Fundacja księdza Jacka Augustyna Łopackiego (1690–1761) dla krakowskiej Szkoły Strzeleckiej na tle jego życia i dokonań

Authors

  • Grażyna Lichończak-Nurek

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.11

Abstract

THE ENDOWMENT OF KRAKÓW’S MARKSMEN’S CONFRATERNITY BY THE REVD. JACEK AUGUSTYN ŁOPACKI (1690–1761) IN THE CONTEXT OF HIS LIFE AND ACHIEVEMENTS

Hugo Kołłątaj (1750–1812) was the first man who expressed  utmost praise for the life and work of the Revd. Jacek  Augustyn Łopacki (1690–1761), a clergyman, doctor,  and a man of exceptional sensibility to other people’s needs,  committed to the topical issues of his hometown, Kraków,  which he supported with numerous endowments. His father  Dr Jacek Łopacki (ca 1620–1702) and his elder stepbrother  Stanisław Antoni (ca 1660–1738) were doctors who had  studied in Padua, which is also where, having completed his  studies at the University of Kraków crowned with a doctorate  in philosophy, Jacek Augustyn Łopacki went to read medicine  as a scholar sponsored by the foundation of Just Słowikowski  (1707–1711). His prolonged sojourn in Italy lasted  several years. After his return to Kraków the young doctor  eventually decided to enter the priesthood (1723), while not  giving up his medical profession (he did not accept any payment  for his services, though). He quickly worked his way  up the career ladder becoming the archpriest of St Mary’s  Church in Kraków, a member of the cathedral chapter, the  dean of Sandomierz and the parish priest in Poprad in the  Spiš region; in 1727 he also earned another doctorate – this  time in theology. He was entrusted with highly responsible  tasks, such as carrying out inspections of Kraków hospitals;  he also became deeply involved in numerous charitable activities.  As an elder of the Archbrotherhood of Mercy and  Monte di Pieta (from 1729) he saw to the improvement of  the financial situation of this meritorious organization. His  engagement in the restoration of St Mary’s Church was particularly  active, as a result of which he fell into disfavour with  many people and went down in the annals of history as the perpetrator of the baroquisation of this church and the man  who wanted to remove its showpiece – the altarpiece of Veit  Stoss. What seems to pass unnoticed is his dedication to revive  the liturgy in that parish (he reintroduced the rite of foot  washing on Maundy Thursday and provided resources for  the musical setting of church services, among other improvements).  Out of concern for the poor, he built a hospital for  them (at 16 Sienna Street, currently the seat of the State Archive  in Kraków) and reformed the fraternity providing aid  for this social group. In 1731 he was made the supervisor of  the architectural and artistic works carried out in the Wawel  Cathedral; the traces of his activity in that church, as well as  his generosity (reflected e.g. in the large number of liturgical  vestments he donated to the cathedral) survive to this day.  However, the most important aspect of Łopacki’s activity  were the numerous foundations and endowments  which were either inspired by him (e.g. those established  by the Czartoryskis and the Wodzickis), or instituted by  him himself to serve the city and its residents. The most  notable among these included the scholarship granted to  three sons from the local burgher families that enabled  them to perfect their practical knowledge of the law in  Warsaw (1755); the donation of his own book collection  to the City Council to establish the first public library in  Kraków (1758); and the donation of 20 thousand Polish  zlotys as capital lent for a year to the Fowler King.  Thanks to the endowment, the Fowler King (i.e. the best  marksman in town, a member of the Shooting School – a  pan-guild organization which trained the city’s defenders  to master the use of weapons) was able to put that money  into circulation and make a profit for himself and for the  city, since the special privileges that Fowler Kings enjoyed  during their rule allowed them to import goods duty-free  and sell them at more advantageous prices. This particular  foundation (dated 11 July 1748) is especially interesting  as, in accordance with the guidelines formulated by its  creator, one half of the commission on the sum of the  capital (5 per cent annually, i.e. 1,000 Polish zlotys) was  to be spent on the upkeep of municipal buildings, and  the remaining part was to be divided (on certain conditions)  among the sacristan, the catechist and the master  of liturgical celebrations from St Mary’s Church (each  would receive 100 zlotys), and the defence lawyer appointed  to represent the poor in court in case such services  were needed (200 zlotys). The rules of this foundation  were modified several times. In the end, when a dozen  years later the city’s deteriorating financial condition led  to the withdrawal of the old privileges from the Shooting  School, and Fowler Kings no longer benefited from  the capital once endowed by the Revd. Łopacki, a medal  minted by the city of Kraków in honour of this great man  in July 1748 became the only lasting reminder of this endowment.  The name of the artist who created the medal  remains unknown. It could have been either Jan Seredy or  Jan Piotrowski – the two were Kraków goldsmiths whom  Łopacki managed to reconcile several years before. Today  the medal is a collector’s piece (there are six copies of this  rarity in the collection of the Historical Museum of the  City of Kraków). The Revd. Jacek Augustyn Łopacki died  on 12 July 1761 in Kraków. He was buried at the south  entrance to the chancel of St Mary’s Church which was  marked by a memorial stone on the church wall. 

