Zakrystia kaplicy biskupa Piotra Tomickiego przy katedrze krakowskiej w świetle ostatnich badań
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.03Abstract
THE SACRISTY AT BISHOP PIOTR TOMICKI CHAPEL AT THE KRAKÓW CATHEDRAL IN THE LIGHT OF RECENT RESEARCH
In the years 2007–2008 the sacristy at Bishop Piotr Tomicki Chapel at the Kraków Cathedral underwent conservation. The origins of the chapel are linked with the conversion of the medieval Chapel of St Thomas of Canterbury into a Renaissance mausoleum for the said Bishop which was carried out by Bartolomeo Berecci in the years 1526–1530. The research that accompanied the conservation resulted in discovering a number of elements of interest and of value in terms of their historical and artistic qualities. Notably some of the discoveries pertain not only to the sacristy but also to the older structures that neighbour on it, having their walls embedded in the walls of the conserved premises. Among the finds of key significance is partial exposure and examination of fragments of the elevation of the eastern apse of the 14th-century Grot Chapel, the southern wall of the Chapel of St Thomas of Canterbury and fragments of the northern stone flanking wall of the Gothic gateway. The occurrence of a hitherto unknown room located underneath the sacristy was a novelty in the exploration of the site. Inaccessibility of the room made its detailed inspection impossible, restricting the research to preliminary examination with the use of a thermal imaging camera. An examination of the stratigraphic layers and their distribution against one another in the walls of the sacristy resulted in fragmentary conclusions as to the original size of the architectural elements of the said structures under examination as well as their consequent modifications. The conclusions translated directly into doubts as to the history of the sacristy itself (and especially its origins) and its initial structure. The sacristy could have originated earlier than assumed, while its original height could have been smaller that the present one. Further analyses are necessary to arrive at a definitive conclusion as to the above and they cannot be embarked on without exploring the room under the sacristy in the future. An important value of the research and conservation works lies in discovering Renaissance murals connected to the foundation of the chapel by Bishop Tomicki. The paintings consist of an extensive heraldic composition with the founder’s emblem which stretches across the vault of the sacristy and an illusionistic painting on the entrance surround in the form of a portal with architectural and plantlike motifs. The decorations are now the only evidence of the painted decor of the walls introduced in the chapel and the sacristy in the 1530s. Aside from that, fragments of paintings from later years have also been discovered, although the dates of their origins are difficult to establish with precision. The paintings assumed the form of schematic rustications. The wall decorations introduced by Erazm Fabijański in 1881 and found in the sacristy before the conservation corresponded directly to the rustications.
References
1. Prace rozpoczęto z inicjatywy ks. prałata Zdzisława Sochackiego, proboszcza katedry. W działaniach konserwatorskich prowadzonych z udziałem firmy Konserwacja i Rekonstrukcja Detali Architektonicznych Włodzimierz Drabczyński uczestniczył zespół krakowskich konserwatorów: mgr Agnieszka Chojkowska-Sawicka, mgr Stanisław Dziuba, Eugeniusz Kasprzyk i autor niniejszego artykułu. W ich trakcie konsultacji udzielał prof. dr Władysław Zalewski. Konserwację prowadzono na podstawie „Programu prac konserwatorskich dla dekoracji malarskiej ścian zakrystii przy kaplicy bpa Piotra Tomickiego w katedrze krakowskiej” (oprac. I. Jakubczyk. Kraków 2007, mps w Urzędzie Konserwatora Zabytków Wzgórza Wawelskiego i w posiadaniu autora) oraz zezwolenia Konserwatora Zabytków Wzgórza Wawelskiego nr 16/2007 z 22 listopada 2007 r.
View in Google Scholar
2. Udział brali: mgr Krzysztof Czyżewski, dr inż. Waldemar Niewalda, prof. Zbigniew Pianowski, dr Janusz Firlet, dr Maria Rogóż, dr inż. Wiesław Nawrocki, dr inż. Adam Boroń, mgr Marta Borowiec i autor artykułu.
