Krakowskie fabryki kafli w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku

Authors

  • Bożena Kostuch

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.09

Abstract

STOVE TILE FACTORIES IN KRAKÓW IN THE SECOND HALF OF THE 19TH AND THE EARLY 20TH CENTURIES

In former ages, stoves in Kraków were built by potters. After some time, with a slump in the demand for traditional earthenware, more and more potters began to concentrate on the production of tiles. Their products were usually characterized by folk motifs and often decorated with painted ornaments having incised outlines; the stoves built with such tiles were called “motley” (piec pstry). The earliest instances of such products date back to the second half of the 19th century, while the craftsman recognized as one of the last master producers of traditional tiles is Teofil Michalski (ob. 1886). Apparently this type of production could not meet the demands of a developing city. Since the mid-19th century, stove tile factories began to emerge in Kraków area, producing tiles on an industrial scale. Among the earliest factories were Hoff’s in Dąbie and Steinkeller’s in Podgórze, both looked at in hopes of stimulating the local building industry, including the production of tiles. Established in the 1850s, Herman Bethke’s factory existed until 1869. In the advertisements placed in the press, the factory owner emphasized the good points not only of the stoves his plant produced but also of his workers. The largest and the most important tiled stove factories in Kraków were Maurycy Baruch’s (established in 1867, closed down before World War I) and Józef Niedźwiecki & Co.’s (established ca 1870 and working until ca 1919). Both plants were thriving, hiring outstanding specialists and striving after technically improving their stoves and adjusting their design and tile ornaments to the latest trends. The firms were taking part in exhibitions and shows and carrying out prestigious orders for stoves for public and private buildings. Numerous smaller stove tile plants operated in Kraków as well. In consequence, the people interested in buying a tiled stove had a variety of options to chose from in terms of its size, design, colour, and price. Tiled stoves from the late 19th and the early 20th centuries can be found in buildings in Kraków even today. Many still function as heaters, many others, though already out of use, complement the interior decoration, testifying to the high quality of stoves produced in the city. Unfortunately, a great number of tiled stoves were taken to bits and damaged throughout the past few dozens of years, although some stoves as well as sets of tiles have been saved from destruction and ended up in a museum or in private hands. They are put on display during corresponding exhibitions.

References

1. Niniejsze opracowanie należy traktować jako wprowadzenie do badań nad historią krakowskich fabryk kafli. Uwzględniono w nim wybrane, zdaniem autorki najważniejsze firmy kaflarskie działające w Krakowie w omawianym okresie. Podstawę tekstu stanowią reklamy i anonse zamieszczane na łamach dziennika „Czas” (reklamy o tej samej treści powtarzane były w „Czasie” z reguły kilkakrotnie, w przypisach starano się podać jedynie datę pierwszej publikacji) oraz „Kalendarza Krakowskiego” Józefa Czecha, poszerzone o informacje zawarte w kilku innych źródłach drukowanych. Podstawowym opracowaniem, w którym można znaleźć wzmianki na temat krakowskich producentów pieców i kafli, jest dwutomowa praca Juliusza Demela Stosunki gospodarcze i społeczne Krakowa w latach 1846–1853. Kraków 1951 oraz idem: Stosunki gospodarcze i społeczne Krakowa w latach 1853–1866. Kraków 1958. Przeprowadzona kwerenda archiwalna pozwoliła na zweryfikowanie i uzupełnienie zebranych w ten sposób informacji. Niestety nie udało się dotrzeć do archiwaliów dotyczących wszystkich wymienianych w tekście fabryk, jednak w kilku przypadkach uzyskane dane okazały się niezwykle interesujące. Historia krakowskiego kaflarstwa nie została jak dotąd opracowana w formie monografii. Publikowany tekst jest więc pierwszym, w którym omówiono działalność wybranych producentów pieców kaflowych, a nie same kafle. Im zresztą również poświęcono dotąd jedynie nieliczne artykuły. Jako pierwszy tematem zainteresował się Jan Samek, zob.: Samek J.: W obronie zabytkowych pieców i kafli z drugiej połowy XIX wieku. „Ochrona
View in Google Scholar

Zabytków” 1986, t. 39, nr 1, s. 46–50.
View in Google Scholar

2. Jakubowski A.: Myśli o podniesieniu przemysłu i fabryk w Galicji. Kraków 1853, s. 15.
View in Google Scholar

3. Ibidem.
View in Google Scholar

4. Kostysz J.: Z dziejów krakowskiego garncarstwa. „Polska Sztuka Ludowa” 1951, R. 5, nr 1–2, s. 10, 11.
View in Google Scholar

