Artystki polskie i ich sztuka w latach 1900–1939. Część IV. Przedstawicielki realizmu
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.16Abstract
POLISH WOMEN ARTISTS AND THEIR ART IN THE PERIOD 1900–1939. PART IV. REPRESENTATIVES OF REALISM
Similar to other countries in Europe, the modern realism in Poland drew on French realist movement developed by Gustave Courbet and a group of like-minded artists who severed with the idealizing academic art in favour of presenting the real world, the “real reality”. In Polish art, realism in its modern form developed in the 1880s and 1890s against the backcloth of a growing economic crisis and a lapse in popularity of the positivist programme propagating society-wide solidarity. The classes earning their living as hired labour were consolidating under the aegis of socialist parties and movements. The bleak existence of the socially underprivileged was strongly reflected in the works of such artists as Maria Dulęba and Teresa Stankiewicz. In the 20th century, artists’ social radicalism and leftist views found an outlet mainly in the artistic avant-garde. Parallel to that, leftist realism emerged as a current in the 1930s, being a follow-up to the tradition of the early 20th century pro-revolutionary realism. The circle of the young representatives of the trend which in the years 1934–1937 operated as the Warszawska Grupa Plastyków (Visual Artists’ Group in Warsaw, a.k.a. the Phrygian Cap) included Helena Malarewiczówna (married name Krajewska). Another variant of the new generation realism was represented by the artists from the Braterstwo Św. Łukasza (St Luke Brotherhood, 1925), the Stowarzyszenie Plastyków Szkoła Warszawska (Warsaw School Visual Artists’ Association, 1929), the Loża Wolnomalarska (Free Painters’ Lodge, 1932 – the Polish name was derived as a play on words from the Masonic [or Freemasons’] Lodge) and the Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków (Visual Artists’ Society in Wilno, 1920). Members of these groups referred to modern art (as known from Italy, France, the Netherlands) and the cult of Polish tradition, customs and solid realist technique. Among the artists in the Stowarzyszenie Plastyków Szkoła Warszawska was Leokadia Bielska-Tworkowska, while in the Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków – Helena Teodorowicz-Karpowska and Maria Borzobohata-Woźnicka. The realist current in Polish art after 1900 assumed a range of variants. Many outstanding women were among the artists representing this trend. Unfortunately, however, their output was usually marginalized, if not passed over, in the studies on the history of modern art. The situation has been changing only recently. Apart from the abovementioned women, among the female artists engaged in realist art were Anna Berent, Stefania Daniel-Kossowska, Maria Dulęba, Maria Gerson-Dąbrowska, Maria Pia-Górska, Wanda Komorowska, Michalina Krzyżanowska, Irena Łuczyńska-Szymanowska, Julia Mien, Ludwika Nitschowa, Aniela Pająkówna, Maria Płonowska, Maria Podlewska, Bronisława Rychter- Janowska, Zofia Stankiewicz, Zofia Trzcińska-Kamińska, Maria Wasilkowska and Bronisława Wiesiołowska. These artists represent three generations. The oldest ones were born back in the 1850s, while the youngest during the 1910s and 1920s. The simultaneous activity of a group of artists of different age and, consequently, style esulted in a substantial diversity of Polish realism during the interwar period. Along with the current that drew on academism, bourgeois realism and critical realism, there also existed the realism enhanced by influences borrowed from Art Nouveau, impressionism, colourism, and the questing currents within the nationalist style. In the years 1900–1939, the art of women evolved similarly to that of men artists. Having been admitted to academic education on Polish universities, a privilege that came with emancipation, women were prepared to undertake a whole panoply of themes; entitled to function independently in the public space, they could also embark on the hitherto inaccessible subjects. As a result, the scope of themes expanded, although the forms that continued to prevail in women’s art were portraiture and small genre scenes connected with everyday and family life. Women seldom painted nudes, and male nudes were particularly infrequent. If it came to eroticism in their pictures, the boundaries of good taste were never overstepped. A trait typical of the art of women realists – and all women painters of the period – is intimism and autobiographism. Practically all subjects and themes are undertaken from the perspective of personal experiences. Such a diverse look often results in a modification to classic motifs. Still, the modifications are not major and they do not introduce new qualities. Women artists’ perspective on the world and on themselves is dependant on the traditionally applicable standards. Going beyond such boundaries would not materialize in art until the 1970s.
References
1. Malinowski J.: Imitacje świata. O polskim malarstwie i krytyce artystycznej drugiej połowy XIX wieku. Kraków 1987, s. 132.
View in Google Scholar
2. Artykuły Stanisława Witkiewicza propagujące realizm w sztuce, pisane w latach 1873–1875 dla pisma „Opiekun Domowy”, a w latach 1884–1890 dla „Wędrowca” (wydawanego przez Artura Gruszeckiego we współpracy m.in. z Wacławem Nałkowskim, Piotrem Chmielowskim, Bolesławem Prusem, Adolfem Dygasińskim i Antonim Sygietyńskim) zostały zebrane w książce Sztuka i krytyka u nas, wydanej w Warszawie w 1891 r., po raz drugi w 1898 r., a po raz trzeci po 1945 r.
View in Google Scholar
3. Detko J.: Antoni Sygietyński. Estetyk i krytyk. Warszawa 1971.
View in Google Scholar
4. Polski ruch rewolucyjny w sztuce. Warszawa 1960. Katalog wystawy w Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego.
View in Google Scholar
5. Okońska A.: Malarki polskie. Warszawa 1976, s. 125–154; Te Julian Academy Paris 1868–1939. Ed. C. Fehrer. New York 1989. Sepherd Gallery, Spring Exhibition.