View in Google Scholar
3. O jej pierwotnym wyposażeniu możemy sądzić na podstawie opisu zawartego w inwentarzu skarbca katedralnego z 1563 r. Wymienia on m.in.: wysoką szafę dzieloną górą na dwie części, posiadającą także cztery szuflady u dołu na szaty liturgiczne, dwie mniejsze szafy do przechowywania drobniejszych przedmiotów, szafę o niesprecyzowanej funkcji, stół na paramenty liturgiczne z czterema szufladami do przechowywania kobierców, dużą skrzynię na kapliczne srebra. Dokładnej lokalizacji mebli we wnętrzu inwentarz nie podaje; Inwentarz katedry wawelskiej z roku 1563. Oprac. A. Bochnak. Red. A. Franaszek. „Źródła do Dziejów Wawelu” 1979, t. 10, s. 194; Czyż ewski K.: „Zakrystia kaplicy pw. św. Tomasza Kantuaryjskiego (zw. Tomickiego) przy katedrze krakowskiej. Zarys problematyki”. W: „Dokumentacja prac badawczych i konserwatorskich w zakrystii bpa Piotra Tomickiego w katedrze wawelskiej”. Oprac. A. Chojkowska-Sawicka, S. Dziuba, I. Jakubczyk. Kraków 2008, s. 2, mps w Archiwum Zarządu Rewaloryzacji Zabytków Krakowa (dalej cyt. AZRZKr).
View in Google Scholar
4. Obecność malowideł stwierdzono w trakcie badań odkrywkowych. Stały się one potem przedmiotem opracowania konserwatorskiego; „Zakrystia bpa Piotra Tomickiego w katedrze krakowskiej. Sprawozdanie z przeprowadzonych konserwatorskich badań sondażowych nawarstwień ściennych”. Oprac. I. Jakubczyk. Kraków 2007, mps w AZRZKr; „Zakrystia bpa Piotra Tomickiego w katedrze krakowskiej. Proponowane postępowanie konserwatorskie w odniesieniu do dekoracji malarskich wnętrza, sformułowane po przeprowadzonych badaniach nawarstwień ściennych”. Oprac. I. Jakubczyk. Kraków 2008, mps w AZRZKr; „Zakrystia bpa Piotra Tomickiego w katedrze krakowskiej. Uzupełnienie dotyczące rozwiązań technicznych i technologii zastosowanych w trakcie konserwacji wnętrza w związku z prowadzeniem prac nieprzewidzianych wcześniejszym programem konserwatorskim”. Oprac. I. Jakubczyk. Kraków 2008, mps w AZRZKr i w posiadaniu autora; Dokumentacja prac…, passim.
View in Google Scholar
5. Lepiarczyk J.: Architekt Franciszek Placidi. Około 1710–1782. „Rocznik Krakowski” 1965, t. 37, s. 93–96 i ryc. 26–29.
View in Google Scholar
6. Urban J.: Katedra na Wawelu (1795–1918). Kraków 2000, s. 18.
View in Google Scholar
7. Fabrica Ecclesiae Cracoviensis. Materiały źródłowe do dziejów katedry krakowskiej w XVIII wieku z archiwów kapitulnych i kurialnych krakowskich. Oprac. B. Przybyszewski. Red. A. Franaszek. „Źródła do Dziejów Wawelu” 1993, t. 14, cz. 1, s. 269, 270.
View in Google Scholar
8. Ibidem, s. 272.
View in Google Scholar
9. Gromadzono wtedy marmur do reperacji ołtarza Trzech Króli; Urban J.: Katedra…, s. 73.
View in Google Scholar
10. O polichromii tej wspomina Józef Łepkowski recenzujący w 1881 r. projekty dekoracji do wykonania w kaplicy; Archiwum Kapituły Katedralnej Krakowskiej (dalej cyt. AKK), b. sygn. Konserwator J. Łepkowski do Kapituły 13 V 1881 r., za: Urban J.: Katedra…, s. 211, 212.
View in Google Scholar
11. „Akta Katedry Krakowskiej. Fabrica Ecclesiae 1519–1909”. Oprac. A. Perzanowska. Kraków 2007, s. 156–163, mps w AKK, sygn. AKK 533–539.