5. Jan Oksitowicz miał przybyć do Krakowa ok. 1830 r., w 1832 r. zdał egzamin mistrzowski i został przyjęty do cechu. Jego nazwisko zniknęło z dokumentów cechowych po 1842 r. Na jednym z kafli pieca należącego niegdyś do Tarnowskich Oksitowicz umieścił swój podpis wraz z intrygującym napisem: „Kłodawa / dnia 14 Grudnia / roku 1675 / Majster Oksitow / icz”. Badacze sądzą, że odnosi się on do pieca stanowiącego pierwowzór dla pieca Oksitowicza. Ożenił się z Marianną Jabłońską, wdową po jednym z krakowskich garncarzy. Julian Kostysz, garncarz, a zarazem historyk krakowskiego garncarstwa i kaflarstwa, zwrócił uwagę, że profesja ta często przechodziła z ojca na syna i wymienił kilka rodów krakowskich garncarzy, wśród których najstarsi członkowie notowani byli już po połowie XVIII w. Znajdowali się wśród nich także Jabłońscy, rodzina licząca w latach 1832–1899 aż siedmiu mistrzów. Więcej na temat Jana Oksitowicza i jego pieców, zob.: Kostysz J.: Jan Oksitowicz garncarz krakowski i jego dzieło. „Polska Sztuka Ludowa” 1952, R. 6, nr 6, s. 316–334; Dzięgiel L.: Malowane kafle z Rybnej. „Polska Sztuka Ludowa” 1954, R. 8, nr 2, s. 109–118; Reinfuss R.: Ludowe kafle malowane. Kraków 1966, s. 114, 115.
View in Google Scholar

6. W 1885 r. Teofil Michalski przekazał do Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie ceramikę swojego autorstwa, w tym trzy kafle. Znajdują się one obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie (numery inwentarza: MNK-IV-C-1909, IV-C-1910, IV-C-1911). To kafle wykonane z czerwonej gliny, ozdobione barwnymi motywami roślinnymi i ptakami na białym tle, kontury dekoru są ryte i podmalowane na czarno. Wszystkie noszą sygnaturę: Z Pracowni Teofila Michalskiego w Krakowie Roku 1885. Według Ireny Bojarskiej „naśladują one odnośne wyroby ceramiki huculskiej” oraz „są raczej reminiscencją wzorów rozpowszechnionych w kręgu działania szkoły garncarskiej w Kołomyji”, zob. Bojarska I.: Krakowska ceramika ludowa. „Polska Sztuka Ludowa” 1949, R. 3, nr 5, s. 146, 147. Trudno się jednak zgodzić z tą opinią, analogie są bowiem bardzo powierzchowne, a podobne kafle można dostrzec także w piecach Oksitowicza.
View in Google Scholar

7. „Czas” 1851, nr 137, z 17 czerwca, s. 4.
View in Google Scholar

8. Chmiel A.: Kafle warsztatu krakowskiego z połowy XIX wieku. „Przemysł, Rzemiosło, Sztuka” 1922, R. 1, z. 1, s. 30–32; Seweryn T.: Garncarze i kaflarze w Krakowie w 2. połowie XIX wieku. „Polska Sztuka Ludowa” 1960, R. 14, nr 3, s. 176–178.
View in Google Scholar

9. „Czas” 1856, nr 89, z 17 kwietnia, s. 4. Piece, które można było „obstalować” u Teofila Michalskiego, miały umożliwiać znaczną oszczędność opału. Według wzmiankowanej reklamy, 9 lutego 1855
View in Google Scholar

r. zostały przez „Wysokie Ministeryum handlu w Wiedniu uprzywilejowane jako dotąd najlepsze”.
View in Google Scholar

10. „Czas” 1857, nr 74, z 25 kwietnia, s. 4.
View in Google Scholar

11. „Czas” 1863, nr 183, z 13 sierpnia, s. 4.
View in Google Scholar

12. Łuszczkiewicz W.: Ilustrowany przewodnik po Krakowie i jego okolicach z dodaniem wszelkich wiadomości i objaśnień dla podróżnych oraz opisu wszystkich znaczniejszych zdrojowisk w Galicji, ozdobione 30 rycinami oraz planem miasta Krakowa. Kraków 1875 (część inseraty), s. 55.
View in Google Scholar