View in Google Scholar
6. Okońska A.: Malarki…, s. 140.
View in Google Scholar
7. Lewicka M.: W dziesiątą rocznicę śmierci Marii Dulębianki. „Kobieta Współczesna” 1929, R. 2, nr 34, s. 12, 13; Jaworska M.: Maria Dulębianka. Lwów 1929; Łopatkiewicz Z.: Obrazy Marii Dulębianki. Żarnowiec 1985. Katalog wystawy w Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu; idem: Maria Dulębianka. Druga prezentacja obrazów. Żarnowiec 1989. Katalog wystawy w Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu; Te Julian Academy…
View in Google Scholar
8. Maria Dulębianka, Po wyroku (Uwięziona), 1900, olej, płótno, w zbiorach Muzeum Niepodległości w Warszawie.
View in Google Scholar
9. Maria Dulębianka, List do matki, 1907, olej, płótno, w zbiorach Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu.
View in Google Scholar
10. W 1937 r. warszawscy artyści zorganizowali wystawę swoich prac w Krakowie. Zamierzali nawiązać kontakt z działającą tu Grupą Krakowską i wspólnie z nią i innymi polskimi ugrupowaniami lewicowymi stworzyć jeden związek lewicowych zrzeszeń artystycznych. Do realizacji tej koncepcji nie doszło. Artyści z Grupy Krakowskiej budowali swój lewicowy światopogląd artystyczny, opierając się sztuce awangardowej, odrzucając realizm. Sama natomiast wystawa Warszawskiej Grupy Plastyków została w Krakowie skrytykowana za ilustracyjny charakter i zbyt uproszczone przedstawianie problemów proletariatu.
View in Google Scholar
11. Wystawa Warszawskiej Grupy Plastyków miała miejsce w pomieszczeniach należących do Gospody Spółdzielczej na Żoliborzu. Młodzi przygotowali ją we współpracy z Klubem Artystów Czapka Frygijska, który działał przy Stowarzyszeniu Lokatorów „Szklane Domy”. W trakcie trwania wystawy grupa przyjęła nazwę Czapka Frygijska. Od tej pory używano wymiennie obu nazw.
View in Google Scholar
12. Członkami Warszawskiej Grupy Plastyków (Czapki Frygijskiej) byli: Franciszek Bartoszek, Mieczysław Berman, Zygmunt Bobowski, Józef Herman, Kazimierz Gede, Witold Miller, Franciszek Pa-recki, Izaak Perl, Chaim Hanft, Henryk Szerer i Jakub Tynowicki. Sympatykami grupy, wystawiającymi wspólnie z nimi, a potem członkami byli m.in. Juliusz Krajewski, Helena Malarewicz i Władysław Daszewski. Kosińska M.: Grupa Plastyków Warszawskich Czapka Frygijska. W: Polskie życie artystyczne w latach 1915–1939. Red. A. Wojciechowski. Wrocław 1974, s. 617, 618.
View in Google Scholar
13. Dyskusje na temat problematyczności formalnej sztuki awangardowej rozpoczęły się już w momencie wdrażania nowego ustroju w 1918 r. Pierwsze próby zastąpienia sztuki abstrakcyjnej stawiającej na eksperyment formalny, sztuką fguratywną nastawioną na odwzorowanie rzeczywistości miały miejsce już w 1921 r. Podjęli je artyści zrzeszeni w ugrupowaniu Nowoje Obszczestwo Żiwipiscew (NOŻ). W 1922 r. grupa Assocjacija Chudożnikow Rewolucyjonnoj Rosii (AchRR), która deklarowała programowe nawiązanie do tradycji realizmu krytycznego reprezentowanego przez pieredwiżników. Wstępem do wyrugowania z artystycznego życia konstruktywistycznej awangardy było postanowienie Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) O przekształceniu organizacji literacko-artystycznych, na mocy której wprowadzone zostały jednolite branżowe związki twórcze w miejsce wielości organizacji związkowych, reprezentujących oprócz interesów zawodowych także różne opcje formalne w sztuce. Kolejnym krokiem była zorganizowana w Leningradzie, a następnie w Moskwie wielka wystawa realistów, prezentująca rozwój sztuki realistycznej ostatnich 15 lat, tj. od momentu powstania Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich. Obrady Pierwszego Zjazdu Pisarzy w 1934 r. ostatecznie utorowały drogę dominacji nurtu realistycznego w sztuce sowieckiej. Na zjeździe określono funkcje literatury i sztuki. Uznano, że ich głównym zadaniem jest przedstawianie rzeczywistości, ale równocześnie kształtowanie jej w pożądanym socjalistycznym kierunku przez oddziaływanie na odbiorcę. Sztuka miała być ściśle związana z ideologią partii jako narzędzie kształtowania i wychowywania nowego, komunistycznego społeczeństwa. W poszukiwaniu wzorów formalnych dla sztuki realizmu socjalistycznego wskazywano na wzory, z których jak to pokazały wystawy artyści już czerpali – na tradycje XIX-wiecznego realizmu krytycznego (przede wszystkim pieriedwiżników) i sztuki ludowej.
View in Google Scholar
14. Berman M.: Czapka Frygijska. W: Księga wspomnień 1919– 1939. Warszawa 1960, s. 55–90; Sztuka warszawska od średniowiecza do połowy XX wieku. Katalog wystawy jubileuszowej zorganizowanej w stulecie powstania muzeum 1862–1962. Cz. 2. Od Oświecenia do połowy XX wieku. Warszawa, maj – wrzesień 1962. Warszawa 1962, s. 531 (Wstęp: S. Kozakiewicz).
