Ewakuacja mieszkańców Krakowa podczas I wojny światowej. Przebieg, próba kwantyfikacji, warunki życia ewakuowanych

Authors

  • Bartosz Ogórek

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.04

Abstract

THE EVACUATION OF KRAKÓW RESIDENTS DURING WORLD WAR I THE COURSE OF EVENTS, AN ATTEMPT AT QUANTIFICATION, THE EVACUEES’ LIVING CONDITIONS

The article aims at a presentation of the evacuation  of civilians from Kraków in 1914 and 1915 from  three complementary angles. First of them is a purely  factual account of the evacuation supplemented with  the stipulations of the regulations enforced to order the  successive resettlements. Part two of the article deals with  an attempt at the estimation of the scale and scope of the  evacuation, mostly on the basis of statistical sources. The  last part of the text comprises an analysis of the death rate  among the Catholics living in the camp in Chocznia, its  purpose being to reflect the hardships suffered by people  forcibly evacuated from Kraków. This approach to the  subject permits an unambiguous conclusion that the  evacuation of residents of Kraków by military and civilian  authorities during World War I was much more than a  disaster that struck a small group of people, and that it had  all the hallmarks of criminal activity and a calamity that  affected an entire population. 

References

1. E.K.: O ostatecznym a skutecznym wypróżnieniu [piosenka]. Kraków, 17 marca 1915 r. W: Bąkowski K.: „Diariusz życia krakowskiego w czasie wojny europejskiej”. [Kraków 1915], z. 5, k. 30, Biblioteka Jagiellońska (dalej cyt. BJ), sygn. Rkps 7283.
View in Google Scholar

2. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków w latach 1796–1918. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, J. Mitkowski. Kraków 1979; Mikulski M.J.: Życie w mieście. W: Łukasik H.: Twierdza Kraków. Wokół krakowskiej twierdzy. Cz. 4. Epizody, bohaterowie, ślady bitwy o Kraków 1914. Kraków–Międzyzdroje 2009, s. 70–126; Mikulski M.J.: Twierdza Kraków w latach Wielkiej Wojny. Życie wewnątrz fortecznego pierścienia. W: Małopolska i Podhale w latach Wielkiej wojny 1914–1918. Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej zorganizowanej z okazji 90. rocznicy wybuchu I wojny światowej, Nowy Targ, 27–29 sierpnia 2004 r. Red. R. Kowalski. Cz. 1. Nowy Targ 2005, s. 321–371; Chrobaczyński J.: Rok 1914 w Krakowie. W: Rok 1914 w dokumentach i relacjach. Wstęp i oprac. J. Cisek. Kraków 2005; Woźniczka B., Cieślikowa A.: Polacy na wygnaniu i w austriackich obozach w czasie pierwszej wojny światowej. „Sowiniec” 1999, nr 15, s. 51–88; Cieślikowa A., Woźniczka B.: Wygnańcy z Twierdzy Kraków w cesarsko-królewskich obozach. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2004, z. 22, s. 80–87.
View in Google Scholar

3. Baciński A.: Działalność charytatywna Adama Stefana Sapiehy do roku 1918. W: Księga Sapieżyńska. T. 1. Archidiecezja krakowska za pasterzowania Adama Stefana Sapiehy. Red. J. Wolny, współpr. R. Zawadzki. Kraków 1982; Wróbel W.: Troska biskupa Adama Sapiehy o wysiedlonych i uchodźców w latach 1914–1916. Kraków 1999.
View in Google Scholar

4. Lasocki Z.: Polacy w austrjackich obozach barakowych dla uchodźców i internowanych (wspomnienia z czasów wojny światowej byłego posła do parlamentu austrjackiego). Kraków 1929; Wysiedlenie wojenne Krakowa w r. 1914–1915. Kraków 1916; Szlakiem tułaczym. Księga pamiątkowa wychodźstwa polskiego 1914–1918. Red. A. Senensieb. Wiedeń 1919.
View in Google Scholar

5. Bąkowski K.: „Diariusz życia krakowskiego w czasie wojny europejskiej”. [Kraków 1915], z. 1–11, BJ, sygn. Rkps 7282–7285 II. Ponieważ źródło to (w 11 zeszytach) nie zostało do tej pory opublikowane, zamieszczam w tekście jego dość obszerne fragmenty.
View in Google Scholar