13. „Czas” 1878, nr 142, z 23 czerwca, s. 6.
View in Google Scholar

14. Nowolecki A.: Wykaz ulic, placów, kościołów i domów miasta Krakowa, jego przedmieść i miasta Podgórza. Kraków 1878, nlb.
View in Google Scholar

15. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1887”, R. 56, s. 180.
View in Google Scholar

16. Seweryn T.: Garncarze i kaflarze…, s. 176
View in Google Scholar

17. Ibidem, s. 177. Według Krakowskiej księgi adresowej na rok 1906. Kraków 1905. „Kwiatkowski August, kaflarz” zmarł 31 sierpnia 1905 r. – zob.: Wykaz zmarłych w czasie druku Krakowskiej księgi adresowej, s. 478.
View in Google Scholar

18. Jako pierwszy w 1882 roku swoje ogłoszenie w „Kalendarzu Krakowskim” zamieścił Jakub Gałka, który polecał „wszelkie wyroby kaflarskie”, a także podejmował się przeróbek, napraw i czyszczenia oraz stawiania nowych pieców kaflowych. Jego zakład (dawniej Mortkiewicz) znajdował się przy ul. Basztowej, obok Szkoły Sztuk Pięknych – zob. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1882”. R. 51, s. 120.
View in Google Scholar

19. Jakubowski A.: Myśli o podniesieniu…, s. 16.
View in Google Scholar

20. Ibidem, s. 16; kaflarnię Hoffa wymieniają także m.in.: Demel J.: Stosunki gospodarcze… T. 1, s. 241, 242; T. 2, s. 44, 45; Purchla J.: Jak powstał nowoczesny Kraków. Kraków 1990, s. 59.
View in Google Scholar

21. „Czas” 1852, nr 49, z 1 marca, s. 4.
View in Google Scholar

22. „Czas” 1854, nr 119, z 25 maja, s. 7.
View in Google Scholar

23. Piece z kafli Hoffa znajdowały się m.in. w szpitalu św. Łazarza na Wesołej, zob. Demel J.: Stosunki gospodarcze… T. 2, s. 44.
View in Google Scholar

24. W reklamach G.M. Goebel.
View in Google Scholar

25. „Czas” 1857, nr 142, z 25 czerwca, s. 4.
View in Google Scholar

26. Piotr Antoni Steinkeller (1799–1854), kupiec i przemysłowiec urodzony w Krakowie. Od 1818 r. kierował rodzinną firmą zajmującą się handlem korzennym, w połowie lat 20. XIX w. przeniósł się do Warszawy. Steinkeller uznawany jest za jednego z pionierów uprzemysłowienia w Królestwie Polskim, założył fabrykę maszyn rolniczych i kotłów parowych w Żarkach koło Zawiercia, kupił i rozbudował zakłady przemysłowo-przetwórcze na Solcu w Warszawie (także na Solcu działała należąca do Steinkellera fabryka pieców i kafli), był właścicielem domu handlowego, dzierżawił kopalnie cynku i huty, handlował solą, inwestował w przetwórstwo rolne i przemysł spożywczy. Był jednym z inicjatorów budowy kolei warszawsko-wiedeńskiej, w jego fabryce produkowano dyliżanse do przewozu pasażerów i przesyłek pocztowych. W drugiej połowie lat 40. XIX w. sytuacja finansowa Steinkellera uległa drastycznemu pogorszeniu. W 1851 r. huragan uszkodził zakłady w Żarkach, a w 1852 r. zakłady na Solcu strawił pożar. Steinkeller zbankrutował, jego majątek znajdujący się na terenie Królestwa Polskiego w 1853 r. przejął Bank Polski, a przemysłowiec wrócił do Krakowa. Zmarł w 1854 r., został pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Rakowickim (pas 29). Wyczerpujący biogram Steinkellera wraz z bibliografią zob. Polski słownik biograficzny: Piotr Antoni Steinkeller. Hasło oprac. R. Kołodziejczyk. T. 43/3, z. 178.Warszawa–Kraków 2005, s. 336–342. Do bibliografii można dodać kilka wybranych, krakowskich opracowań, w których została wzmiankowana działalność przemysłowca, np. Purchla J.: Jak powstał..., s. 13, 59; Firlet E.: Kraków prawobrzeżny, przemiany historyczno-krajobrazowe krakowskich Łagiewnik. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Miasta Krakowa” 1992, z. 19, s. 54, 55; Encyklopedia Krakowa. Red. A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 926; Grodziska K.: Zaduszne ścieżki. Kraków 2003, s. 95.
View in Google Scholar