References

1. Słowa podziękowania za życzliwą pomoc przy gromadzeniu materiału i ilustracji do niniejszego artykułu zechcą przyjąć mgr Magdalena Marosz, dr Kamila Follprecht, mgr Bożena Lesiak-Przybył i Małgorzata Multarzyńska-Janikowska z Archiwum Narodowego w Krakowie, dr Karolina Grodziska i mgr Joanna M. Dziewulska z Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie oraz dr Agata Wolska z Archiwum Kościoła Mariackiego w Krakowie. Szczególną wdzięczność autorka winna jest ks. Piotrowi Guzikowi za bezinteresowne wykonanie licznych zdjęć, bez których artykuł wiele by stracił, oraz panom Wacławowi Pyzikowi i Marcinowi Gulisowi z Muzeum Historycznego Miasta Krakowa za zawsze niezawodną pomoc przy digitalizacji obiektów.
View in Google Scholar

2. Justus Słowikowski (ok. 1595–1654), urodzony w Krakowie, dr obojga praw i teologii, audytor i jeden z najbliższych współpracowników biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego (1585–1657), archidiakon zawichojski, archiprezbiter kościoła Mariackiego w Krakowie, kanonik katedralny krakowski. W testamencie spisanym 12 października 1652 r. w Bodzentynie znaczną część posiadanego kapitału (7500 dukatów w złocie, zdeponowanych od 1649 r. w weneckim banku Zecca) przeznaczył na ufundowanie trzyletnich stypendiów dla trzech absolwentów, którzy uzyskali stopień doktora filozofii na Uniwersytecie Krakowskim, dla umożliwienia im odbycia studiów we Włoszech z zakresu teologii, prawa i medycyny. Realizację swego testamentu Słowikowski powierzył biskupowi Gembickiemu, por. Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Słowikowski Justus (ok. 1595–1654). Hasło oprac. H. Kowalska. T. 39, z. 1. Warszawa–Kraków 1999, s. 81–84.
View in Google Scholar

3. Tj. do Bolonii. Autor myli się, Jacek Augustyn Łopacki studiował – jako stypendysta fundacji Słowikowskiego – medycynę we Włoszech, ale w Padwie, por. PSB: Łopacki Jacek Augustyn (1690– 1761). Hasło oprac. Z. Gajda, J. Lepiarczyk. T. 18, z. 3. Wrocław 1973, s. 405.
View in Google Scholar

4. Szpital wzniesiono na gruncie koło Nowej Bramy zwanym Wazanowskie, który nabył Jacek Augustyn Łopacki specjalnie w tym celu. Autorem projektu budynku był współpracujący z infułatem włoski architekt działający w Krakowie, Franciszek Placidi (ok. 1700–1782). Budowę ukończono w 1763 r., już po śmierci fundatora, który pamiętał o zabezpieczeniu środków na ten cel w swoim testamencie. Uchwałą Rady Miejskiej z 2 czerwca 1887 r., z dniem 1 lipca 1887 r. budynek ten przy ul. Siennej 16 stał się siedzibą Archiwum Aktów Dawnych Miasta Krakowa, od grudnia 2012 r. Archiwum Narodowego w Krakowie. Por. Katalog kościoła N. P. Maryi w Krakowie. Wyd. E. Długopolski. Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej, t. 6. Kraków 1916, s. 31; Lepiarczyk J.: Architekt Franciszek Placidi około 1700–1782. „Rocznik Krakowski” 1965, t. 37, s. 78; PSB: Łopacki Jacek…, s. 406; Kiełbicka A.: Archiwa krakowskie na tle polskiej nauki historycznej 1878–1951. Biblioteka Krakowska, nr 130. Kraków 1993, s. 141.
View in Google Scholar

