Struktury terenowe Rady Głównej Opiekuńczej w Galicji Zachodniej w latach 1919–1921
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.15Abstract
LOCAL STRUCTURES OF THE CENTRAL WELFARE COUNCIL IN WEST GALICIA IN THE YEARS 1919–1921
The outbreak of a world-spanning military conflict in 1914 resulted in a substantial deterioration of the living standards of civilians. The Polish territories were no exception in this respect. In an attempt to remedy its plight, the society itself undertook to establish organizations that would provide help for the most needful people. One of such institutions was the Central Welfare Council (Rada Główna Opiekuńcza, RGO) based in Warsaw. Since 1915 the Council operated on the German-occupied part of the Kingdom of Poland. In 1919 its activity was expanded to the other territories of reborn Poland, including Galicia (Lesser Poland). In the same year, June saw the emergence of the structures of the RGO in East Galicia, while September, in West Galicia. Welfare Councils were formed in most districts on that territory. In West Galicia the work of such local bodies was coordinated by the Local Welfare Council (Rada Opiekuńcza Okręgowa) in Kraków. The main task of the Local and the District Councils was to provide support for the existing welfare agencies, mostly soup kitchens, orphanages, day-care facilities for half-orphaned and underprivileged children, and poorhouses. Endeavours were also made to set up new welfare centres. Special care was given to the children. The District Welfare Councils, which were directly responsible for helping the needy on the areas within their jurisdiction, numbered an average of a dozen or so members. Efforts were made for each council to include representatives of diverse social classes and groups of professionals, yet eventually the members were mostly clerks, teachers, clergymen and landowners. The funds required to provide welfare services came from government subsidies, the budget of the head office in Warsaw, and fundraising events for the local communities. Some food products and clothes were received from abroad, and in particular from the United States. Considering the needs, the means obtained to provide help were even more than insufficient. With time the hitherto role of the RGO and its local branches was gradually taken over by central and local authorities. In March 1920 the Local Welfare Council in Kraków was liquidated, but its subordinate district agencies could continue in their welfare services; they were now official branches of the Local Welfare Council in Lwów. However, it was already in December 1920 when the decision was made by the government to dissolve all structures of the RGO.
References
1. Straty Galicji powstałe w wyniku prowadzenia różnego rodzaju rekwizycji (nie tylko przez wojska rosyjskie) oszacowano po wojnie na ponad 3 mld 74 mln koron (nie licząc prawie 167 mln wypłaconych jako rekompensaty już w czasie wojny). Centralne Państwowe Historyczne Archiwum Ukrainy we Lwowie (dalej cyt. CPHAU), Komisja Rządząca we Lwowie, fond 212, opis 1, sprawa 5, k. 6–12. 2 Jednym z obszarów aktywności Komitetu Biskupiego było udzielanie wsparcia przy odbudowie Galicji ze zniszczeń wojennych. Zagadnieniem tym zajmowała się jednak przede wszystkim utworzona w marcu 1916 r. i działająca przy Namiestnictwie Centrala Krajowa dla Gospodarczej Odbudowy Galicji (pod koniec wojny zastąpiona przez Krajowy Urząd Odbudowy). Jej budżet zasilany był znacznymi środkami przekazywanymi przez rząd wiedeński.
View in Google Scholar
3. Delegacjom diecezjalnym podlegały delegacje parafialne.
View in Google Scholar
4. Polska w czasie wielkiej wojny (1914–1918). Red. M. Handelsman. T. 2. Historia społeczna. Warszawa 1932, s. 182–184. Na temat komitetu zob. także: Trzy lata działalności KBK. Sprawozdanie Książęco-Biskupiego Komitetu Pomocy dla dotkniętych klęską wojny za lata 1915–1917. Kraków 1918.
View in Google Scholar
5. Ten drugi termin od 1920 r. używany był coraz powszechniej.
View in Google Scholar
6. Mimo że zachowała się bogata dokumentacja na temat działalności RGO (przechowywana jest w Archiwum Akt Nowych, dalej cyt. AAN), do chwili obecnej nie powstała żadna większa publikacja na temat dziejów tej organizacji (działała w latach 1915–1921).