View in Google Scholar
15. Słownik Artystów Polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy (dalej cyt. SAP): Leona (Leonia) Bierkowska. Hasło oprac. J. Wiercińska. T. 1. Wrocław 1971, s. 163; Kras J.: Wyższe Kursy dla Kobiet im. A. Baranieckiego w Krakowie 1868–1924. Kraków 1972, s. 30, 89, 124; Te Julian Academy…
View in Google Scholar
16. Leonia Bierkowska, Niedziela na folwarku, przed 1900, olej, płótno, w zbiorach prywatnych w Warszawie.
View in Google Scholar
17. SAP: Gabriela Jasieńska-Zaleska. Hasło oprac. M. Zakrzewska. T. 3. Wrocław 1979, s. 249.
View in Google Scholar
18. Gabriela Jasieńska-Zaleska, Pastuszek, ok. 1900, olej, płótno, w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie (dalej cyt. MNW).
View in Google Scholar
19. Stosław [Chołoniewski A.]: Kobieta-malarz. Br. Rychter-Janowska. „Świat” 1906, nr 29, s. 8, 9.
View in Google Scholar
20. Wiercińska J.: Katalog prac wystawionych w Towarzystwie Sztuk Pięknych w Warszawie w latach 1860–1914. Wrocław 1969; Artystki polskie. Red. nauk. A. Morawińska. Warszawa 1991, s. 160. Katalog wystawy w MNW.
View in Google Scholar
21. W Zgromadzeniu Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu pozostała do końca życia, pełniąc coraz ważniejsze funkcje w hierarchii zakonnej. Skupiła się przede wszystkim na tematyce religijnej. Prace malarskie Marii Gażycz (sceny rodzajowe, portrety, pejzaże) znajdują się w zbiorach MNW i Muzeum Historycznego Miasta Warszawy.
View in Google Scholar
22. Artystki polskie…, s. 160.
View in Google Scholar
23. Wystawa pośmiertna Wandy Komorowskiej w Towarzystwie Sztuk Pięknych w Krakowie. Kraków 1946. Katalog wystawy w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie; SAP: Wanda Komorowska. Hasło oprac. zespół redakcyjny Słownika. T. 4. Wrocław 1986, s. 76.
View in Google Scholar
24. Wanda Komorowska, Nastroje domowe, po 1938, akwatinta.
View in Google Scholar
25. Wanda Komorowska, Dziewczynka w czepku przy stole, po 1900, ołówek, papier, w zbiorach Muzeum Okręgowego w Toruniu.
View in Google Scholar
26. Wanda Komorowska, Dwie kobiety we wnętrzu, po 1900, akwatinta z elementami mezzotinty, odbitka dwubarwna, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
27. Wanda Komorowska, Przy pianinie, po 1900, akwatinta, akwaforta, ruletka, odbitka w tonie sepii, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
28. Byk E.: Z Towarzystwa Sztuk Pięknych (Akwaforty Wandy Komorowskiej). „Wiek Nowy” 1923, nr 6545 z 15 kwietnia, s. 11.
View in Google Scholar
29. Sosnowska J.: Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880–1939. Warszawa 2003, s. 190, 191.
View in Google Scholar
30. Ibidem, s. 190.
View in Google Scholar
31. Ibidem, s. 200.
View in Google Scholar
32. Ibidem, s. 205.
View in Google Scholar
33. Aniela Pająkówna, Autoportret z córką, 1907, olej, płótno, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar
34. Dobrowolski T.: Nowoczesne malarstwo polskie. T. 3. Wrocław 1964, ryc. na s. 383.
View in Google Scholar
35. Krafft-Ebing R.: Zboczenia umysłowe na tle zaburzeń płciowych. Psychopatia sexualis. Warszawa 1886; Lombroso C., Fer rero G.: Kobieta jako zbrodniarka i prostytutka. Warszawa 1895; Möbius P.J., Rosen K.: O umysłowym i moralnym niedorozwoju kobiety [Leipzig 1900]. Kraków 1937.
View in Google Scholar
36. Richard von Kraft-Ebing psychiatra i pionier seksuologii pisał w 1886 r.: „Bardzo często życie płciowe histeryczek jest chorobliwie podniecone. Skutkiem tego może być najwstrętniejsza prostytucja nawet u mężatek (…). Nader często chorobliwie wzmożony popęd płciowy uosobione ku temu dziewczęta zmienia w Messaliny. Pożądliwość często ujawnia się w kokieterii, wyzywającym stroju, albo nawet w gonieniu za mężczyznami, przekraczającym granice przyzwoitości i dobrego smaku”. Krafft-Ebing R.: Zboczenia umysłowe na tle zaburzeń płciowych. Tłum. A. Fabian. Warszawa 1908, s. 210
View in Google Scholar
37. Tytkowska A.: Omodernistycznej demonizacji miłości ikobiecości. W: Kobieta i rewolucja obyczajowa. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX. Zbiór studiów. Red. A. Żarnowska, A. Szwarc. T. 11. Warszawa 2006, s. 151.
View in Google Scholar
38. Schopenhauer A.: Psychologia miłości. Tłum. A.L. Warszawa 1901, s. 371, cyt. za: Uliński M.: Kobieta i mężczyzna. Dzieje refeksji flozofczno-społecznej. Kraków 2001, s. 204.