View in Google Scholar
12. Ibidem, sygn. AKK 540, 541.
View in Google Scholar
13. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Akta Parafialne, sygn. APA 117, kosztorys Teofila Żebrawskiego z 15 lutego 1878 r., za: Urban J.: Katedra…, s. 210.
View in Google Scholar
14. Ibidem, s. 211, przyp. 64.
View in Google Scholar
15. Ibidem.
View in Google Scholar
16. „Akta Katedry…„”, s. 106 i nn., sygn. AKK 276, 280–282; Urban J.: Katedra…, s. 212; Zachowały się projekty dekoracji malarskiej kaplicy wykonane przez Fabijańskiego, zob. Katalog rysunków architektonicznych ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie. Cracoviana. Cz. 1. Oprac. W. Mossakowska. Warszawa 1978, s. 66, poz. 433–437, il. 36.
View in Google Scholar
17. Urban J.: Katedra…, s. 212.
View in Google Scholar
18. Ibidem, s. 292–293; Przeprowadzone wtedy rozpoznanie struktury murów pomieszczenia nie było dokładne. Wskazują na to istotne różnice między cezurami wątków naniesionymi przez Odrzywolskiego na sporządzonym przez niego planie katedry (w tym i zakrystii bp. Tomickiego) a stanem faktycznym wynikającym z ostatnich badań; Wojciechowski T.: Kościół katedralny w Krakowie. Kraków 1900, s. 12 oraz współczesne rzuty i przekroje zamieszczone w niniejszym artykule.
View in Google Scholar
19. W środku dolnej listwy i centralnym punkcie górnego łęku widoczne są ślady pionowego podziału w pierwotnej formie okna.
View in Google Scholar
20. Z racji występowania dekoracji malarskich ścian we wnętrzu badania wątków murowych musiały mieć ograniczony zakres. Z tego też powodu obraz przemian architektonicznych budowli może nie być pełny.
View in Google Scholar
21. Niewalda W.: „Wawel – katedra. Zakrystia kaplicy biskupa Tomickiego. Badania architektoniczne ścian”. W: „Dokumentacja prac…”, s. 5 (odrębna numeracja stron); Fi r l e t J., Pianowski Z.: „Wawel – rejon IV, katedra. Zakrystia przy kaplicy św. Tomasza Kantuaryjskiego (biskupa Tomickiego). Badania archeologiczne w roku 2008”, s. 3, 4, mps w posiadaniu autorów; Rogóż M.: „Analiza chemiczno-technologiczna składu tynków i zapraw wraz z analizą stratygraficzną oraz badania spoiw i pigmentów próbek pobranych ze ściani sklepienia zakrystii biskupa Piotra Tomickiego w katedrze wawelskiej”. W: „Dokumentacja prac…”, s. 20 (odrębna numeracja stron), próbka 9.
View in Google Scholar
22. Stępień P.M.: Badania architektoniczne elewacji zamku na Wawelu. „Studia Waweliana” 2000/2001, t. 9/10, s. 142, 143.; Fischinger A., Fabiański M.: Dzieje budowy renesansowego zamku na Wawelu około 1504–1548. Kraków 2009, s. 23.
View in Google Scholar
23. Stępień P.M.: Badania architektoniczne…, s. 176, tabl. 2.
View in Google Scholar
24. Fischinger A., Fabiański M.: Dzieje budowy…, s. 23.
View in Google Scholar
25. W związku z dwufazowym jego zdaniem powstawaniem otworu wejściowego wspomina, że jego obecna forma „pochodzi z czasów adaptacji opisywanego wnętrza na cele zakrystii”, która miała miejsce w XVI w. We wnioskach pobadawczych stwierdza, że „przestrzeń obecnej zakrystii została wydzielona ścianami z początkiem XVI w.”, zob. Niewalda W.: „Wawel – katedra…”, s. 5, 6.
View in Google Scholar
26. Dalej nie ingerowano z uwagi na możliwość pojawienia się kłopotów natury konstrukcyjnej, jak i trudności wiążące się z ręcznym opracowaniem sondy (elektronarzędzi nie stosowano).