View in Google Scholar
7. W tym czasie Komitet Biskupi znajdował się w fazie likwidacji. Prezydium RGO w lipcu 1919 r. oficjalnie zwróciło się do bp. Sapiehy z propozycją przejęcia dotychczasowych struktur organizacji. Już w lutym 1919 r. RGO planowała wejść w ścisły kontakt z komitetem w celu nabycia części posiadanych przez niego zapasów odzieży. AAN, RGO, sygn. 25, k. 199; sygn. 554, k. 416.
View in Google Scholar
8. W tym czasie na terenie Galicji Wschodniej poza ROP w Tarnopolu (została zawiązana 10 czerwca) działała także ROP w Stanisławowie (utworzona 11 czerwca). „Praca Społeczna” 1919, nr 1, s. 6.
View in Google Scholar
9 .AAN, RGO, sygn. 538, k. 744–747; sygn. 540, k. 199–201; „Praca Społeczna” 1919, nr 1, s. 6, 7.
View in Google Scholar
10. Zob. np.: AAN, RGO, sygn. 538, k. 349, 350 (informacje dotyczące powiatu Gródek Jagielloński); k. 359, 360 (powiatu Stryj);
View in Google Scholar
k. 360 (powiatu Drohobycz); k. 361, 362 (powiatu Sambor); k. 364 (powiatu Tłumacz); k. 370, 371 (powiatu Żółkiew); k. 373–375 (powiatu Rawa Ruska); k. 375–377 (powiatu Sokal).
View in Google Scholar
11. W relacjach umieszczano przede wszystkim wiadomości dotyczące sytuacji ludności polskiej. Liczne informacje na temat trudnego położenia w tym czasie także społeczności ukraińskiej można znaleźć w przechowywanym w CPHAU zespole Ukraiński Komitet Obywatelski we Lwowie (fond 462, opis 1). Zob. szczególnie: sprawa 2, 5, 12, 249, 250, 255.
View in Google Scholar
12. Termin Galicja (Małopolska) Wschodnia i Zachodnia nie jest precyzyjny. Na potrzeby niniejszego tekstu przyjęto, że w skład Galicji Wschodniej wchodziły powiaty podporządkowane ROO we Lwowie, Galicji Zachodniej – ROO w Krakowie (o strukturze tej będzie mowa w dalszej części tekstu). W przypadku Galicji Zachodniej był to teren większy niż utworzone decyzją Sejmu Ustawodawczego z 3 grudnia 1920 r. województwo krakowskie (w chwili powstania w jego skład wchodziły 24 powiaty). Swoje struktury ROO w Krakowie posiadała bowiem także w leżących poza granicą województwa Tarnobrzegu, Nisku, Rzeszowie, Łańcucie i Przeworsku.
View in Google Scholar
13. AAN, RGO, sygn. 538, k. 346; „Praca Społeczna” 1919, nr 2, s. 5.
View in Google Scholar
14. AAN, RGO, sygn. 554, k. 179–183.
View in Google Scholar
15. Tak jak w przypadku ROO na Galicję Wschodnią i tamtejszych ROP, głównym zadaniem bialskiej ROP była „centralizacja instytucji humanitarnych”.
View in Google Scholar
16. Grupa ta faktycznie była jednak nieformalnym zarządem. Na jej czele stał ks. Władysław Mączyński. Zob. „Praca Społeczna” 1919, nr 6, s. 8.
View in Google Scholar
17. Jej przewodniczącym został miejscowy proboszcz ks. Jan Szneider. AAN, RGO, sygn. 552, k. 202, 203.
View in Google Scholar
18. Ibidem, sygn. 26, k. 46; sygn. 552, k. 319; sygn. 553, k. 82, 243; sygn. 554, k. 179–183.
View in Google Scholar
19. Instruktor na zebraniach założycielskich przedstawiał zgromadzonym zasady funkcjonowania i cele RGO, odpowiadał także na pytania.
View in Google Scholar
20. Widacki funkcję instruktora RGO pełnił do końca listopada 1919 r., od 1 grudnia został przeniesiony do pracy w Wydziale Prowincjonalnym RGO. AAN, RGO, sygn. 26, k. 47.
