogami i innymi budynkami. Realności te znajdowały się w zachodniej partii bloku nr 27, ale nie można wykluczyć, że obejmowały także zachodnią partię dzisiejszego Collegium Minus. Zapis transakcji wydany jest w: CDUC, t. 2, nr CCXXIII, s. 262. Dokument wielokrotnie cytowany był w literaturze przedmiotu. Symetryczne rozmieszczenie otworów w krótszych murach przyziemia oraz wejście wyłącznie od strony podwórza, zdaje się wskazywać na inną niż mieszkalna funkcję obiektu.
View in Google Scholar
67. Niemiec D.: Krakowski kwartał uniwersytecki w krajobrazie urbanistycznym średniowiecznego miasta lokacyjnego. W: Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Katalog wystawy. Red. nauk. G. Lichończak-Nurek. Kraków 2007, s. 78. Wystawa jubileuszowa z okazji 750. rocznicy lokacji Krakowa na prawie magdeburskim, przygotowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa we współpracy z Archiwum Państwowym w Krakowie i Towarzystwem Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca – 19 listopada 2007 r.
View in Google Scholar
68. Borowiejska-Birkenmajerowa M.: Problem pierwszej lokacji i wielka lokacja Krakowa z r. 1257 w świetle ostatnich badań. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1974, t. 8, s. 33, ryc. 6, 7; eadem: Kształt średniowiecznego Krakowa. Kraków 1975, s. 115, 119 i n., ryc. 99; Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 184, 185; według Bogusława Krasnowolskiego powiększenie miasta w tym rejonie odbyło się w dwóch fazach (około 1285 r. i około 1298 r.). Krasnowolski B.: Lokacyjne układy urbanistyczne na obszarze ziemi krakowskiej w XIII i XIV wieku. Cz. 1. Kraków 2004; idem: Lokacje i rozwój Krakowa, Kazimierza i Okołu. Problematyka rozwiązań urbanistycznych. W: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta. Red. J. Wyrozumski. Biblioteka Krakowska nr 150. Kraków 2007, ryc. 2. Około 1300 r. teren miasta powiększono w kierunku północnym i wschodnim o obszar, na którym stoją omawiane domy.
View in Google Scholar
69. Najstarszy kościół Św. Krzyża powstał przed założeniem szpitala. W 1244 r. przekazał go duchakom biskup krakowski Prandota. Tomkowicz S.: Zabytki budownictwa m. Krakowa. T. 1. Szpital Św. Ducha. Kraków 1892, s. 7.
View in Google Scholar
70. Odkrycia autora, z udziałem pani Joanny Hiżyckiej.
View in Google Scholar
71. Oprócz budynków opisanych w dalszej części artykułu były to: murowany budynek, który zapewne stał w miejscu późniejszego kościoła pw. św. Scholastyki obecnie przy ul. Św. Krzyża 21; przy dzisiejszej ulicy św. Tomasza stał murowany dom klasztoru mogilskiego wzmiankowany już w 1313 r. (Najstarsze księgi…, cz. 1, nr 273, s. 30). W 1339 r. niedaleka własność duchacka została powiększona o murowany dom Spytka z Melsztyna. Zob.: Tomkowicz S.: Zabytki…, s. 23; APKr, dypl. perg. nr 24; Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1257–1506 (dalej cyt. KDK). Wyd. F. Piekosiński. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 7. Kraków 1882, cz. 2–4, nr CCCLXXVIII, s. 503; Biblioteka Jagiellońska, rkps 5365, t. 1, s. 221 – zapiski Ż. Paulego; Antosiewicz K.: Opieka nad chorymi i biednymi w krakowskim szpitalu Św. Ducha. „Roczniki Humanistyczne” 1973, t. 26, z. 2, s. 44; Sławiński S., Hiżycka J.: Północno-wschodni rejon Krakowa w granicach miasta lokacyjnego (bloki nr 5 i 11). Studium historyczne przemian przestrzennych i architektonicznych. Kraków 1994, PP PKZ, mps, s. 43 i nn.