View in Google Scholar
27. Spostrzeżenie dr. Janusza Firleta.
View in Google Scholar
28. Akceptacja projektu Szyszko-Bohusza, według którego postawiono dobudówkę, nastąpiła 31 lipca 1925 r.; Archiwum Zamku Królewskiego na Wawelu, PZS (d. sygn. KOZK dz. 1/5, teka 14), rys. 25/XIV, 25b/XIV, 25c/XIV, za: Stępień P.M.: Badania architektoniczne…, s. 143.
View in Google Scholar
29. Niewalda W.: „Wawel – katedra…”, s. 6.
View in Google Scholar
30. Firlet J., Pianowski Z.: „Wawel – rejon IV…”, s. 2, 3.
View in Google Scholar
31. Fischinger A.: „Sień wjazdowa Zamku Królewskiego na Wawelu – dane historyczne”. Kraków 1993, mps, za: Stępień P.: Sień wjazdowa pałacu wawelskiego – uwagi po konserwacji. „Studia Waweliana” 1995, t. 4, s. 180.
View in Google Scholar
32. Idem: Badania architektoniczne…, s. 142 i 177, tabl. II.
View in Google Scholar
33. Szerokość wątku wynosi 180 cm; Niewalda W.: „Wawel – katedra…”, s. 4.
View in Google Scholar
34. Szerokość szkarpy północnej w poziomie pomieszczenia 50 cm, wysokość obu – ponad 550 cm (górnej granicy nie ustalono); ibidem, s. 4 i rzut ściany zachodniej.
View in Google Scholar
35. Ibidem, s. 5.
View in Google Scholar
36. „Dokumentacja prac…”, s. 13; Powierzchnia tynku pokrywającego glify przebudowanego okna w głębi jego obecnego zamurowania jest mocno zabrudzona, co wskazuje na jego dłuższą ekspozycję przed zakryciem. Wydaje się tym samym, że akcji pierwszego przekształcenia okna nie należy wiązać z przebudową kaplicy Grota przeprowadzonej ok. 1522 r. przez Sylwestra Ożarowskiego, bliskiej czasowo powstaniu mauzoleum Tomickiego; Cz y ż ewski K.J., Walczak M.: Z badań nad gotycką katedrą w Krakowie. „Studia Waweliana”, 1999, t. 8, s. 23–27.
View in Google Scholar
37. Wątek o układzie główkowym 6,0/12,5–12,0 cm; „Dokumentacja prac…”, s. 12.
View in Google Scholar
38. O odrębności tynku na krzywiźnie ściany absydy wobec wyprawy glifów przekształconego okna świadczą różnice ich składu; Rogóż M.: „Analiza chemiczno-technologiczna…”, s. 3–8 i 37, 38, próbki 1 i 2.
View in Google Scholar
39. Niewykluczone, że z pierwszą, kamienną fazą wyrównania ściany można wiązać również zamurowanie dolnej części okna (i jego przekształcenie). Wpisywałoby się to w akcję licowania ściany do wysokości 300–350 cm od obecnej posadzki wprowadzonego być może na potrzeby pierwszej, hipotetycznej zabudowy miejsca.
View in Google Scholar
40. Rogóż M.: „Analiza chemiczno-technologiczna…”, s. 6–10 i 38, próbki 2 i 3. Na etapie powstawania dokumentacji w tynku gładzonym widziano fragment wyprawy wprowadzonej z fundacji bp. Tomickiego; „Dokumentacja prac…”, s. 12; Obecne analizy wyników wszystkich badań przeprowadzonych w zakrystii skłaniają do innej jego interpretacji.
View in Google Scholar
41. Niewalda W.: „Wawel – katedra…”, s. 6; Na fakt, że rejon ten był wtedy otwarty wskazują resztki humusu ujawnione na odsadzce fundamentu szyi bramnej; Fi r l e t J., Pi anowski Z.: „Wawel – rejon IV…”, s. 2, 3.
View in Google Scholar
42. Wobec braku szczegółowej wiedzy na temat przekształceń gotyckiego wnętrza kaplicy Grota nie możemy mieć co do tego całkowitej pewności; Czyżewski K.J., Walczak M.: Z badań…, s. 23–27.