View in Google Scholar
21. Po trzech dniach utworzono radę miejscową w Wieliczce. Jej prezesem został dyrektor Szkoły Realnej Jaworski.
View in Google Scholar
22. 29 października utworzono radę miejscową w Tarnowie. Na jej czele stanął burmistrz miasta Tadeusz Tertil.
View in Google Scholar
23. AAN, RGO, sygn. 25, k. 556; sygn. 552, k. 364; sygn. 553, k. 18, 19; sygn. 554, k. 167, 179–183; sygn. 555, k. 264, 301, 302; „Praca Społeczna” 1920, nr 2, s. 10.
View in Google Scholar
24. AAN, RGO, sygn. 554, k. 161–164.
View in Google Scholar
25. Zebranie, tak jak poprzednie, odbyło się w Hotelu Pollera. Uczestniczyło w nim 45 osób.
View in Google Scholar
26. AAN, RGO, sygn. 554, k. 165–167.
View in Google Scholar
27. Ibidem, sygn. 26, k. 64; sygn. 554, k. 157–159; „Praca Społeczna” 1920, nr 1, s. 5, 6.
View in Google Scholar
28. Wacław Sobieski (1872–1935) – historyk, od 1920 r. członek Polskiej Akademii Umiejętności. Autor prac dotyczących dziejów politycznych Polski XVI–XIX w. Związany z obozem narodowym.
View in Google Scholar
29. AAN, RGO, sygn. 554, k. 154–156.
View in Google Scholar
30. Była to zmodyfikowana wersja Tymczasowej Instrukcji przygotowana wcześniej dla ROO we Lwowie. „Praca Społeczna” 1920, nr 1, s. 5.
View in Google Scholar
31. Delegacja miała równocześnie prosić biskupa o wysłanie okólnika do duchowieństwa diecezji krakowskiej z apelem o popieranie rad powiatowych. Podobną prośbę postanowiono wystosować do biskupów tarnowskiego i przemyskiego.
View in Google Scholar
32. Zdaniem ROO, Delegatura Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej prowadziła wobec rad „szkodliwą agitację”.
View in Google Scholar
33. AAN, RGO, sygn. 554, k. 127–129, 143,144, 150, 151.
View in Google Scholar
34. Ibidem, sygn. 26, k. 52, 64, 68; sygn. 27, k. 119; sygn. 554, k. 112.
View in Google Scholar
35. Ibidem, sygn. 797, k. 1.
View in Google Scholar
36. Oczywiście ROP niekoniecznie musiały „kontrolować” wszystkie istniejące na danym terenie placówki. Poza tym w byłym Królestwie sieć rad była bardziej gęsta, działały one praktycznie we wszystkich powiatach. 37 Bezpośrednio nie podlegały one ROP.
View in Google Scholar
38. W opisie tej placówki czytamy: „Zakład ten przedstawia obraz nędzy. 70-ciu staruszków pozbawionych wszelkiej opieki wyczekuje o głodzie w zimnych i mokrych izbach na barłogu rychłej śmierci – zbawicielki”. AAN, RGO, sygn. 553, k. 138.
View in Google Scholar
39. Ibidem, k. 136–138.
View in Google Scholar
40. Ibidem, sygn. 552, 158, 159.
View in Google Scholar
41. „Praca Społeczna” 1919, nr 1, s. 2.
View in Google Scholar
42. Wiadomo, że np. przewodniczącym ROP w Tarnowie był miejscowy starosta Lucjan Zawistowski, natomiast w Nisku starosta Jan Dauksza. AAN, RGO, sygn. 543, k. 192.
View in Google Scholar
43. Ibidem, k. 192.
View in Google Scholar
44. Już przy zawiązywaniu ROP, niewielkie sumy (zwykle 2000 koron) na rozpoczęcie działalności przekazywał obecny na zebraniu założycielskim instruktor RGO.
View in Google Scholar
45. AAN, RGO, sygn. 554, k. 114.
View in Google Scholar
46. Teren byłego Królestwa Polskiego otrzymał od Ministerstwa na drugi kwartał 1920 roku ponad 2,9 mln marek. Była to kwota znacząca, choć sama RGO uważała, że trzykrotnie mniejsza od rzeczywistych potrzeb. Ibidem, sygn. 27, k. 71.
