Związani czasem i miejscem, czyli o krakowskiej służbie czasu drugiej połowy XIX i początku XX wieku
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.08Abstract
BOUND BY PLACE AND TIME: ON THE TIME SERVICE IN KRAKÓW IN THE SECOND HALF OF THE 19TH AND THE EARLY 20TH CENTURIES
The article introduces the routine of the time service functionaries in Kraków in the second half of the 19th and the early 20th centuries. The time-keeping personnel consisted of the time servant employed at the Jagiellonian University Astronomical Observatory, the firemen who sounded the bugle call from one of the towers of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary (a.k.a. the Mariacki Church), and the city clockmakers. The work of every one of them was an important contribution to the keeping of official city time in Kraków. The duty of the timekeeper employed at the Jagiellonian University Astronomical Observatory was to promptly signal the midday time, to which the buglers would ring the bell and sound the call. The clocks across Kraków were adjusted to that signal. The timekeepers lived and worked under difficult conditions; they were “bound by place and time”. Still, they were well aware of the weight of their duty and frequently referred to the daily requirement of punctuality and accuracy. The midday hour was always of overriding importance in their work. It was the obligation to pinpoint the noon that determined their service as a whole. Complaints lodged against inaccurately signalling the time may suffice to reflect the gravity of the situation. However, account should also be taken of bad weather as a repeated obstacle for giving the precise time. The timekeepers in Kraków were employed by the municipality and were engaged in other professions at the same time. The buglers were members of the city fire brigade, the city clockmaker kept a shop, while the time servant in the Jagiellonian University Astronomical Observatory was the only manual labourer employed at the facility. Interestingly, during the discussed period the functions connected with the time service in Kraków were performed by the same people for many years. Their duty must be preserved from oblivion, and such is the purpose of this article.
References
1. Niniejszy artykuł opiera się na fragmencie pracy magisterskiej „Czas miejski w Krakowie na przełomie XIX i XX stulecia”, którą autorka artykułu napisała pod kierunkiem dr. hab. Krzysztofa Zamorskiego w Zakładzie Dziejów Historiografii i Metodologii Historii UJ w 2009 r. Badania obejmowały przełom XIX i XX stulecia i koncentrowały się głównie na okresie tzw. autonomii galicyjskiej. Autorka pragnie zaznaczyć, że okres analizy wyznaczyły dostępne źródła. Pewna umowność przyjętych ram czasowych rozważań wynika z faktu, że trudno wyznaczyć granice omawianego zjawiska.
View in Google Scholar
2. Mówiły o tym przepisy zawarte w „Dziennikach Rozporządzeń dla Stoł. Król. Miasta Krakowa”. Jako przykład można podać przepisy dotyczące dbałości o chodniki z 1884 r. Ponieważ chodniki asfaltowe stanowiły „nie tylko wygodę, ale ozdobę Rynku głównego”, mieszkańcy centrum miasta zobowiązani byli do przypilnowania „stróżów kamienicznych”, aby „chodniki asfaltowe w dniach słonecznych skwarnych regularnie czyszczone i należycie skrapiane były”. Polewać wodą miano w godzinach: 9 rano, 12 w południe, 2 po południu oraz
View in Google Scholar
5 wieczorem. Dodatkowo, codziennie o 6 rano i 8 wieczorem należało chodniki dokładnie zamieść po uprzednim skropieniu.
View in Google Scholar
3. Czas miejski rozumiem jako czas codziennego życia miasta i jego mieszkańców, precyzyjnie odmierzany przez zegary miejskie oraz inne ważne dla danej społeczności sygnały czasowe [definicja autorki].
View in Google Scholar
4. Do 1891 r. w Krakowie obowiązywał tzw. czas miejscowy krakowski, obliczany według południka 20º E przebiegającego przez miasto.
View in Google Scholar
5. Zob.: Dreścik J.: Zegar wielki na wieży wyższej kościoła Mariackiego, jego dzieje i znaczenie. „Rocznik Krakowski” 1999–2000, t. 65–66, s. 39, przyp. 2.
View in Google Scholar
6. Autorka świadomie ogranicza swoje rozważania do służby czasu miejskiego, zdając sobie sprawę z istnienia w Krakowie służby „czasu świętego” czy też „czasu uniwersyteckiego”.
View in Google Scholar
7. Kreiner J.M.: Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 1972, s. 14.
View in Google Scholar
8. Mietelski J.: Michał Franciszek Ignacy Karliński. W: Złota księga Wydziału Matematyki i Fizyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Red. B. Szafirski. Kraków 2000, s. 133.
View in Google Scholar
9. Karliński F.: Rys dziejów Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 1864, s. 52. W przypisie 1 Karliński pisze: „Może dobrze będzie zachować tu pamiątkę, że od dnia 19 lutego 1838 r. poczęto regulować zegary miejskie według znakupołudnia chorągwią z galeryi Obserwatorium stróżowi na wieży maryackiej godziny wybijającemu dawanego”.