View in Google Scholar
39. Weininger O.: Płeć i charakter. Tłum. O. Ortwin. Łódź 1911, s. 393, 394.
View in Google Scholar
40. Kuncewiczowa M.: Przymierze z dzieckiem. Warszawa 1927.
View in Google Scholar
41. Kłosińska K.: Ciało, pożądanie, ubranie. Kraków 1999, s. 142.
View in Google Scholar
42. Janion M.: Kobiety i duch inności. Stanowiska / Interpretacje. T. 3. Warszawa 1996, s. 10 i nn.
View in Google Scholar
43. Owens C.: Dyskurs Innych: Feministki i postmodernizm. W: Postmodernizm. Antologia przykładów. Oprac. i wstęp R. Nycz. Kraków 1997, s. 425.
View in Google Scholar
44. Franus E.: Narzeczona Frankensteina. Sprzeczności płci i pewien polski socrealistyczny obraz. „Magazyn sztuki” 1996, nr 10 (2), s. 236; Rottenberg A.: Sztuka w Polsce 1945–2005. Warszawa 2005, s. 40.
View in Google Scholar
45. Sytuacja niskiego progu akceptacji dla pracy kobiet przypominała sytuację z połowy XIX w. W środowiskach spauperyzowanego ziemiaństwa i inteligencji na progu drugiej połowy XIX w. praca zarobkowa kobiet uważana była za zaprzeczenie powołania kobiety. Zmiany następowały po upadku powstania styczniowego. W ostatnim ćwierćwieczu XIX w. zarobkowanie kobiet, zarówno niezamężnych, jak i żon i matek, stawało się zjawiskiem szerszym. Wówczas też próbowano ideologizować poza domową pracę kobiet należących do warstwy inteligencji i nadawać jej rangę aktu poświęcenia dla rodziny, przenosząc na to nowe zjawisko tradycyjny wzorzec kobiecej pracy na rzecz rodziny i domu. Żarnowska A.: Praca zarobkowa kobiet i ich aspiracje zawodowe w środowisku robotniczym i inteligenckim na przełomie XIX i XX wieku. W: Kobieta i praca. Wiek XIX i XX. Zbiór studiów. Red. A. Żarnowska, A. Szwarc. T. 4. Warszawa 2000, s. 43. W przypadku pracy pedagogicznej, będącej jeszcze na przełomie XIX i XX w. najczęstszą formą zarobkowania kobiet ze zubożałych rodzin ziemiańskich i inteligenckich, poczucie degradacji związanej z zarobkowaniem łagodzono nadając jej znaczenie misji patriotycznej i społecznej. W okresie międzywojennym kobiety z warstw średnich podejmujące pracę zawodową często uprawomocniały swoją decyzję wobec środowiska potrzebą „służby” dla dobra odrodzonego kraju.
View in Google Scholar
46. Dołęga-Mostowicz T.: Trzecia płeć. Białystok 1989, s. 266.
View in Google Scholar
47. Gawin M.: Głosy krytyczne w sprawie pracy zawodowej kobiet 1918–1939 (w świetle publicystyki). W: Kobieta i praca…, s. 307.
View in Google Scholar
48. Drowicz A.: Odbrązowienie kobiet. Studium mizoginiczne. Warszawa 1934, s. 62.
View in Google Scholar
49. Gawin M.: Głosy krytyczne…, s. 312, 313.
View in Google Scholar
50. Dołęga-Mostowicz T.: Trzecia płeć…, s. 42.
View in Google Scholar
51. Wzorniki ze sztychami aktów wydawano drukiem od początku XVII w. Aż do końca XVIII w. w akademiach i pracowniach dominował męski model. We francuskiej Królewskiej Akademii Malarstwa i Rzeźby zakazane było korzystanie z usług modeli kobiecych do końca XVIII w. W Anglii modelki pozowały już w XVIII w. Jednakże na większą skalę akt kobiecy pojawił się dopiero w pierwszej połowie XIX w., by w jego drugiej połowie zdominować europejską sztukę.
View in Google Scholar
52. Od 1867 r., tj. od momentu założenia szkoły, uczennice miały możliwość rysowania i malowania aktów kobiet i mężczyzn. Początkowo studia aktu z natury dla kobiet odbywały się na zajęciach popołudniowych. Dopiero na wyraźną prośbę jednej z uczennic, Marii Baszkirce, dyrektor szkoły Rodolphe Julian wprowadził całodzienne pozowanie modeli i modelek w klasach kobiecych, tak jak to miało miejsce w klasach męskich. W latach 80. XIX w. model męski pozował w klasie kobiecej, podobnie jak w męskiej, na seansach przedpołudniowych i popołudniowych.
View in Google Scholar
53. Są to traktowane szkicowo ciała modelek. Realistyczne rysunki aktów męskich i kobiecych rzadko pojawiły się w twórczości Anny Bilińskiej-Bogdanowicz. Są to zresztą zwykle półakty.
View in Google Scholar
54. Tola Certowicz, Fragment nagrobka (akt siedzącego chłopca), 1888, marmur, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
55. Własność Stanisława Chmielowskiego w Lesznie Wielkopolskim, wnuka artystki.
View in Google Scholar
56. Sosnowska J.: Poza kanonem…, s. 126.
View in Google Scholar
57. Studenci Szkoły Sztuk Pięknych, a potem Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie odbywali zajęcia studyjne z anatomii na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.