View in Google Scholar
47. Ibidem, sygn. 552, k. 116, 117.
View in Google Scholar
48. Ibidem, sygn. 26, k. 60, 64; sygn. 540. k. 10.
View in Google Scholar
49. Ibidem, sygn. 554, k. 112, 123, 195.
View in Google Scholar
50. Ibidem, k. 112, 195, 196.
View in Google Scholar
51. We wspomnianym piśmie czytamy m.in.: „Rady Opiekuńcze prowincjonalne w Zachodniej Małopolsce utworzone przez RGO rozpoczęły z zapałem ożywioną działalność na polu humanitarnym, w myśl otrzymanych wskazówek i zapoczątkowały powstanie rozmaitych dzieł humanitarnych, wymagających znacznych nakładów z pełną ufnością w wydatną pomoc RGO. Lecz zaledwie zaczęły stawiać pierwsze kroki na tej drodze, nagle zostały zaskoczone niespodziewanym ciosem śmiertelnym, pozbawiającym je możliwości dalszego działania, wymierzonym im przez Macierz, która niedawno powołała je do życia”. Ibidem, k. 196.
View in Google Scholar
52. Na posiedzeniu 9 grudnia 1919 r. Prezydium RGO zajmowało się sprawą uchwały Rady Przybocznej Generalnego Delegata Rządu: „Rada Przyboczna Generalnego Delegata protestuje przeciwko sposobowi, w jaki RGO narzuca się organizacjom społecznym, kulturalnym i humanitarnym Małopolski. Rada Przyboczna uprasza Generalnego Delegata, by u kompetentnych czynników poczynił przedstawienie celem zaniechania dotychczasowej akcji RGO w Małopolsce oraz by nie udzielał żadnych funduszów do dyspozycji RGO”. Postanowiono zwrócić się bezpośrednio do generalnego delegata w celu wyjaśnienia motywów, którymi kierowała się Rada. Prawdopodobnie, aby załagodzić sytuację, delegat rządu już wcześniej (1 grudnia) zdecydował się na wydanie okólnika przeznaczonego dla starostów, w którym, wskazując na korzyści, jakie dla społeczeństwa płyną z pracy rad opiekuńczych, wezwał ich do wspierania tych struktur. Ibidem, sygn. 26, k. 58; sygn. 184, k. 16–19; „Praca Społeczna” 1920, nr 1, s. 3. Zob. także: ibidem, sygn. 27, k. 184; sygn. 212, k. 348, 349; sygn. 554, k. 258.
View in Google Scholar
53. Nieprzychylne stanowisko delegata ministerstwa uległo pewnej zmianie po posiedzeniu władz ROO 14 lutego 1919 r., na które delegat został zaproszony (była o tym mowa w tekście).
View in Google Scholar
54. W liście do marszałka Sejmu Wojciecha Trąmpczyńskiego RGO stanowczo zaprotestowała przeciwko zarzutom postawionym w interpelacji. AAN, RGO, sygn. 212, K. 317; sygn. 539, k. 180.
View in Google Scholar
55. Ibidem, sygn. 552, k. 166; sygn. 543, k. 339.
View in Google Scholar
56. Wcześniej, przez krótki okres czasu, rząd w ogóle wstrzymał dotację dla rad w Galicji.
View in Google Scholar
57. Ibidem, sygn. 184, k. 40, 41, 86, 131–133; sygn. 553, k. 88.
View in Google Scholar
58. Ibidem, sygn. 27, k. 1; sygn. 214, k. 8, 28, 35–38.
View in Google Scholar
59. Nie wybrano wówczas zarządu ROP, prawdopodobnie stało się to podczas kolejnego zebrania.
View in Google Scholar
60. W skład rad zgodnie z wytycznymi RGO wchodzić mogły tylko osoby narodowości polskiej. Niewykluczone więc, że Hutter został wkrótce odwołany.
View in Google Scholar
61. Cztery ostatnie osoby dokooptowano 18 października.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