6. Ciekawe, że zjawisko to zauważa i komentuje kilkukrotnie Klemens Bąkowski w swoim diariuszu: „Wspominałem, że gazety są puste. Szczególnie »Czas« upadł zupełnie, prócz telegramów, dwóch lub trzech przedruków z niemieckiego, listy składek nie ma nic – redaktorem jest chyba zecer drukarni. W ostatnich dniach podniósł się znacznie »Głos Narodu« pod względem rdakcyjnym (choć podobno od 1/X ma przestać wychodzić) – ma dość treści i redakcja stara się przynajmniej między wierszami coś powiedzieć. »Reforma«jest najobszerniejszą, ale słabo redagowaną”, zob. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 6; „Gazety, zwłaszcza »Czas« wyglądają
View in Google Scholar

jakby je jeden zecer redagował”, zob. idem: „Diariusz…”, z. 2, k. 35.
View in Google Scholar

7. Ibidem, z. 8, k. 66.
View in Google Scholar

8. Ibidem, z. 1, k. 64.
View in Google Scholar

9. „Głos Narodu” 1914, nr 208, z 2 września, wyd. poranne, s. 2.
View in Google Scholar

10. Lwów upadł 3 września 1914 r., zob. Zgórniak M.: 1914–1918. Studia i szkice z dziejów I wojny światowej. Kraków 1987, s. 124.
View in Google Scholar

11. Zob. loc. cit.
View in Google Scholar

12. Bąkowski zauważa ten fakt pod datą 13 września, ale pisze o nim jak o trwającym już procesie: „Zwożą rannych z pod Lublina, Rawy Ruskiej i Lwowa – nieco osób wyjeżdża już z obawy oblężenia Krakowa, ale to tylko zamożniejsi, a tchórzliwsi, biedota, która częściowo mogłaby znaleźć przytułek u rozmaitych krewnych po wsiach, siedzi dalej w Krakowie, bo nie ma jeszcze polecenia ogłoszonego do wyjeżdżania”, zob. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 1, k. 89.
View in Google Scholar

13. Mikulski M.J.: Życie…, s. 93.
View in Google Scholar

14. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3…, s. 390; Mikulski M.J.: Życie…, s. 116.
View in Google Scholar

15. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 1, k. 91.
View in Google Scholar

16. „Głos Narodu” 1914, nr 220, z 14 września, wyd. popołudniowe, s. 2.
View in Google Scholar

17. Loc. cit.
View in Google Scholar

18. „Głos Narodu” 1914, nr 221, z 15 września, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar

19. „Głos Narodu” 1914, nr 221, 15 września wyd. wieczorne, s. 1.
View in Google Scholar

20. „Czas” 1914, nr 436, z 15 września, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

21. „Nowa Reforma” 1914, nr 404, z 16 września, s. 2.
View in Google Scholar

22. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 1, k. 94.
View in Google Scholar

23. „Głos Narodu” 1914, nr 221, z 15 września, wyd. wieczorne, s. 2; „Nowa Reforma” 1914, nr 404, z 16 września, s. 2.
View in Google Scholar

24. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 1, k. 93.
View in Google Scholar

25. Ibidem, k. 94. Bąkowski zapisał 16 września: „Biuletyn dzisiejszy o dotychczasowych wynikach wojny nie uważam za korzystny dla Austryi – ale podziałał znowu na tłumy w odwrotnym kierunku, że wielu, co się pakowało już do wyjazdu, decyduje się teraz zostać w Krakowie”. Zob. również „Głos Narodu” 1914, nr 225, z 19 września, wyd. wieczorne, s, 2.
View in Google Scholar

26. Festungskommando – Befehle. T. 1. Kraków 1914, s. 145. Jest to uzupełnienie rozkazu dowództwa twierdzy nr 227, wydane 17 września 1914 r.
View in Google Scholar

27. „Głos Narodu” 1914, nr 228, z 22 września, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar

28. Przytaczany w przyp. 26 rozkaz wylicza dwóch przedstawicieli władz wojskowych twierdzy (w tym oficer sztabowy jako szef komisji), przedstawiciela gminy i lekarza miejskiego. Marcin J. Mikulski pisze o oficerze sztabowym, dwóch oficerach niższych oraz radcy gminy miasta Krakowa, zob. Mikulski M.J.: Życie…, s. 96. Z kolei Klemens Bąkowski wspomina, iż kontrolująca go komisja składała się z „dwóch wojskowych i cywila z Magistratu”, zob. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 35.
View in Google Scholar