27. Jakubowski A.: Myśli o podniesieniu…, s. 16.
View in Google Scholar

28. „Czas” 1854, nr 110, z 14 maja, s. 8. Z kolei Józef Demel pisze, że kafle od Steinkellera miały „dobrą sławę”, lecz były „stosunkowo drogie”, zob.: Demel J.: Stosunki gospodarcze… T. 2, s. 44.
View in Google Scholar

29. „Czas” 1854, nr 176, z 4 sierpnia, s. 4.
View in Google Scholar

30. Kietlińska M.: Wspomnienia. Kraków 1986, s. 53.
View in Google Scholar

31. „Czas” 1858, nr 162, z 20 lipca, s. 4.
View in Google Scholar

32. „Czas” 1862, nr 59, z 12 marca, s. 4.
View in Google Scholar

33. W 1865 r. zamówienia można było składać w domu handlowym F.J. Kirchmayer i Syn; w 1866 r. w handlu kolonialnym Stanisława Feintucha; a w 1867 r. także u Józefa M. Słomy w Podgórzu i u Salamona w Tarnowie.
View in Google Scholar

34. „Czas” 1883, nr 58, z 13 marca, s. 4.
View in Google Scholar

35. „Czas” 1854, nr 283, z 12 grudnia, s. 4 (ogłoszenie zamieszczone zostało w języku polskim i niemieckim).
View in Google Scholar

36. „Czas” 1856, nr 103, z 4 maja (dodatek), s. nlb. Firmę Hermana Bethke wymienia Demel J.: Stosunki gospodarcze…, t. 2, s. 44 i 45.
View in Google Scholar

37. Najmniejszy piec miał wysokość 7 kafli, szerokość 3,5, a głębokość 1,5; największy wysokość 9 kafli, szerokość 5, a głębokość 3, zob. „Czas” 1856, nr 103, z 4 maja (dodatek), s. nlb.
View in Google Scholar

38. „Czas” 1857 nr 141, z 24 czerwca, s. 4.
View in Google Scholar

39. Np. „Czas” 1868, nr 142, z 23 czerwca, s. 4.
View in Google Scholar

40. Lipp A.: Verkehrs- und Handels-Verhältnisse Galiziens. Prag 1870, S. 281. Ok. 1875 r. Herman Bethke przekazał do zbiorów Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie wyroby ze swej fabryki: białoszkliwiony fryz piecowy (MNK-IV-C-1854), tondo z orłem (MNK-IV-C-1856) oraz terakotowe tondo z amorkiem (MNK-IV-C-1855) – obiekty te przechowywane są w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie.
View in Google Scholar

41. Maurycy Baruch (1801–1874), jeden z największych i najzamożniejszych przedsiębiorców, uznawany za pioniera przemysłu spożywczego w Krakowie, właściciel zakładów i kamienic w Podgórzu, Łagiewnikach i Krakowie, członek Izby Handlowo-Przemysłowej. Początkowo zajmował się spławem soli, w 1848 r. założył pierwszy, niezwykle nowoczesny młyn do mielenia mąki, który można było zwiedzać i w którym odbywały się praktyki młodzieży z Instytutu Technicznego. W 1866 r. rozpoczął przy młynie budowę wielkiej piekarni mechanicznej, którą kierował jego syn, Gustaw. W 1860 r. Baruch założył w Łagiewnikach dużą cegielnię, w której produkowane były wysoko cenione cegły, dachówki i dreny. Przy cegielni od 1867 r. działała fabryka pieców kaflowych. Zmarł na tyfus w 1874 r., został pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Rakowickim (pas 24), w którym spoczęli m.in. także jego synowie i następcy: Emil (1833–1886) i Gustaw (1838–1907). Więcej na temat Maurycego Barucha i jego działalności m.in. w: Jakubowski A.: Myśli o podniesieniu..., s. 17; Lipp A.: Verkehrs- und Handels- Verhältnisse…, S. 131, 281; Demel J.: Stosunki gospodarcze… T. 1, s. 242, 286; T. 2, s. 18, 36, 44, 46, 50, 51; Bałaban M.: Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1656–1868. Kraków 1936, s. 630; Małecki J.M.: Początki nowoczesnego przemysłu. W: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków w latach 1796–1918. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1979, s. 305; Pur chl a J.: Jak powstał…, s. 13, 14, 47, 59, 60; Firlet E.: Kraków prawobrzeżny…, s. 54, 55; Grodziska K.: Zaduszne…, s. 88; Salwiński J.: Maurycy Baruch. W: Krakowianie. Wybitni Żydzi krakowscy XIV–XX w. Kraków 2006, s. 83, 84. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Stara Synagoga, 2 lipca – 31 października 2006 r.
View in Google Scholar