View in Google Scholar
58. Nałęcz E.: Nasze pionierki w dziedzinie sztuki. „Tygodnik Ilustrowany” 1896, nr24, s. 462, 463.
View in Google Scholar
59. Cyt za: Sosnowska J.: Poza kanonem…, s. 124, 125.
View in Google Scholar
60. Własność Kingi i Ignacego Kościńskich w Olkuszu. W zbiorach państwa Kościńskich znajduje się około 160 prac Marii Płonowskiej (obrazy, olejne, pastele i rysunki). Część z nich była prezentowana na wystawach w Sandomierzu w 1978 r. i rok później w Krakowie. Katalog wystawy i rysunku Marii Płonowskiej ze zbiorów Ignacego Kościńskiego z Olkusza. Sandomierz 1978. Wystawa w Galerii Biura Wystaw Artystycznych w Sandomierzu; Maria Płonowska 1878– 1955. Wystawa malarstwa i rysunków ze zbiorów Kingi i Ignacego Kościńskich z Olkusza. Kraków 1979. Katalog wystawy w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie.
View in Google Scholar
61. Julia Janiszewska (Stabrowska), Lelum-Polelum, 1901, gips, wys. 278 cm, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
62. Kompozycja Lelum – Polelum była ilustracją tego fragmentu poematu Juliusza Słowackiego Lilla Weneda, w którym Lelum wynoszący z pobojowiska ciało brata prosi niebo o piorun, który zakończy również jego życie.
View in Google Scholar
63. Skalska-Miecik L.: Julia Stabrowska – zapomniana rzeźbiarka. „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1983, nr 27, s. 265– 287 (artykuł z obszerną bibliografą).
View in Google Scholar
64. Polscy uczniowie Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu w XIX i na początku XX wieku. Red. L. Skalska-Miecik. Warszawa 1989. Katalog wystawy w MNW.
View in Google Scholar
65. Clark K.: Akt. Studium idealnej formy. Warszawa 1998; zob. też: Poprzęcka M.: Akt polski. Warszawa [b.r.m.w.]
View in Google Scholar
66. Mulvey L.: A Phantasmagoria of the Femal Body: Te Work of Cindy Sherman. “New Left Review” 1991 (July – August), No. 188, pp. 136–150, cyt. za: Nead L.: Akt kobiecy. Sztuka, obscena i seksualność. Poznań 1998, s. 117. Współcześnie mamy do czynienia z odchodzeniem od kanonu „uszczelniającego pokrowca”, co łączy się zwykle z przedstawieniami pornografcznymi, łączącymi ekspozycję genitaliów kobiecych z seksem, nie z darem rodzenia i macierzyństwa. W sztuce feministycznej zrywa się z tym typem przedstawień reifkujących kobiety.
View in Google Scholar
67. Sosnowska J.: Poza kanonem…, s. 129.
View in Google Scholar
68. Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie. Rzeźba polska dwudziestolecia międzywojennego (1918–1939), Warszawa 2005, ryc. na s. 158, s. 408.
View in Google Scholar
69. Sosnowska J.: Poza kanonem…, s. 134, 135.
View in Google Scholar
70 Wystawa dzieł śp. M. Nostitz-Wasilkowskiej. „Kurier Warszawski” 1935, nr 288, s. 6, 7; Polscy uczniowie…, s. 45; Okońska A.: Malarki…, s. 77–100.
View in Google Scholar
71. SAP: Aniela Biernacka-Poraj. Hasło oprac. A. Vetulani. T. 1, s. 123; Artystki polskie…, s. 105.
View in Google Scholar
72. Aniela Biernacka-Poraj, Portret Cypriana Lachnickiego, przed 1905, olej, płótno, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
73. Malarstwo polskie od 1980 do 1945 roku. Katalog zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, cz. 2. Kraków 1998, s. 26. Noty katalogowe: S. Krzysztofowicz-Kozakowska, B. Małkiewicz.
View in Google Scholar
74. Zofa Atteslander, Głowa staruszki, po 1900 r., węgiel, papier, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
75. Zofa Atteslander, Portret pani Cilly Elfy, 1904, olej, płótno, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar
76. Maria Dulęba, Portret Marii Konopnickiej, 1910, olej, płótno, w zbiorach Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu.
View in Google Scholar
77. Maria Dulęba, Portret Laury Pytlińskiej, po 1910, olej, płótno, w zbiorach Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu.
View in Google Scholar
78. Wystawa malarstwa Marii Podlewskiej (1862–1948). Opole 1963. Katalog wystawy w Biurze Wystaw Artystycznych w Opolu; Okoń ska A.: Malarki…, s. 154–174.
View in Google Scholar
79. Wystawa malarstwa Marii Podlewskiej…
View in Google Scholar
80. Maria Podlewska, Autoportret, olej, płótno, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar
81. Maria Podlewska, Matka powstańca, ok. 1900, olej, płótno, w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa; Okońska A.: Malarki…, s. 164.
View in Google Scholar
82. Ibidem, s. 170.
View in Google Scholar
83. Ibidem, s. 191.
View in Google Scholar
84. Prokesz W.: [omówienie wystawy zbiorowej w Towarzystwie Sztuk Pięknych w Krakowie w 1897 r.], „Reforma” 1897, nr 26, z 31 stycznia, s. 6.
View in Google Scholar
85. Wiercińska J.: Katalog prac…, s. 233; Świejkowski E.: Pamiętnik Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie 1854–1904. Kraków 1905, s. 107, 435; Koziński J.: Fotografa krakowska w latach 1840–1914. Kraków 1978, s. 93, 94; odpisy listów Stanisława Fischera do Klementyny Mien. Muzeum w Bochni im. Stanisława Fischera, rkps MB-H/2935.