29. „Głos Narodu” 1914, nr 225, z 21 września, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

30. Por. Woźniczka B., Cieślikowa A.: Polacy na wygnaniu…, s. 62.
View in Google Scholar

31. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 1, k. 93, notatka z 15 września 1914 r.; „Głos Narodu”, 19 września 1914, wyd. wieczorne, nr 225, s. 2.
View in Google Scholar

32. „Czas” 1914, nr 459, z 24 września, wyd. wieczorne,s. 2.
View in Google Scholar

33. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 18, notatka z 27 września 1914 r.
View in Google Scholar

34. „Czas” 1914, nr 464, z 27 września, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar

35. Loc. cit.
View in Google Scholar

36. Wróbel W.: Troska biskupa Adama Sapiehy…, s. 32.
View in Google Scholar

37. „Czas” 1914, nr 464, z 27 września, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar

38. Pożyczki te w kwocie 200–300 koron przeznaczone były dla osób, które dysponowały środkami pieniężnymi, ale nie posiadały w danej chwili do nich dostępu, zob. „Głos Narodu” 1914, nr 228, z 22 września, wyd. poranne, s. 1; „Głos Narodu” 1914, nr 229, z 23 września, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

39. „Głos Narodu” 1914, nr 232, z 26 września, wyd. wieczorne, s. 2. Satyryczny tekst piętnujący takie zachowania zob. „Nowości Ilustrowane” 1914, nr 43, z 24 października, s. 14.
View in Google Scholar

40. „Czas” 1914, nr 467, z 28 września, wyd. wieczorne, s.1; „Głos Narodu” 1914, nr 234, z 28 września, wyd. poranne, s. 1; „Głos Narodu” 1914, nr 235, z 29 września, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

41. „Głos Narodu” 1914, nr 241, z 5 października, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar

42. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 25.
View in Google Scholar

43. Ibidem, k. 33–34.
View in Google Scholar

44. „Czas” 1914, nr 467, z 28 września, wyd. wieczorne, s. 2; „Głos Narodu” 1914, nr 256, z 20 października, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

45. „Głos Narodu” 1914, nr 247, z 11 października, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar

46. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 42–43.
View in Google Scholar

47. Zgórniak M.: Strategiczna rola Krakowa przed wybuchem i w czasie I wojny światowej. W: Kraków w czasie I wojny światowej. Materiały sesji naukowej [Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa] z okazji dni Krakowa w roku 1988. Rola Krakowa w dziejach Narodu, nr 8. Kraków 1990, s. 29.
View in Google Scholar

48. Ibidem, s. 30; Zgórniak M.: 1914–1918. Studia i szkice…, s. 134.
View in Google Scholar

49. „Głos Narodu” 1914, nr 268, z 31 października, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

50. „Głos Narodu” 1914, nr 270, z 2 listopada, wyd. wieczorne, s. 2; nr 271, z 3 listopada, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar

51. „Głos Narodu” 1914, wyd. wieczorne, nr 272, z 4 listopada, s. 2.
View in Google Scholar

52. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 78.
View in Google Scholar

53. Ibidem, k. 82.
View in Google Scholar

54. Loc. cit.
View in Google Scholar

55. „Głos Narodu” 1914, nr 271, 3 listopada wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

56. Loc. cit.
View in Google Scholar

57. Loc. cit.
View in Google Scholar

58. „Głos Narodu” 1914, nr 274, z 6 listopada, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

59. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 3, k. 12.
View in Google Scholar

60. Ibidem, k. 14.
View in Google Scholar

61. Ibidem, k. 15, 16.
View in Google Scholar

62. „Głos Narodu” 1914, nr 278, z 10 listopada, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar

63. „Głos Narodu” 1914, nr 279, z 11 listopada, wyd. popołudniowe, s.1.
View in Google Scholar

64. Loc. cit.;
View in Google Scholar

65. zob. Mikulski M.J.: Życie…, s. 101.
View in Google Scholar

66. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 3, k. 26, notatka z 11 listopada 1914 r.
View in Google Scholar

67. „Głos Narodu” 1914, nr 280, z 12 listopada, wyd. popołudniowe, s. 1.
View in Google Scholar

68. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 3, k. 36, notatka z 11 listopada 1914 r.; „Czas” 1914, nr 558, z 13 listopada, wyd. poranne, s. 2.
View in Google Scholar

69. „Głos Narodu” 1914, nr 282, z 14 listopada, wyd. popołudniowe, s. 2.
View in Google Scholar

70. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 3, k. 31, notatka z 11 listopada 1914 r.
View in Google Scholar

71. Lasocki Z.: Polacy…, s. 14.
View in Google Scholar

72. Dobre wyobrażenie o sytuacji wojennej Krakowa daje Sprawozdanie Reichposta T. Kirchlehnera, będące częścią artykułu: Bassara A.S.: Kraków podczas wojny. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski” na rok 1916”, r. 85, s. 58–75.
View in Google Scholar

73. Bąkowski zanotował pod datą 20 listopada: „Policja wyławia biedniejszą ludność i przez Bonarkę wysyła do Węgierskiego Haradyszcza – dziś nowe ogłoszenie, że i dalej będzie się przymusowo wydalać”, zob. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 3, k. 54. Z kolei
View in Google Scholar

26 listopada zauważył, iż: „Od południa znowu krążą komisje badające zapasy głównie po dzielnicach dalszych, gdzie mieszkają sfery biedniejsze i zabierają niezaprowiantowanych celem wywiezienia ich na mróz i wikt złożony z kartofli i klajstru przeważnie”, zob. ibidem, k. 69.
View in Google Scholar

74. „Czas” 1914, nr 587, z 27 listopada, wyd. wieczorne, s. 1. To wznowienie przymusowej ewakuacji prasa nazywała trzecią ewakuacją, była ona jednak, jak się wydaje, prostą kontynuacją akcji rozpoczętej w pierwszych dniach listopada.
View in Google Scholar

75. Bassara A.S.: Kraków…, s. 64.
View in Google Scholar

76. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 4, k. 88.
View in Google Scholar

77. „Głos Narodu” 1915, nr 99, z 24 lutego, wyd. wieczorne, s. 2; „Czas” 1915, nr 116, z 27 lutego, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

78. Podróż tę odbył wiceprezydent prof. Julian Nowak.
View in Google Scholar

79. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 5, k. 27.
View in Google Scholar

80. Opis zasad nowej ewakuacji opracowano na podstawie dodatku do „Czasu” 1915, nr 152, z 17 marca, wyd. wieczorne, s. 5–6. Powyższe cytaty aż do następnego przypisu pochodzą z tego źródła.
View in Google Scholar

81. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 5, k. 29.
View in Google Scholar

82. Ibidem, k. 35.
View in Google Scholar

83. Ibidem, k. 36.
View in Google Scholar

84. Ibidem, k. 38.
View in Google Scholar

85. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 6, k. 9, 10.
View in Google Scholar

86. Ibidem, k. 14.
View in Google Scholar

87. „Głos Narodu” 1915, nr 254, z 22 maja, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar

88. Archiwum Narodowe w Krakowie, Spis osób mogących pozostać w Twierdzy Kraków, zespół 1579, sygn. APK S 1-7. Wydaje się, że zespół ten został błędnie wydatowany na 1914 r.
View in Google Scholar

89. „Głos Narodu” 1915, nr 251, z 20 maja, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

90. Miesięczne sprawozdanie statystyczne miasta Krakowa za sierpień 1914. Kraków 1914, passim.
View in Google Scholar

91. Dobrym przykładem może tu być publikacja austriackiego ministerstwa spraw wewnętrznych: Staatliche flüchtlingsfürsorge im Kriege 1914/15. Wien 1915.
View in Google Scholar

92. „Dziennik Rozporządzeń dla stołecznego królewskiego Miasta Krakowa” 1915 , s. 2, 3.
View in Google Scholar

93. Pod datą 23 stycznia 1915 r. zapisał: „Wyniku spisu ludności obecnej 6/1 1915 w Kr. Komenda nie pozwoliła ogłosić. Załączam tabelę otrzymaną poufnie”, zob. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 4, k. 56.
View in Google Scholar

94. Zob. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3…, s. 390; Encyklopedia Krakowa: Ludność Krakowa. Red. prowadzący
View in Google Scholar

A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 562.
View in Google Scholar