View in Google Scholar
72. Należy podkreślić, że omawiany ciek przebiegał w tym rejonie w zależności od układu miasta i naturalnego ukształtowania jego terenu. Kanał ten, funkcjonujący w czasach późniejszych jako ściek, wzmiankowany jest w źródłach nowożytnych, a konkretnie jego odcinek znajdujący się w pobliżu szpitala (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1379, s. 81, rewizja wiertelnicza z 1641 r.; rkps 3455, s. 26, wizytacja bp. Trzebickiego z 1669 r.); na jednej z wersji planu Senackiego Krakowa, z lat 1802–1808, widoczne są przekopy, które można interpretować jako wyżej wymieniony ciek. Sądzę, że był to kanał doprowadzający od najpóźniej 1286 r. wodę z Rudawy do klasztoru Dominikanów, a po drodze korzystał z niego szpital duchacki (zob.: Tomkowicz S.: Zabytki…, s. 55, 56, autor tamże omówił przywilej Leszka Czarnego); Klemens Bąkowski datował ciek na około 1257 r. Bąkowski K.: Dawne kierunki rzek pod Krakowem. „Rocznik Krakowski” 1902, t. 5, s. 159. Istnienie w wiekach średnich, w rejonie szpitala, jakiegoś źródła wody potwierdza zapis z 1366 r., o browarze czerpiącym wodę z ujęcia znajdującego się naprzeciwko szpitala (Najstarsze księgi…, cz. 1, nr 1204, s. 128). Niezbyt dla nas jasny opis sporu pomiędzy dominikanami a miastem dowodzi, że wspomniany ciek istniał i częściowo przebiegał przez obszar miasta, zwłaszcza że spór odnowił się w 1454 r. Bąkowski K.: Dawne kierunki…, s. 161, 162; APKr, dyplom perg. nr 102; KDK, cz. 1. Wyd. F. Piekosiński. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 5. Kraków 1879, nr LXXXI, s. 109–111; nr CLVII, s. 222, 223. Zdaniem Bąkowskiego kanał nigdy nie przepływał ulicą Św. Krzyża, jednakże badacz ten rozporządzał mniejszym od obecnego stanem badań o kształtowaniu się układu przestrzennego Krakowa po 1257 r. Odrębny pogląd przedstawił Józef Mitkowski, datując kanał dominikański na 1225 r. lub wcześniej, a jego bieg przesuwając w kierunku zachodnim w stosunku do omawianego rejonu miasta. Mitkowski J.: Dawne warunki geografi czne jako podłoże, na którym rozwinął się zespół osad krakowskich. W: Kraków. Studia nad rozwojem miasta. Red. J. Dąbrowski. Kraków 1957, s. 55, 58. Pogląd ten jest moim zdaniem niesłuszny, bo Mitkowski nie uwzględnił przesłanek, z których wynikają zależności pomiędzy ciekiem dominikańskim a jego „duchackim” odcinkiem. Młynówka dominikańska płynęła w 1286 r. przez duchacką wieś Krowodrze. Bąkowski K.: Dawne kierunki…, s. 159.
View in Google Scholar
73. Starożytność tego domu zauważył Władysław Grabski (Grabski W.: Średniowieczna kamienica…, s. 168); osadzenie budynku
View in Google Scholar
w układzie przestrzennym miasta oraz jego dzieje podano w opracowaniu: Sławiński S., Hiżycka J.: Kraków, studium urbanistyczno- konserwatorskie, etap VI, północny rejon miasta w epoce nowożytnej. Kraków 1998, PKZ Arkona sp. z o.o., mps.
View in Google Scholar
74. Krasnowolski B.: Lokacje i rozwój…, ryc. 2.
View in Google Scholar
75. APKr, Akta hipoteczne luźne, WM 388; Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, APA 131, s. 67, 68.
View in Google Scholar
76. Księgi ławnicze krakowskie 1365–1376 i 1390–1397. Wyd. S. Krzyżanowski. Kraków 1904, nr 119; potwierdzenie zapisu średniowiecznego w XVIII-wiecznej wizytacji bp. Andrzeja Stanisława Załuskiego (Arch. Kurii Metrop. w Krakowie, sygn. A. Cap. 28).