5. Ks. Piotr Skarga (1536–1612), jezuita, polemista religijny, hagiograf i nadworny kaznodzieja króla Zygmunta III Wazy (1566– 1632). Studiował na Uniwersytecie Krakowskim, ok. 1564 r. przyjął święcenia kapłańskie, w 1569 r. wstąpił w Rzymie do zakonu jezuitów. Zasłynął jako kaznodzieja i publicysta. W 1584 r. został przełożonym domu zakonnego św. Barbary w Krakowie i w tym samym roku założył tu Bractwo Miłosierdzia, w 1588 r. podniesione przez papieża Sykstusa V (1521–1590, pontyfikat 1585–1590) do rangi Arcybractwa; w tym samym roku stworzył w Krakowie, dla przeciwdziałania lichwie, bank ubogich z lombardem, zwany Komorą Potrzebujących, udzielający nieoprocentowanych pożyczek pod zastaw, a także został mianowany królewskim kaznodzieją. Pozostawał na tym urzędzie niemal do śmierci (do 5 kwietnia 1612 r.). W ślad za monarchą opuścił w 1598 r. Kraków i przeniósł się do Warszawy, czynnie angażując się w sprawy Kościoła i państwa. Do Krakowa powrócił w czerwcu 1612 r. i tu zmarł 27 września tego samego roku, por. PSB: Skarga Piotr (1536–1612). Hasło oprac. J. Tazbir. T. 38, z. 1. Warszawa–Kraków 1997, s. 35–43.
View in Google Scholar

6. 13 lutego 1729 r. Jacek Augustyn Łopacki został wybrany starszym Arcybractwa Miłosierdzia i Banku Pobożnego. Piastował ten urząd aż do śmierci, przyczyniając się do odrodzenia Arcybractwa i uzdrowienia jego finansów, także przez hojny zapis testamentarny. Por. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium z dziejów kultury medycznej w Krakowie w XVIII w. Monografie z Dziejów Nauki i Techniki,
View in Google Scholar

t. 64. Wrocław 1969, s. 64–65; PSB: Łopacki Jacek…, s. 406.
View in Google Scholar

7. Kanonikiem sandomierskim wybrany został 28 maja 1726 r., por. Wiśniewski J.: Katalog prałatów i kanoników sandomierskich od 1186–1926 r. tudzież sesje kapituły sandomierskiej od 1581 do 1866 r. Radom 1928 [na wewnętrznej karcie tytułowej: Radom 1926], s. 141; PSB: Łopacki Jacek…, s. 406; Ga jda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 44.
View in Google Scholar

8. To delikatna aluzja autora do barokizacji bazyliki Mariackiej, przeprowadzonej z inicjatywy Łopackiego, stanowiąca zarazem jego ocenę tych działań mariackiego archiprezbitra.
View in Google Scholar

9. Por. tekst pisemnej ugody zawartej 20 stycznia 1741 r. pomiędzy skłóconymi wcześniej złotnikami Janem Piotrowskim i Janem Seredym. W tekście ugody odnotowano, że doszło do niej pod wpływem ks. Jacka Augustyna Łopackiego, nazwanego w tym dokumencie „Przyjacielem”. Por. Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANK), Złotnicy krakowscy 1588–1824, sygn. Rkps 3167, k. 153–154 lub zakończenie polubowne 7 marca 1745 r. sporu pomiędzy kilku mieszczanami krakowskimi, do którego doszło również dzięki mediacji księdza Łopackiego, por. ANK, Kontrakty krakowskie (przeważnie o kamienice) z lat 1731–1750, sygn. Rkps 1095, k. 265.
View in Google Scholar

10. „Dzieł naukowych nie zostawił poza listem do F.R. Parolina o stanie medycyny w Polsce, drukowanym następnie w książce Parolina »Europae medicina a sapientibus illustrata« (1744)”, cyt. za: PSB: Łopacki Jacek…, s. 405.
View in Google Scholar

11. Kołłątaj H.: Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III (1750–1764). Oprac. J. Hulewicz. Wrocław 1953, s. 75–78. (Pisownię uwspółcześniono zgodnie z Instrukcją wydawniczą dla źródeł historycznych od XVI w. do połowy XIX w. Oprac. K. Lepszy. Warszawa 1953). Wcześniejsze wydanie: Kołłątaj H.: Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III (1750–1764). Przedm. H. Mościcki. Warszawa 1905, s. 88–92; por. też „Przyjaciel Ludu” 1840, r. 6, nr 38, Leszno, z 21 marca, s. 303–304.
View in Google Scholar