95. Zob. przyp. 90.
View in Google Scholar

96. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 4, k. 56. Informację, że liczbę tą istotnie ukryto przed władzami wojskowymi potwierdza fakt, iż niemieckojęzyczna wersja tabeli z wynikami spisu nie wprowadza rozdziału na ludność czasową i stałą.
View in Google Scholar

97. Statystyka miasta Krakowa 1936. Oprac. M. Karklissyjski. Kraków 1998.
View in Google Scholar

98. Wprawdzie istnieje niebezpieczeństwo, że wydarzenia związane z wojną mogły negatywnie wpływać na zdrowie kobiet ciężarnych, co skutkowałoby większą liczbą poronień, z drugiej jednak strony w miesiącach tuż przed i zaraz po wybuchu konfliktu dochodzi zwykle do zwiększenia zawieralności małżeństw, która była w tym czasie główną determinantą płodności. Nieco upraszczając, zakładamy, że te dwa procesy o przeciwnym zwrocie niwelują się.
View in Google Scholar

99. Zob. Lasocki Z.: Polacy…; Rembowski Z., Hernicz R.: Z tułaczej doli. Wiedeń 1915; Szlakiem tułaczym…, passim. Sprawę warunków życia komentowała również prasa, np. Z baraków Choczni. „Głos Narodu” 1916, nr 11, z 8 stycznia, wyd. poranne, s. 1–2; Pi e s zowi c z A.: W sprawie baraków choczeńskich. „Czas” 1916, nr 520, z 16 października, s. 2–3.
View in Google Scholar

100. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Liber defunctorum. T. 1. Polski Urząd Parafialny Choceň (od 18 listopada 1914 r. do 5 kwietnia 1915 r.); Liber defunctorum. T. 2. Polski Urząd Parafialny Choceň (od 5 kwietnia 1915 r. do 4 czerwca 1916 r.), sygn. Copiae par. Choceń, Nat. Cop. Def. 1914–1918.
View in Google Scholar

101. Według Zygmunta Lasockiego warunki tam panujące były przejściowo jeszcze gorsze niż w Choceniu, zob. Lasocki Z.: Polacy…, s. 28.
View in Google Scholar

102. Zob. Księga pamiątkowa i adresowa wygnańców wojennych 1914–1915. Cz. 2 [Kraków]. Wiedeń 1915.
View in Google Scholar

103. Bieńkowski W.: Polacy w Wiedniu w latach I wojny światowej. „Studia Historyczne” 1992, z. 3, s. 351–361; Healy M.: Vienna and the Fall of the Habsburg Empire: Total War and Everyday Life in World War I. Cambridge 2004, pp. 237–238.
View in Google Scholar

104. Zygmunt Lasocki określił liczbę mieszkańców na początku kwietnia
View in Google Scholar

1915 r. na 16 353 osoby, zob. Lasocki Z.: Polacy…, s. 22.
View in Google Scholar

105. Woźniczka B., Cieślikowa A.: Polacy na wygnaniu…, s. 66.
View in Google Scholar

106. Statystyka miasta…, s. 44.
View in Google Scholar

107. Ibidem, s. 76.
View in Google Scholar

108. Wysiedlenie wojenne…, s. 18.
View in Google Scholar

109. „Głos Narodu” 1914, nr 27, z 24 listopada, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar

110. Wysiedlenie wojenne…, s. 12.
View in Google Scholar

111. „Nowa Reforma” 1914, nr 553, z 17 grudnia, wyd. poranne, s. 2.
View in Google Scholar

112. Próba statystyki uchodźstwa. W: Szlakiem tułaczym…, s. 33–34; Czy wychodźcy byli ciężarem państwa? W: Szlakiem tułaczym…, s. 246–247.
View in Google Scholar

113. Gen. Mieczysław Edler von Zaleski, później pierwszy dowódca II Brygady Legionów Polskich.
View in Google Scholar

114. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 5, k. 35.
View in Google Scholar

115. Ibidem, z. 3, k. 30.
View in Google Scholar

116. Ibidem, z. 4, k. 55.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-11-17

Issue

Section

Articles

How to Cite

Ogórek, B. (2026). Ewakuacja mieszkańców Krakowa podczas I wojny światowej. Przebieg, próba kwantyfikacji, warunki życia ewakuowanych. Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 32, 53-72. https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.04