42. „Czas” 1867, nr 153, z 7 lipca, s. 4.
View in Google Scholar

43. „Czas” 1871, nr 139, z 21 czerwca, s. 6.
View in Google Scholar

44. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt. APKr), IPH Kr I 167, nlb.
View in Google Scholar

45. „Czas” 1874, nr 107, z 12 maja, s. 4.
View in Google Scholar

46. „Czas” 1876, nr 116, z 21maja, s. 6.
View in Google Scholar

47. „Czas” 1878, nr 22, z 25 stycznia, s. 6.
View in Google Scholar

48. „Czas” 1881, nr 94, z 26 kwietnia, s. 6; „Czas” 1881, nr 193, z 25 sierpnia, s. 4.
View in Google Scholar

49. „Czas” 1882, nr 97, z 28 kwietnia, s. 6.
View in Google Scholar

50. „Czas” 1885, nr 126, z 6 czerwca, s. 6.
View in Google Scholar

51. Katalog Wystawy Rolniczo-Przemysłowej w Krakowie. Kraków 1887, s. 110, poz. 2.
View in Google Scholar

52. APKr, IPH Kr I 167, nlb.
View in Google Scholar

53. Nazwisko Włodzimirski (spotykane niekiedy także w wersji Włodzimierski) przyjęli spadkobiercy Emila Barucha.
View in Google Scholar

54. APKr, IPH Kr I 167, nlb. W informacji dotyczącej zmian własnościowych w fabryce znajduje się wzmianka, że Emilia i Alfred są już pełnoletni.
View in Google Scholar

55. „Czas” 1899, nr 86, z 15 kwietnia, s. 4.
View in Google Scholar

56. „Czas” 1900, nr 184, z 22 lipca, s. 1; Katalog Wystawy Przyrodniczo-Lekarskiej imienia „Almae Matris Jagiellonicae”. Kraków 1900, s. 21, 22, poz. 44.
View in Google Scholar

57. „Czas” 1900, nr 185, z 24 lipca, s. 2 (spis nagrodzonych na wystawie).
View in Google Scholar

58. „Przegląd Ceramiczny” 1904, R. 4, nr 1, s. 2 oraz „Przegląd Ceramiczny” 1905, R. 5, nr 12, s. 103.
View in Google Scholar

59. APKr, IPH Kr I 167, nlb.
View in Google Scholar

60. „Przegląd Ceramiczny” 1911, R. 11, nr 23, s. 370. Nieco wcześniej, bo na wiosnę, czasopismo informowało także o zmianie właścicieli cegielni parowej i fabryki dachówek w Łagiewnikach będących własnością firmy Maurycy Baruch, które zakupili panowie Grünberg i Ferber, „obaj ceglarze”, chcący rozwinąć i ulepszyć zakład, zob. „Przegląd Ceramiczny” 1911, R. 11, nr 7, s. 112. Informację tę podają również Firlet E.: Kraków prawobrzeżny…, s. 55 oraz Salwiński J. w biogramie Gustawa Barucha w: Krakowianie…, s. 85.
View in Google Scholar

61. APKr, IPH Kr I 167, nlb.
View in Google Scholar

62. Karol Mol (1856–1945), garncarz i kaflarz, syn Tomasza, także kaflarza. Pracował u Żychonia, a następnie u Niedźwieckiego. Jego syn Tadeusz oraz wnuk Stanisław kontynuowali rodzinne tradycje. Zob. Seweryn T.: Garncarze i kaflarze…, s. 178.
View in Google Scholar

63. Według Juliusza Demela w 1870 r. istniała w Krakowie tylko jedna wytwórnia kafli oraz działało „paru zdunów, co palą kafle i stawiają piece”, zob. Deme l J.: Stosunki gospodarcze… T. 2, s. 45 – ową wytwórnią kafli była najpewniej fabryka Barucha. Z kolei Kołodziejowa podaje, że kaflarnia Żychonia istniała już ok. połowy XIX wieku, co jednak nie znajduje potwierdzenia ani w prasie, ani w dokumentach. Zob. Kołodziejowa B.: Fabryka fajansów J. Niedźwiecki i Ska w Dębnikach pod Krakowem (1900–1910). „Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku” 1973, z. 4, s. 9.
View in Google Scholar