View in Google Scholar
86. Koziński J.: Fotografa krakowska…, s. 93, 94.
View in Google Scholar
87. Pastele na papierze, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
88. Wiercińska J.: Katalog prac…; materiały Pracowni Słownika Artystów Polskich Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (informacje i materiały archiwalne Jadwigi Wiesiołowskiej-Skuterowej z Krakowa).
View in Google Scholar
89. SAP: Maria Gerson-Dąbrowska. Hasło oprac. E. Szańkowska, T. 2. Wrocław 1975, s. 51; Te Julian Academy…
View in Google Scholar
90. M.in.: Artur Grottger. Malarz powstania. Warszawa 1917; Polscy artyści. Ich życie i dzieła. Warszawa 1930; Praktyczne wzorki rysunkowe dla dzieci. Warszawa 1920.
View in Google Scholar
91. Okońska A.: Malarki…, s. 100–124; Sieradzka A.: W cieniu Przybyszewskiego (O malarstwie Anieli Pająkówny). „Biuletyn Historii Sztuki” 1985, nr 3–4, s. 289–298.
View in Google Scholar
92. Sieradzka A.: W cieniu Przybyszewskiego…, s. 290.
View in Google Scholar
93. Aniela Pająkówna, Autoportret z córką, 1907, olej, płótno, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar
94. Aniela Pająkówna, Portret kobiety z kotem, 1898, olej, płótno, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
95. Aniela Pająkówna, Portret Leona Wasilewskiego, 1895, olej, płótno, w zbiorach Lwowskiej Galerii Obrazów.
View in Google Scholar
96. SAP: Stefania Daniel-Kossowska. Hasło oprac. M. Zakrzewska. T. 4, s. 155, 156.
View in Google Scholar
97. Olej, płótno, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar
98. SAP: Anna Berent. Hasło oprac. H. Bartnicka-Górska. T. 1, s. 135; Czy wiesz kto to jest?. Red. S. Łoza. Warszawa 1938; Mu-szyńska-Hoffmannowa H.: W kręgu Berenta. Łódź 1986; Wege zur Moderne und die Ažbé Schule in München. Hrsg. K. Ambrozic, E. Luksch-Makowsky. Wiesbaden 1988, S. 112. Katalog wystawy w Museum Wiesbaden,.
View in Google Scholar
99. Anna Berent, Staruszka trzymająca jabłko, po 1900?, olej, płótno, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
100. Anna Brent, Dwie stare kobiety, po 1900?, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
101. Samotyhowa N.: Wystawa w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych. Pia-Górska. Jan Świerczyński. „Kobieta Współczesna” 1928, nr 6, s. 14; eadem: Z Zachęty. Ars Feminae. „Kobieta Współczesna” 1933, nr 12, s. 232; Górska P.: Paleta i pióro (Wspomnienia). Kraków 1956; Okońska A.: Żywoty pań malujących. Warszawa 1981, s. 152–184; Górski K.M., Weyssenhoff J.: Z lat młodych. Listy i wspomnienia. Oprac. I. Szypowska. Warszawa 1985.
View in Google Scholar
102. 102 Oleje na płótnie, własność rodziny Górskich w Krakowie.
View in Google Scholar
103. Okońska A.: Malarki…, s. 197–238.
View in Google Scholar
104. Ibidem, s. 199, 200.
View in Google Scholar
105. Samotyhowa N.: Irena Łuczyńska-Szymanowska. „Kobieta Współczesna” 1928, nr 19, s. 15, 16.
View in Google Scholar
106. Wileńskie środowisko artystyczne 1919–1945. Malarstwo, grafika, rzeźba, rysunek, fotografa. Olsztyn 1989, s. 54, 91. Katalog wystawy w Biurze Wystaw Artystycznych w Olsztynie. (Teksty: K. Brakoniecki); Artystki polskie…, s. 118.
View in Google Scholar
107. Sztuka warszawska…, s. 479.
View in Google Scholar
108. Leokadia Bielska-Tworkowska, Portret Adama Ważyka, 1932, olej, płótno, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
109. Wystawa prac rzeźbiarskich Ludwiki z Kraskowskich Nitschowej. Warszawa 1958. Katalog wystawy w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych; Ludwika Kraskowska-Nitschowa. Rzeźba. Warszawa 1985. Katalog wystawy w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych. (Wstępy: A. Osęka, S. Słonina i rozmowa K. Nastulanki z L. Nitschową); Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie…,
View in Google Scholar
s. 221, 222, ryc. 124, 125, 126, 127.
View in Google Scholar
110. Rzeźba Olgi Niewskiej. Chełm 2000. Katalog wystawy w Muzeum Chełmskim. (Wstęp: K. Mart); Przybyszewski W.: Olga Niewska, Piękno za kurtyną zapomnienia. Poznań 2001; Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie…, s. 245–247.
View in Google Scholar
111. Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie…, s. 246.
View in Google Scholar
112. Polski słownik biografczny: Nałkowska Hanna. Hasło oprac. I. Rybowski. T. 22. Wrocław 1977, s. 495, 496; Nałkowska Z.: Dzienniki. T. 1. Warszawa 1975, s. 18, 19; Melbechowska Luty A.: Posągi i ludzie…, s. 243, 244.
View in Google Scholar
113. Kotkowska-Bareja H.: Jadwiga Bohdanowicz. W.: Paryż i artyści polscy. Warszawa 2007, s. 91; Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie…, s. 227, 235, 237, 254.
View in Google Scholar
114. Prace Jadwigi Bogdanowicz przekazane zostały do warszawskiego Muzeum Narodowego w 1953 r. za pośrednictwem Ministerstwa Kultury i Sztuki z Rzymu, gdzie artystka mieszkała od 1934 r. do śmierci w 1943 r.