12. Laskiewicz J.K.: Wdzięczność stołecznego miasta Krakowa. Kraków 1761; por. Wojtowicz J.M.: Jan Kanty Laskiewicz, Wdzięczność Stołecznego Miasta Krakowa (…). W: Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Katalog wystawy. Red. nauk. G. Lichończak-Nurek. Kraków 2007, s. 560, nota kat. X.21. Wystawa w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, pałac Pod Krzysztofory, 5 czerwca – 19 listopada 2007 r., kurator Grażyna Lichończak- Nurek.
View in Google Scholar

13. [Włyński Zygmunt]: Exemplar Vita et mortis… Hyacinthi Augustini Lopacki… canonici cathedra. et Archiprezb. Crac. expositum in ecclesia Cathedr. Cracov. anniversaria die… anno quo Christus dedit nobis exemplum 1762 die 17 Julii.
View in Google Scholar

14. Por. PSB: Kołłątaj Hugo h. Kotwica używał przydomku Sztumberg (1750–1812). Hasło oprac. B. Leśnodorski. T. 13, z. 1. Wrocław 1967–1968, s. 335.
View in Google Scholar

15. „Posiadanie przez rodzinę Łopackiego gmerku oznaczało przynależność do patrycjatu miejskiego. Gmerk, stanowiąc w sensie zwyczajowym odpowiednik szlacheckiego herbu, nie przysługiwał wszystkim obywatelom miasta. Nie wiadomo wszakże, czy legitymowała się nim rodzina Łopackich jeszcze w Krośnie, czy też przybrał go dopiero Jacek Łopacki – senior w Krakowie. Jak przypuszczają historycy sztuki, symbol kotwicy oznaczał znak nadziei oraz – w przeciwieństwie do atrybutów, jak koło czy glob ziemski – szczęście stałe; był on również częściej używany przez kupców niż przez inne warstwy zawodowe”, cyt. za: Kuś J.: Jacek Łopacki i nowe o nim przyczynki. „Rocznik Krakowski” 1980, t. 50, s. 108; por. także Follprecht K.: Gmerki mieszczan krakowskich. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2003, t. 9, s. 58, poz. 69, il. 69; eadem: Gmerk Jacka Łopackiego. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 420, nota kat. VII.21.
View in Google Scholar

16. Por. ANK, sygn. Rkps 1095, k. 266; Akta fundacji Jacka Łopackiego dla króla kurkowego 1748–1776, sygn. Rkps 3555, k. 5, a także przechowywany w Archiwum Kościoła Mariackiego w Krakowie (dalej cyt. Archiwum Mariackie) dokument, sygn. 183, wystawiony w Krakowie 10 marca 1731 r. przez archiprezbitra Jacka Augustyna Łopackiego, dotyczący własności młyna w podkrakowskich Bronowicach, przy którym zachowała się, wyciśnięta w czerwonym laku, pieczęć wystawcy, przedstawiająca kotwicę.
View in Google Scholar

17. Follprecht K.: Gmerki mieszczan…, s. 51.
View in Google Scholar

18. Wiadomość o J. X. Jacku Augustynie Łopackim, herbu Stumberg, czyli Kotwica. „Przyjaciel Ludu” 1844, r. 10, nr 46, Leszno, z 11 maja, s. 365–367.
View in Google Scholar

19. Kołłątaj H.: Stan oświecenia w Polsce…, s. 65–66.
View in Google Scholar

20. „W r. 1535 król Zygmunt Stary nadał Uniwersytetowi Krakowskiemu przywilej, dzięki któremu profesor po 20-letniej działalności pedagogicznej otrzymywał szlachectwo i uzyskiwał dostęp do stanowisk urzędowych, dotychczas wyłącznie zastrzeżonych dla szlachty. Przywilej ten był bardzo źle widziany w kołach szlacheckich, literatura polityczna celowo starała się go przemilczeć. Skutkiem oporu szlachty przepis ten nie wszedł w życie”, cyt. za: Kołłątaj H.: Stan oświecenia w Polsce…, s. 66, przyp. 173.
View in Google Scholar

21. Ibidem, s. 66–67.
View in Google Scholar

22. Mączyński J.: Łopacki Jacek Augustyn. Archiprezbiter infułat kościoła N. P. Maryi w Krakowie. „Czas” 1861, nr 152, z 6 lipca, s. 1.
View in Google Scholar

23. Bieniarzówna J.: Mieszczaństwo krakowskie XVII w. Z badań nad strukturą społeczną miasta. Kraków 1969, s. 70.
View in Google Scholar