View in Google Scholar
43. Niewalda W.: „Wawel – katedra…”, s. 5.
View in Google Scholar
44. Ibidem.
View in Google Scholar
45. Zob. np.: Firlet J., Pianowski Z.: Przemiany architektury rezydencji monarszej oraz katedry na Wawelu w świetle ostatnich badań (plan analityczno-konstrukcyjny kościoła katedralnego). „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki. Teoria i Historia” 2000, t. 44, z. 4, s. 207–236.
View in Google Scholar
46. Porównanie zapraw technicznych wykazuje podobieństwa strukturalne zaprawy wyrównania do spoin połączonego z nim wątku ceglanego i muru ściany wschodniej. Rogóż M.: Analiza chemiczno- technologiczna…, passim, próbki 9, 34, 37. Nie sposób jednak na tej podstawie stwierdzić z pewnością, że zostały one wykonane w jednej akcji budowlanej.
View in Google Scholar
47. Skład i mikroskopowy obraz wyprawy we wnęce wejściowej różnił się od innych tynków występujących w pomieszczeniu, wykazując jedynie duże podobieństwo do wyprawy sklepienia także pokrytego renesansowym malowidłem; ibidem, s. 38, próbki 4 i 6.
View in Google Scholar
48. Szczegółowy opis stanu zachowania zob.: „Dokumentacja prac…”, s. 25.
View in Google Scholar
49. O dekoracjach kaplicy wspomina Tomicki w swojej korespondencji z ks. Stanisławem Borkiem. W liście z 15 września 1533 r. zaleca on użycie do dekoracji złota i lapis lazuli; Kieszkowski J.: Przyczynek do kulturalnej działalności Piotra Tomickiego. „Sprawozdania do Badania Historyi Sztuki w Polsce” 1906, t. 7, szp. CCLXXX; Łoziński J. Z.: Grobowe kaplice kopułowe w Polsce 1520–1620. Warszawa 1965, s. 57, przyp. 15, za: Czyżewski K.: „Zakrystia kaplicy…”, s. 3.
View in Google Scholar
50. Autorstwo malowideł zostało przypisywane Samostrzelnikowi przez Jerzego Kieszkowskiego. Za nim koncepcja ta jest powtarzana także przez innych historyków; ibidem.
View in Google Scholar
51. Ibidem. Badania pigmentów i spoiw wykazały, że odkryte dekoracje zostały namalowane w technice wapiennej na pobiale z wykończeniami spoiwem białkowym (fresk suchy) oraz zastosowaniem żółcieni cynowo-ołowiowej, ochry żółtej i czerwonej, azurytu, ziemi zielonej, umbry zwykłej i palonej, czerni roślinnej i bieli wapiennej; Rogóż M.: „Analiza chemiczno-technologiczna…”, passim, próbki 10, 11 i 17–24.
View in Google Scholar
52. Może na to wskazywać relikt śladowo zachowanego szarego cokołu malowanego na ścianie wschodniej w okolicach narożnika północno- wschodniego; „Dokumentacja prac…”, s. 36.
View in Google Scholar
53. Zob.: przyp. 3.
View in Google Scholar
54. Czyżewski K.: „Zakrystia kaplicy…”, s. 2.
View in Google Scholar
55. „Dokumentacja prac…”, s. 26 i 36.
View in Google Scholar
56. Ostatnia koncepcja czasu powstania dekoracji wynika z połączenia jej z akcją malowania kaplicy Tomickiego wzmiankowanej przez Józefa Łepkowskiego, zob. przyp. 10.
View in Google Scholar
57. Powstała w technice wapiennej z wykończeniami na spoiwie białkowym, z wykorzystaniem naturalnych pigmentów ziemnych: ochr żółtych, umbry, umbry palonej i bieli wapiennej; Rogóż M.: „Analiza chemiczno-technologiczna…”, passim, próbki 12, 25, 26.
View in Google Scholar
58. „Akta Katedry…”, s. 106 107, sygn. AKK 280.