64. „Czas” 1874, nr 268, z 22 listopada, s. 6.
View in Google Scholar

65. „Przegląd Ceramiczny” 1901, R. 1, nr 12, s. 102.
View in Google Scholar

66. Ibidem. Wśród przeglądniętych archiwaliów nie natrafiono jak dotąd na akta dotyczące tej transakcji. Według Kołodziejowej Niedźwiecki miał kupić fabrykę Żychonia ok. 1879 r.; zob.: Kołodziejowa B.: Fabryka fajansów…, s. 9; tymczasem fabryka pieców kaflowych jako należąca do Adama Żychonia jest wymieniona jeszcze w 1883 r. w wydanym nakładem Aleksandra Napierkowskiego
View in Google Scholar

Najnowszym ilustrowanym przewodniku po Krakowie i okolicach. Kraków 1883, s. XXXIII.
View in Google Scholar

67. Józef Niedźwiecki (1842–1898), przedsiębiorca i koncesjonowany budowniczy; Józef Pokutyński (1859–1929), znany krakowski architekt.
View in Google Scholar

68. APKr, RH 249c, Akta firmowe, Fabryka Pieców Kaflowych, Spółka II 202, s. 23, 25 (pisma dotyczące wpisu do rejestru handlowego) oraz s. 85 i 89 (zmiany nazwy).
View in Google Scholar

69. APKr, RH 249c, Akta firmowe…, Spółka II 202, s. 171, 175 (pisma dotyczące zmian własnościowych) oraz APKr, IPH Kr I 184. Adam Kirchmayer (1864–1935) studiował w Wiedniu, początkowo zajmował się handlem, działał we Francji, Rumunii, Bośni, po powrocie do kraju zainteresował się przemysłem. Od 1920 r. współpracował ze Stanisławem Wołoszyńskim, zarządzał działem administracyjnym firmy Herbewo. Został pochowany na cmentarzu Rakowickim (kw. IX). Zob.: Zgon zasłużonego przemysłowca. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1935, R. 26, nr 315, s. 11.
View in Google Scholar

70. Katalog Powszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie. Lwów 1894, s. 156, poz. 671.
View in Google Scholar

71. APKr, RH 249c, APKr, RH 249c, Akta firmowe…, Spółka II 202, s. 241–265 (pisma dotyczące zmian w spółce oraz wszelkie akta z tym związane) oraz APKr, IPH Kr I 184. Beata Kirchmayerowa (1869–1926), córka Jana Matejki, była żoną Wincentego Kirchmayera, zapewne dlatego w drukowanych wzmiankach na temat fabryki J. Niedźwiecki i Ska to on – obok Adama Kirchmayera – występuje jako współwłaściciel firmy. Z kolei Kołodziejowa pisze (a za nią podają te dane wszyscy inni, także autorka niniejszego opracowania w: Kostuch B.: Ceramika z pierwszej połowy XX wieku w kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie. Kraków 2001, s. 149), że kaflarnię Niedźwieckiego w 1900 r. kupiła Franciszka Kirchmayerowa dla swoich synów, Adama i Wincentego, co – jak wykazano powyżej – nie jest prawdą. Co więcej, Adam i Wincenty nie byli synami Franciszki, lecz Zenobii ze Stanowskich i Juliana Kirchmayerów. Na temat firmy zob. także: Kostuch B.: Kilka faktów z historii fabryki J. Niedźwiecki i Ska na Dębnikach w Krakowie. „Spotkania z Zabytkami” 2011, nr 1–2, s. 26–30.
View in Google Scholar

72. Przykładowo, reklamy Niedźwieckiego regularnie zamieszczane były w czasopiśmie „Architekt” - po raz pierwszy w 1900 r., zob. „Architekt” 1900, R. 1, nr 1, okładka; po raz ostatni w zeszycie nadzwyczajnym z 1915 r.
View in Google Scholar

73. „Przegląd Ceramiczny” 1901, R. 1, nr 12, s. 102.
View in Google Scholar

74. Katalog Wystawy Przyrodniczo-Lekarskiej…, s. 19, poz. 33; „Czas” 1900, nr 185, z 24 lipca, s. 2 (spis nagrodzonych na wystawie).
View in Google Scholar

75. „Przegląd Ceramiczny” 1901, R. 1, nr 12, s. 102.
View in Google Scholar

76. Katalog I Wystawy Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. Kraków 1902, s. 27, poz. 182.
View in Google Scholar