View in Google Scholar
10. Ibidem, s. 52.
View in Google Scholar
11. Na temat regulatorów z Obserwatorium Astronomicznego UJ zob.: Taborska M.: Regulatory w zbiorach Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W: Dawne i nowsze zegary w Polsce. Toruń 2009, s. 73–77.
View in Google Scholar
12. Określenie zaczerpnięte z akt Archiwum Państwowego w Krakowie (dalej cyt. APKr), Kr 6697, Zegary miejskie naprawa – czyszczenie 1855–1918, s. 439.
View in Google Scholar
13. Mietelski J.: Zarys dziejów Obserwatorium Astronomicznego. W: Złota księga…, s. 31.
View in Google Scholar
14. Archiwum UJ (dalej cyt. AUJ), S II 863.
View in Google Scholar
15. Michał Franciszek Ignacy Karliśnki (1830–1906) był dyrektorem Obserwatorium Astronomicznego w latach 1862–1902.
View in Google Scholar
16. Mietelski J.: Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego w okresie dyrekcji Franciszka Karlinskiego (1862–1902). „Zeszyty Naukowe UJ” 1986, nr 803, przyp. 1, s. 10.
View in Google Scholar
17. Ibidem, s. 21.
View in Google Scholar
18. Loc. cit.
View in Google Scholar
19. Loc. cit.
View in Google Scholar
20. Ibidem, s. 22.
View in Google Scholar
21. AUJ, S II 620.
View in Google Scholar
22. Ibidem.
View in Google Scholar
23. Ibidem.
View in Google Scholar
24. APKr, Kr 6697, s. 359.
View in Google Scholar
25. Ibidem, s. 439.
View in Google Scholar
26. AUJ, S II 620.
View in Google Scholar
27. AUJ, S II 863.
View in Google Scholar
28. AUJ, S II 620.
View in Google Scholar
29. Dokładne podanie daty wymaga pogłębionej kwerendy źródłowej. Prawdopodobnie od ok. 1887 r. pracę sługi Obserwatorium w dni pochmurne zastępował telegraf lub telefon, zob. s. 221.
View in Google Scholar
30. Banachiewicz T.: O radiotelegrafji i radiotelewizji. Dodatek do „Rocznika Astronomicznego Obserwatorium Krakowskiego na rok 1924” [Kraków] 1924, s. 10.
View in Google Scholar
31. Idem: Dokładny czas za pomocą radio. „Rocznik Astronomiczny Obserwatorium Krakowskiego na rok 1927”. [Calendarium]. [Warszawa] 1927, s. 19.
View in Google Scholar
32. Dobrzycki J.: Hejnał krakowski. Kraków 1983, s. 18.
View in Google Scholar
33. Gut D.: Dźwięki miasta. O hejnale krakowskim i innych krakowskich melodiach. W: Klejnoty i sekrety Krakowa. Teksty z antropologii miasta. Kraków 1994, s. 137–138.
View in Google Scholar
34. Ibidem, s. 139.
View in Google Scholar
35. Łepkowski J.: O hajnałach krakowskich. „Tygodnik Ilustrowany” 1861, nr 84, s. 167.
View in Google Scholar
36. Dobrzycki J.: Hejnał…, s. 30.
View in Google Scholar
37. Grzywiński J.: Wieża straży. W: Jubileuszowa Księga Pamiątkowa krakowskich straży pożarnych 1873–1925, 1865–1925. Kraków 1925, s. 23.
View in Google Scholar
38. Dobrzycki J.: Hejnał…, s. 48.
View in Google Scholar
39. Łepkowski J.: O hajnałach…, s. 169.
View in Google Scholar
40. Ibidem, s. 167.
View in Google Scholar
41. Ibidem, przyp. 19, s. 169.
View in Google Scholar
42. Reiss J.W.: Hejnał krakowski. „Dziennik Polski” 1953, nr 306, z 24–26 grudnia [dodatek „Od A do Z”, nr 53 (157), s. 2].
View in Google Scholar
43. Zob. Dreścik J.: Zegar wielki…, s. 39–62.
View in Google Scholar
44. „Dziennik Rozporządzeń dla Stoł. Król. Miasta Krakowa” 1883, R. IV, s. 62.
View in Google Scholar
45. Statuta urządzenia straży pożarnej dla miasta Krakowa z 1973 roku. APKr, Straż pożarna – organizacja, zarys dziejów, sprawy umundurowania straży i służby miejskiej, Kr 6482, s. 675.