View in Google Scholar
115. Sosnowska J.: Poza kanonem…, s. 213.
View in Google Scholar
116. Na temat programu nauczania (także pejzażu) w krakowskiej Kongregacji Malarskiej (1766–1783) w: Statuty albo ustawy i prawa szlachetnej kongregacji malarskiej przy przesławnej Akademii Krakowskiej pod tytułem św. Łukasza, jako sztuki malarskiej osobliwego patrona zostającej, dla większego zachęcenia do wydoskonalenia siebie samych tudzież do lepszej ochoty w uczeniu się rysunków młodzi akademickiej od tejże Akademii nadane. A. D. 1766 dnia 26 października. Archiwum Akt Dawnych Miasta Krakowa, Teki Grabowskiego, E. 24, s. 1609.
View in Google Scholar
117. Giełdo-Paszek A.: Krakowskiej Akademii droga „przez pejzaż”. W: Materiały nadesłane i wygłoszone na sesji naukowej z okazji 185-lecia działalności Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie 12.12.2003–15.12.2003. Red. J. Krupiński, P. Taranczewski. Kraków 2004, s. 239–255.
View in Google Scholar
118. Jest to dosłowne tłumaczenie (kalka językowa) niemieckiego terminu Landschaft.
View in Google Scholar
119. Na temat programu nauczania pejzażu w: Jakimowicz I.: Twórczość Józefa Szermentowskiego. „Biuletyn Historii Sztuki” 1951, nr 13, s. 23, 24.
View in Google Scholar
120. Władze w Wiedniu wykorzystały moment reorganizacji Szkoły, by zlikwidować ten przedmiot. Chodziło tu nie tyle o kasację specjalizacji, co o dokonanie oszczędności. Jan Matejko dążący do utrzymania krajowidoków w programie nauczania przegrał tę batalię z ministerstwem oświaty. Ręgorowicz L.: Dzieje Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Lwów 1928, s. 81.
View in Google Scholar
121. Katedra pejzażu zlikwidowana w 1908 r. przez rektora Juliana Fałata, została reaktywowana po jego ustąpieniu. Giełdoń-Pa szek A.: Krakowskiej Akademii…, s. 124.
View in Google Scholar
122. Rychter-Janowska B.: Mój dziennik. Biblioteka Narodowa w Warszawie, mf, sygn. 12073/I (oryginał w Bibliotece Ossolińskich, rkps 12078/II). 123 Gerson W.: Krystyan Breslauer (1805–1882) artysta, malarz i profesor. „Tygodnik Powszechny” 1882, nr 34, s. 532.
View in Google Scholar
124. Krzysztołowicz-Kozakowska S.: Jan Stanisławski i jego uczniowie. Kraków 2004, s. 28.
View in Google Scholar
125. Giełdoń -Paszek A.: Tradycje nauczania malarstwa pejzażowego na polskich uczelniach artystycznych, w: Polskie szkolnictwo artystyczne. Dzieje – teoria – praktyka. W: Materiały LIII Ogólnopolskiej Sesji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Warszawa 14–16 października 2004. Red. M. Poprzęcka. Warszawa 2005, s. 124.
View in Google Scholar
126. [Lubowski E.]: Kodeks światowy, czyli znajomość życia we wszelakich stosunkach z ludźmi. Kraków 1886, s. 205.
View in Google Scholar
127. Stegner T.: Kobieta na wczasach w Sopocie w XIX i na początku XX wieku. W: Kobieta i kultura czasu wolnego. Zbiór studiów. Red. A. Żarnowska, A. Szwarc. T. 7. Warszawa 2001, s. 352.
View in Google Scholar
128. Rościszewski M.: Księga obyczajów towarzyskich. Lwów–Złoczów [1905], s. 189, cyt. za: Hoff J.: Kobieta aktywna zawodowo w kodeksach savoir-vivre’u XIX i pierwszej połowy XX wieku. W: Kobieta i praca…, s. 250.
View in Google Scholar
129. Olkuśnik M.: Kobieta w podróży na przełomie XIX i XX wieku. W: Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Zbiór studiów. Red. A. Żarnowska, A. Szwarc. T. 8. Warszawa 2004, s. 425.
View in Google Scholar
130. Huchtker D.: Kobieta w podróży. Czas emancypacji, czas wolności czy kontynuacja codzienności?. W: Kobieta i kultura czasu wolnego…, s. 320.
View in Google Scholar
131. W zbiorach MNW.
View in Google Scholar
132. Jankowski C.: [Twórczość Zofii Stankiewiczówny]. „Kraj” 1904, nr 5, s. 4.
View in Google Scholar
133. Teki: Widoki z jezior mazurskich (1926–1930), Hel (1926–1930) Album 12 widoków Warszawy (1931) w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie i Krakowie.
View in Google Scholar
134. Podhorska-Okołów S.: Żywe kamienie (O twórczości graficznej Zofii Stankiewicz). „Bluszcz 1930, nr 1, s. 11, 12.
View in Google Scholar
135. SAP: Aniela Cukierówna. Hasło oprac. J. Sandel. T. 1, s. 372; Grońska M.: Nowoczesny drzeworyt polski (do 1945 roku). Warszawa 1971, s. 201.
View in Google Scholar
136. Grońska M.: Nowoczesny drzeworyt…, s. 201.
View in Google Scholar
137. Podhorska-Okołów S.: Prace Michaliny Krzyżanowskiej. „Bluszcz”, 1933, nr 5, s. 12, 13; Dąbrowska M.: Dzienniki. T. 1, s. 230–231, T. 4, s. 272, 310, 326, 327, T. 5, s. 60, 85; SAP: Michalina Krzyżanowska. Hasło oprac. I. Balowa. T. 4, s. 307–309.