77. Katalog Wystawy Jubileuszowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie. Lwów 1902, s. 99, poz. 297; „Czasopismo Techniczne” 1902, R. 20, nr 24, s. 334 (wykaz nagród). Listy pochwalne otrzymali także Jan i Tadeusz Sławińscy pracujący w fabryce Niedźwieckiego.
View in Google Scholar

78. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1906”, R. 75, arkusz frontowy.
View in Google Scholar

79. „Przegląd Ceramiczny” 1901, R. 1, nr 12, s. 102; „Przegląd Ceramiczny”
View in Google Scholar

1910, R. 10, nr 5, s. 76, 77; Starzewska M.: Polska ceramika artystyczna pierwszej połowy XX wieku. Wrocław 1952, uzupełnienie; Kołodziejowa B.: Fabryka fajansów…, s. 10, 11; Kostuch B.: Kilka faktów…, s. 30.
View in Google Scholar

80. Kołodziejowa B.: Fabryka fajansów…, s. 12, 46. W tym też roku Adam Kirchmayer podarował majolikę z wytwórni J. Niedźwiecki i Ska do zbiorów Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie (obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, zob. Kos tuch B.: Ceramika krakowska…, s. 149–151, 153–164, 170).
View in Google Scholar

81. APKr, RH 249c, APKr, RH 249c, Akta firmowe…, Spółka II 202, s. 329 oraz APKr, IPH Kr I 184, nlb.
View in Google Scholar

82. Wielka księga adresowa Stoł. Król. Miasta Krakowa i Król. Woln. Miasta Podgórza. Kraków 1909, rozdz. IV, s. 15 (to samo ogłoszenie pojawiło się również w kolejnych księgach adresowych, np. z 1913 i 1914 r.). Horowitz nie występuje jednak ani w spisie nagrodzonych na Wystawie Przyrodniczo-Lekarskiej zamieszczonym w „Czasie” („Czas” 1900, nr 185, z 24 lipca, s. 2), ani w katalogu tej wystawy.
View in Google Scholar

83. APKr, RH 299, Poj III 167, nlb.; data wpisu sądowego 21 czerwca 1904 r.
View in Google Scholar

84. „Przegląd Ceramiczny” 1903, R. 3, nr 4, s. 35. Pozostałe dwa przedsiębiorstwa to fabryki Niedźwieckiego i Barucha.
View in Google Scholar

85. APKr, IPH Kr I 176, nlb. oraz APKr, RH 377 BiX 396, nlb.
View in Google Scholar

86. W aktach dotyczących Petroneli Danzowej, która po śmierci męża prowadziła zakład, znajduje się informacja, że Tomasz Danz rozpoczął działalność na podstawie karty przemysłowej z 13 września 1902 r., zob. APKr, IPH Kr I 236, nlb. Pierwsza reklama firmy pojawiła się w „Kalendarzu Krakowskim” w 1903 r. – Tomasz Danz polecał w niej piece i kuchnie kaflowe, zob. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1903”, R. 72, notatnik na sierpień, s. 16. W 1906 r. w reklamie zamieszczonej w arkuszu frontowym „Kalendarza” występują Wróblewski i Danz. Od 1907 w reklamach jako właściciel występuje sam Tomasz Danz; z kolei samodzielna reklama firmy J. Wróblewski i Ska pojawiła się w 1911 r. – fabryka mieściła się na Zwierzyńcu, vis à vis parku Jordana, zob. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1911”, R. 89, ogłoszenia, s. 81.
View in Google Scholar

87. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1906”, R. 75, arkusz frontowy.
View in Google Scholar

88. Księga adresowa Król. Stoł. Miasta Krakowa i Król. Woln. Miasta Podgórza. Kraków 1905, s. 275.
View in Google Scholar

89. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1907”, R. 76, s. 85.
View in Google Scholar

90. W spisie mieszkańców Krakowa z 1910 r. Petronela Danzowa (ur. 1873), zamieszkała z piątką dzieci przy ul. Smoleńsk 17, właścicielka fabryki kaflarskiej, określona została jako wdowa, zob. APKr, Spis ludności, 1910, t. 4, poz. 1171.
View in Google Scholar

91. Pod koniec 1935 r. kierownikiem odpowiedzialnym został syn Petroneli i Tomasza, Franciszek Danz (ur. 1899). Wśród dokumentów przechowywanych w Archiwum Państwowym w Krakowie znajduje się jego Karta Rzemieślnicza z 1940 r., zob. APKr, IPH Kr I 236, nlb.
View in Google Scholar