View in Google Scholar
59. Dostrzeżono lokalną obecność tłustej warstwy gruntu oraz ogólne przepojenie wierzchnich warstw ścian i sklepienia substancjami oleistymi, przygotowującymi podłoże do położenia polichromii. Potwierdzało się również odręczne wykończenie elementów (bordiura sklepienna i boniowanie). Prócz tego badania chemiczne wykazały w warstwie malarskiej obecność spoiwa olejno- żywicznego z możliwą domieszką pokostu. Zidentyfikowano także następujące pigmenty: biel cynkową, żółcień żelazową (marsową), ultramarynę syntetyczną i błękity miedziowe, syntetyczne zielenie żelazowe, umbrę syntetyczną i czerń żelazową. Obecność w warstwie bieli cynkowej i syntetycznych pigmentów żelazowych potwierdzała wykonanie malowidła w drugiej połowie XIX w.; Rogóż M.: „Analiza chemiczno-technologiczna…”, passim, próbki 13–16 i 27–30.
View in Google Scholar
60. Przed usunięciem została ona udokumentowana metodami rysunkowymi, fotograficznymi i fotogrametrycznymi (autorami fotoplanów byli dr inż. Adam Boroń i mgr Marta Borowiec). Materiały te dostępne są w AZRZKr.
View in Google Scholar
61. Świadek (ok. 0,5 m kw. powierzchni) jest obecnie zasłonięty pobiałami. W ramach aranżacji plastycznej sklepienia wykonano na nim rekonstrukcję brakującego fragmentu kompozycji renesansowej.
View in Google Scholar
62. „Dokumentacja prac…”, s. 46.
View in Google Scholar
63. Ponad nią mogła występować jeszcze jedna warstwa ciosów z profilem, tak jak w cokole kaplicy Grota. Nie zachowała się ona jednak, prawdopodobnie usunięta w trakcie budowy zakrystii; Fi r l e t J., Pianowski Z.: „Wawel – rejon IV…”, s. 3.
View in Google Scholar
64. W trakcie chodzenia po opróżnionej ze sprzętów zakrystii zwracał uwagę specyficzny pogłos słyszany szczególnie w okolicach wnęki wejściowej i przy centralnej części ściany wschodniej.
View in Google Scholar
65. Charakterystyka architektury ujawnionej w wykopie zachodnim za: Niewalda W.: „Wawel – katedra…”, s. 4, 5; Firlet J., Pianowski Z.: „Wawel – rejon IV…”
View in Google Scholar
66. Firlet J., Pianowski Z.: „Wawel – rejon IV…”
View in Google Scholar
67. Ibidem, s. 3, 4.
View in Google Scholar
68. Kończyła się ona ok. 130 cm na zachód, licząc od północnowschodniego narożnika zakrystii.
View in Google Scholar
69. Funkcja Fusion (Mixing). Na zwykłe kolorowe zdjęcie obiektu wykonane aparatem cyfrowym zabudowanym w kamerze nakłada się cyfrowo zdjęcie termowizyjne. Użytkownik ma możliwość płynnej zmiany stopnia przenikania jednego obrazu w drugim. W razie wykonywania zdjęć widzialnych w ciemnych warunkach (jak w naszym przypadku) w kamerze zamontowano specjalny LED (dioda elektroluminescencyjna) doświetlający obraz, który pełni podobną funkcję jak lampa błyskowa aparatu; dostępny w internecie: http://www.test-therm.com.pl/ir/kamera_termowizyjna.htm [dostęp: 15 stycznia 2010 r.].
View in Google Scholar
70. Zakład Badań Nieniszczących KPG sp. z o.o., ul. Pod Strzechą 19, Kraków.
View in Google Scholar
71. Z uwagi na brak danych dotyczących funkcji pomieszczenia celowo w tekście nie używano określenia krypta.
View in Google Scholar
72. Malowidła w kościele i klasztorze Cystersów w Mogile, pałacu Erazma Ciołka przy ul. Kanoniczej 17, pałacu przy ul. Floriańskiej 13 i kaplicy Grobu Chrystusa przy bazylice Bożogrobców w Miechowie. Malowidła miechowskie datowane na lata 1528–1530 odkryła ostatnio mgr Agata Malik-Ptaszyńska w czasie prowadzonych tam badań i prac konserwatorskich.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