View in Google Scholar
77. Taka datę podano w dziełku napisanym w wersji początkowej przez Piotra Hiacynta Pruszcza, a w XVIII w. poszerzonym o aktualne wówczas dane. Pruszcz P.H.: Kleynoty stołecznego miasta Krakowa, albo Kościoły. Kraków 1745, s. 50.
View in Google Scholar
78. Był on stosunkowo wysoki, zważywszy że do niemal całej dzisiejszej wysokości domu należy dodać znaczą część wysokości ścian piwnic – pierwotnego przyziemia. Zob. omówienie tych elewacji w: Komorowski W.: Najstarsze kamienice…, s. 117, 118.
View in Google Scholar
79. Zachowane jest jedno ościeże tego otworu.
View in Google Scholar
80. Środkowa partia ściany jest całkowicie przebudowana, co można interpretować jako zamurowanie wejścia.
View in Google Scholar
81. Krasnowolski B.: Lokacje i rozwój…, ryc. 2.
View in Google Scholar
82. Sławiński S., Hiżycka J., Kwaśniewicz A.: Blok nr 10. Studium urbanistyczno-konserwatorskie. Kraków 1998, Miejskie Biuro Projektów w Krakowie, mps; Sławiński S., Hiżycka J.: Kraków, studium urbanistyczno-konserwatorskie, etap VI…, s. 47 i n.; zob.: Krasnowolski B.: Lokacyjne układy…, s. 92.
View in Google Scholar
83. Typ kamienicy półkuryjnej, o znacznej głębokości rzutu – przeciętnie 24 m – i dachu szczytowym, wyodrębnił Władysław Grabski. Sądził on, że rozwój takiej kamienicy przebiegał od początku XIV w. jako domu o dwóch lub trzech traktach. Grabski W.: Wybrane zagadnienia…, s. 107 i n.; idem: Ze studiów…, s. 203 i n.; idem: Średniowieczna kamienica…, s. 171 i n.
View in Google Scholar
84. Pierwotne zamknięcie otworu niezachowane.
View in Google Scholar
85. Jest to partia ściany stosunkowo szeroka i otynkowana.
View in Google Scholar
86. Obszerne omówienie tych domów zamieszczone jest w: Sławiński S., Hiżycka J., Kwaśniewicz A.: Blok 10… (na podstawie kwerend źródłowych w: APKr, rkps 1377, s. 792; rkps 1378, s. 192, 221; rkps 1379, s. 452; rkps 1386, s. 244, 432; rkps 1411, s. 1; Archiwum Kościoła N.M.P. w Krakowie, fasc. XVII, dok. nr 9, nr 16, 17, 20, 23, 24.
View in Google Scholar
87. Piekalski J.: Wczesne domy…, s. 121–134.
View in Google Scholar
88. Jest to przerys architektonicznego tła obrazu z kościoła Św. Krzyża. Tomkowicz S.: Zabytki…, ryc. 9 na s. 69. Biorąc pod uwagę częstą umowność takich przedstawień, nie sposób nie zauważyć ich zbieżności z dokładnymi, XVIII-wiecznymi opisami interesujących nas domów.
View in Google Scholar
89. Problem pierwszej krakowskiej gminy miejskiej, pośrednio wzmiankowanej w zapiskach z około 1230 r., omówił Stanisław Zachorowski. Zachorowski S.: Kraków biskupi. „Rocznik Krakowski” 1906, t. 8, s. 103–126. Ostatnio pisał o tym zagadnieniu Jerzy Wyrozumski. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 156 i n.
View in Google Scholar
90. Piekalski J.: Problem genezy budowli typu kemenate w miastach środkowoeuropejskiej strefy nadmorskiej. W: Archaeologia et historia urbana. Red. R. Czaja, G. Nawrolska, M. Rębkowski, J. Tandecki. Elbląg 2004, s. 227–236.
View in Google Scholar
91. Liniecki T.: Dom wójta…, s. 290.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