View in Google Scholar
46. APKr, Kr 6482, s. 585.
View in Google Scholar
47. APKr, Kr 6697, s. 363–365.
View in Google Scholar
48. Ibidem, s. 363, 364.
View in Google Scholar
49. Ibidem, s. 364, 365.
View in Google Scholar
50. Ibidem, s. 366.
View in Google Scholar
51. Jos s e H.: Z dziejów naszej straży pożarnej. W: Jubileuszowa Księga…, s. 34.
View in Google Scholar
52. Grzywiński J.: Wieża straży…, s. 25.
View in Google Scholar
53. Gut D.: Dźwięki miasta…, s. 141.
View in Google Scholar
54. Dobrzycki J.: Hejnał…, s. 73–75. Przykład takiej szopki w: Betlejem krakowskie. Dzieje szopki krakowskiej. Kraków 2003, s. 49.
View in Google Scholar
55. Syrek S.: „Pamiętnik trębacza z Wieży Mariackiej z roku 1888”. APKr, IT 1111.
View in Google Scholar
56. Ibidem.
View in Google Scholar
57. Dobrzycki J.: Hejnał…, s. 70.
View in Google Scholar
58. Zinkow J.: Krakowskie podania, legendy i zwyczaje. Kraków 2004, s. 97.
View in Google Scholar
59. Nowe zegary jako symbole instytucji użyteczności publicznej zainstalowano m.in. na budynkach Poczty Głównej i Miejskiej Straży Pożarnej, na wieży Domu pod Globusem, czyli siedziby Izby Przemysłowo- Handlowej oraz na peronach dworca kolejowego. W planach były także tzw. zegary transparentowe – podświetlane gazem lub prądem elektrycznym.
View in Google Scholar
60. APKr, Kr 6697, s. 587–590.
View in Google Scholar
61. Ibidem, s. 604, 657 i nn. oraz Biblioteka Narodowa (dalej cyt. BN), Zakład Rękopisów, ZP 12.
View in Google Scholar
62. APKr, Kr 6697, s. 687–692.
View in Google Scholar
63. Ibidem, s. 651.
View in Google Scholar
64. Ibidem, s. 457.
View in Google Scholar
65. APKr, Akta Depozytowe (dalej cyt. AD) 827, Akta Cechu Zegarmistrzów Krakowskich 1797–1892.
View in Google Scholar
66. APKr, AD 829, Książka affegeldów czeladzi zegarmistrzowskiej 1798–1843, s. 48.
View in Google Scholar
67. APKr, AD 827, Akta Cechu Zegarmistrzów Krakowskich 1797–1892.
View in Google Scholar
68. Ibidem oraz AD 832, Protokół Posiedzeń Zgromadzenia Zegarmistrzów 1854–1883, s. 29.
View in Google Scholar
69. APKr, AD 827 oraz AD 832, s. 31.
View in Google Scholar
70. APKr, Kr 6697, s. 403.
View in Google Scholar
71. APKr, Kr 6697, 401.
View in Google Scholar
72. APKr, AD 832, s. 41.
View in Google Scholar
73. BN, Zakład Rękopisów, ZP 32.
View in Google Scholar
74. Rak E.: Historia firmy zegarmistrzowskiej Józefa Płonki. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1982, z. 9, s. 104, 105. W latach 1889–1912 krakowscy zegarmistrzowie działali w ramach Stowarzyszenia Zegarmistrzów, Rytowników, Mechaników i Optyków w Krakowie.
View in Google Scholar
75. APKr, Kr 6697, s. 187
View in Google Scholar
76. 100 lat tradycji. J. Płonka zegarmistrz genewski. [Kraków 1999]. [Folder z okazji jubileuszu firmy, obchodzonego 28 września 1999 r.].
View in Google Scholar
77. BN, Zakład Rękopisów, ZP 32.
View in Google Scholar
78. APKr, Kr 6697, s. 1.
View in Google Scholar
79. Ibidem, s. 2.
View in Google Scholar
80. Ibidem, s. 9.
View in Google Scholar
81. Ibidem, s. 183.
View in Google Scholar
82. Ibidem, s. 403.
View in Google Scholar
83. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1912”, R. 84, s. 96.
View in Google Scholar
84. Grodziska-Ożóg K.: Cmentarz Rakowicki w Krakowie. Wyd. 2. Kraków 1987, s. 137.
View in Google Scholar
85. BN, Zakład Rękopisów, ZP 32. Wypis z pozycji: Nowolecki A.: Wykaz ulic, placów, kościołów i domów miasta Krakowa, jego przedmieść i miasta Podgórza wraz z nazwiskami właścicieli. Kraków 1878.
View in Google Scholar
86. APKr, Kr 6697, s. 423.
View in Google Scholar
87. „Dziennik Rozporządzeń dla Stoł. Król. Miasta Krakowa” 1912, R. 32, s. 200.
View in Google Scholar
88. Bystroń J.: Pięćdziesięciolecie samorządu Krakowa 1866–1916. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1917”, R. 89, s. 83.
View in Google Scholar
89. APKr, Kr 6697, s. 516.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