View in Google Scholar
138. Kleczyński J.: Nowe wystawy w Zachęcie. Edward Okuń, Michalina Krzyżanowska. „Kurier Warszawski” 1933, nr 22, s. 5.
View in Google Scholar
139. Michalina Krzyżanowska, Domy w Wiśniowcu, 1926, olej, płótno, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
140. Michalina Krzyżanowska, Dolina Horynia, 1930, olej, płótno, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
141. Michalina Krzyżanowska, Krzemieniec, 1930, olej, płótno, w zbiorach MNW.
View in Google Scholar
142. Samotyhowa N.: Michalina Krzyżanowska. „Pion” 1935, nr 51, s. 4, 5.
View in Google Scholar
143. Ibidem.
View in Google Scholar
144. Łoza S.: Czy wiesz kto to jest? Uzupełnienia i sprostowania. Warszawa 1984; Artystki polskie…, s. 363.
View in Google Scholar
145. Obrazy stanowią własność rodziny artystki.
View in Google Scholar
146. Wystawa malarstwa Marii Podlewskiej (1862–1948). Opole 1963. Katalog wystawy w Biurze Wystaw Artystycznych w Opolu. Okońska A.: Malarki…, s. 154–173.
View in Google Scholar
147. Okońska A.: Malarki…, s. 162–167.
View in Google Scholar
148. Mitarski W.: Wystawa prac malarskich kobiet. „Świat” 1907, R. 2, nr 27, s. 3; Piwocki K.: Historia Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie 1904–1964. Wrocław 1965; Malarstwo i rysunki Marii Płonowskiej ze zbiorów Ignacego Kościńskiego z Olkusza, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie 1979. Kraków 1979. Katalog wystawy.
View in Google Scholar
149. Schroeder A.: Malarka ginących dworków. „Tygodnik Ilustrowany” 1923, nr 50, s. 798; Stosław [Chołoniewski A.]: Wędrowna muza malarska. „Świat” 1910, nr 34, s. 12, 13.
View in Google Scholar
150. St.: Szkoła Sztuk Pięknych dla kobiet. „Świat” 1908, nr 38, s. 12;Mączyński F.: Szkoła Sztuk Pięknych dla Kobiet w Krakowie. „Świat” 1911, nr 31, s. 7; Klein F.: Szkoła Sztuk Pięknych dla Kobiet w Krakowie. „Świat” 1912, nr 32, s. 12.
View in Google Scholar
151. W szkole Marii Niedzielskiej nauczano uczennice na oddziałach rysunku, malarstwa i sztuki stosowanej, a w okresie późniejszym także rzeźby. Niedzielska prowadziła zajęcia na kursie przygotowawczym oraz kursie malarstwa i rysunku dla dzieci. W szkole nauczali m.in. Jacek Malczewski, Leon Wyczółkowski, Stanisław Dębicki, Stanisław Kamocki, Włodzimierz Tetmajer, Józef Pankiewicz, Jan Szczepkowski, Jan Bukowski i Wojciech Jastrzębowski.
View in Google Scholar
152. Maria Niedzielska, Rynek w Lipnicy Murowanej, lata 20. XX w., olej, tektura, w zbiorach MNK.
View in Google Scholar
153. Manczarski A.: Artystka malarka M. Schayer-Górska. „Nauczyciel Głuchoniemych i Ociemniałych” 1933, nr 4, s. 57–63; Przewodnik Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych nr 20, Kolekcja prac Marii Schayer-Górskiej. Wystawa ogólna. Warszawa 1927, s. 16, nr 219–236.
View in Google Scholar
154. SAP: Maria Gażycz. Hasło oprac. J. Derwojed. T. 2, s. 123; Wiercińska J.: Katalog prac…
View in Google Scholar
155. Korniłowicz M.: Onegdaj. Opowieść o Henryku Sienkiewiczu i ludziach mu bliskich. Szczecin 1985.
View in Google Scholar
156. Krzyżanowski J.: Henryk Sienkiewicz, Życie i sprawy. Warszawa 1956; Korniłowicz M.: Onegdaj…, s. 52.
View in Google Scholar
157. Artystki polskie…, s. 202.
View in Google Scholar
158. Szczuka K.: Prządki, tkaczki i pająki. Uwagi o twórczości kobiet. W: Krytyka feministyczna. Siostra teorii i historii literatury. Red. G. Borkowska, L. Sikorska. Warszawa 2000, s. 70.
View in Google Scholar
159. Smoleń B.: Kobieta i egzystencja. Wokół domu kobiet Zofi Nałkowskiej, W Krytyka feministyczna…, s. 112; Irigaray L.: Ciało w ciało z matką. Tłum. A. Araszkiewicz. Kraków 2000; eadem:
View in Google Scholar
160. Bator J.: Julia Kristeva -kobieta i „symboliczna rewolucja”. „Tek-Rynek kobiet. Tłum. A. Araszkiewicz. „Przegląd Filozoficzno-Lite-sty Drugie” 2000, nr 6, s. 89–105; Kobiety. Rozmowa Elaine Bouquey racki” 2003, nr 1 (3), s. 15–30; Smoleń B.: Filozofa Luce Irigaray: z Julią Kristevą. „Teksty Drugie” 1995, nr 3–4, s. 275 –282. dylematy recepcji. „Teksty Drugie” 2000, nr 6, s. 94–106.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