92. W zgłoszeniu rzemieślniczym Władysława Wojtygi (syna założyciela kaflarni, urodzonego w 1896 r.) widnieje informacja o działalności zakładu na podstawie karty przemysłowej z 1893 roku, a także o „czasowym zaniechaniu przemysłu”, zob. APKr, IPH Kr I 266, nlb.
View in Google Scholar

93. Katalog Wystawy Przyrodniczo-Lekarskiej…, s. 19, poz. 37; „Czas” 1900, nr 185, z 24 lipca, s. 2 (spis nagrodzonych na wystawie).
View in Google Scholar

94. Kaflarz Władysław Wojtyga wymieniony został w: Krakowska księga adresowa na rok 1906. Kraków 1905, s. 458. W 1909 i 1910 w: Wielkiej księdze adresowej… Mikulskiego występuje Maria Wojtygowa, właścicielka fabryki kafli (zob. rozdz. II, s. 21). Z kolei w 1913 r. pojawia się znów Władysław Wojtyga (s. 273). Według spisu mieszkańców Krakowa z 1910 r. Władysław (ur. 1862) i Maria (ur. 1863) Wojtygowie mieszkali z piątką dzieci na Zakrzówku, zob. APKr, Spis ludności, 1910, t. 19, poz. 806.
View in Google Scholar

95. Księga adresowa miasta Krakowa i województwa krakowskiego. Kraków 1932, s. 573.
View in Google Scholar

96. „Czas” 1875, nr 16, z 21 stycznia, s. 4.
View in Google Scholar

97. Łuszczkiewicz W.: Ilustrowany przewodnik…, część inseraty, s. 23.
View in Google Scholar

98. Katalog Krajowej Wystawy Rolniczej i Przemysłowej we Lwowie. Lwów 1877, s. 132, poz. 1 (tu jako Andrzejewski).
View in Google Scholar

99. Muzeum mieściło się wówczas przy ul. Franciszkańskiej 4.
View in Google Scholar

100. „Czas” 1886, nr 71, z 28 marca, s. 8.
View in Google Scholar

101. „Czas” 1899, nr 135, z 16 czerwca, s. 6.
View in Google Scholar

102. „Przegląd Ceramiczny” 1901, R. 1, nr 1, s. 11.
View in Google Scholar

103. Można wspomnieć choćby założone w 1884 r. przedsiębiorstwo Ludwika Kadena, przekształcone w 1912 r. w Towarzystwo Akcyjne L. i G. Kaden, posiadające w swej bogatej i różnorodnej ofercie także „piece kaflowe – szamotowe, zagraniczne i krajowe, od najskromniejszych do bardzo ozdobnych”; zob.: „Czas” 1899, nr 5, z 6 stycznia, s. 6.
View in Google Scholar

104. Piece uważane są często za trwały element wnętrza, co jednak nie do końca jest prawdą. Ich użytkowanie powodowało bowiem konieczność przestawiania, a nawet przebudowywania tak, aby nadal mogły spełniać swe funkcje grzewcze. Z kolei, gdy kafle były już przepalone, stare piece zastępowano piecami nowymi, często złożonymi z kafli mających modniejszy deseń. Do największych strat w dziedzinie kaflarstwa doszło jednak już po II wojnie światowej wraz z remontami kamienic i ze zmianami w sposobie ich ogrzewania. Zniszczono wówczas bardzo wiele pieców, nieliczne udało się uratować w całości, pozostałością po innych są pojedyncze kafle znajdujące się w rękach prywatnych i w zbiorach muzealnych (duże kolekcje posiadają Muzeum Historyczne Miasta Krakowa oraz Muzeum Narodowe w Krakowie; w budynkach należących do obu instytucji znajdują się także zabytkowe piece). W krakowskich domach i budynkach publicznych wciąż jednak można spotkać wiele pieców kaflowych pochodzących z końca XIX i z początku XX w. Omówienie zachowanych zabytków oraz prześledzenie zmieniających się trendów stylistycznych w dekoracjach kafli czy bryłach pieców to jednak temat na odrębne opracowanie.
View in Google Scholar

105. Jakubowski A.: Myśli o podniesieniu…, s. 15.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-11-03

Issue

Section

Articles

How to Cite

Krakowskie fabryki kafli w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. (2026). Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 29, 229-240. https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.09