24. Ibidem, s. 72–73. W Archiwum Mariackim zachował się dokument (nr 185), wystawiony 19 stycznia 1768 r. w Rzymie, w którym papież Klemens XIII (1693–1769, pontyfikat 1758–1769) mianuje polskiego szlachcica aurate militiae equitem. Nazwisko adresata tej bulli zostało, niestety, wydrapane, nie wiadomo zatem, kto nim był, ale dyplom ów wskazuje, że podobne nominacje nie były wyłącznie domeną królewską. Por. Katalog kościoła N. P. Maryi…, s. 120, nr CCCXXVII.
View in Google Scholar

25. Por. Gąsiorowski L.: Zbiór wiadomości do historyi sztuki lekarskiej w Polsce. Od czasów najdawniejszych, aż do najnowszych. T. 2. Poznań 1853, s. 310; PSB: Łopacki Jacek (ok. 1620–1702). Hasło oprac. Z. Gajda. T. 18, z. 3. Wrocław 1973, s. 404.
View in Google Scholar

26. „Dbając wielce o kościół Panny Maryi [w Krakowie], którego historię zostawił w rękopisie, starał się o przyozdobienie jego. Że niezbyt fortunnie, dowodzi fakt, iż chciał zamienić istniejący tam, a budzący wielki zachwyt w znawcach, ołtarz wielki, drewniany na mozaikowy i tylko śmierć stanęła mu na przeszkodzie w dokonaniu tej zamiany”, cyt. za: Źródła biograficzno-bibliograficzne do dziejów medycyny w dawnej Polsce. Wyd. F. Griedroyć. Warszawa 1911, s. 453.
View in Google Scholar

27. „Było to[tj. barokizacja wnętrza mariackiej świątyni] źródłem krytyki, która przez cały XIX w., aż niemal do naszych czasów, przesłaniała niezwykle godną skądinąd postać. Ostatecznie restauracja kościoła pod koniec XIX w. zmieniła zasadniczo (chociaż nie całkowicie) wygląd wnętrza świątyni. Odtąd utyskiwania na Łopackiego stają się rzadsze, a gromy spadają z kolei na głowę twórcy polichromii. Od czasu do czasu przypomina się jeszcze zamierzenia jego co do ołtarza Wita Stwosza, chociaż po prawdzie nie wiadomo dokładnie, jak to było”, cyt. za: Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 158–159.
View in Google Scholar

28. Mączyński J.: Łopacki Jacek Augustyn…, s. 1.
View in Google Scholar

29. Łuszczkiewicz W.: Restauracya wnętrza presbyterium kościoła Panny Maryi w Krakowie. „Czas” 1889, nr 31, z 17 lutego, s. 1.
View in Google Scholar

30. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…; idem: Muzyczne starania Jacka Augustyna Łopackiego. „Nasza Przeszłość” 1971, t. 36, s. 225–230.
View in Google Scholar

31. Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna ks. Jacka Augustyna Łopackiego (1690–1761). „Nasza Przeszłość” 1973, t. 40, s. 195–246; idem: Jacek Łopacki i nowe…, s. 107–138. Ta ostatnia pozycja, mająca dostarczyć informacji o nowych źródłach, pozbawiona jest odsyłaczy do omawianych materiałów archiwalnych, przez co jej walory poznawcze są znikome.
View in Google Scholar

32. „Naszkicowany tu życiorys i działalność Jacka Augustyna Łopackiego nie ma być wyczerpującą monografią tej ciekawej i godnej dalszych badań postaci. Łopacki w niniejszym ujęciu to przede wszystkim lekarz i społecznik”, cyt. za: Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 158; „Ostatnio ukazała się monografia o Łopackim pióra Zdzisława Gajdy. Autor zajął się działalnością lekarską infułata. W tym stanie rzeczy podobnego ujęcia wymaga działalność duszpasterska i mecenasowska Łopackiego, która jest przedmiotem niniejszej pracy”, cyt. za: Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna…, s. 197.
View in Google Scholar

33. Dane biograficzne podane na podstawie: PSB: Łopacki Jacek…, s. 405–407; Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…; Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna…; Przybyszewski B.: Katalog kanoników Krakowskiej Kapituły Katedralnej w XVIII wieku. Red. M. Michalewicz, Z. Jakosz-Chojnacka. Kraków 2009, s. 111–113.
View in Google Scholar

34. Por. Chmiel A.: Domy krakowskie. Ulica Sławkowska. Cz. 1 (Liczby or. nieparzyste 1–25). Biblioteka Krakowska, nr 73. Kraków 1931, s. 44–55.
View in Google Scholar

35. Urząd rajcy Łopacki senior piastował w latach 1654–1702, tj. prawie pół wieku, a będąc w tym czasie 26 razy obieranym członkiem rady urzędującej, tyle samo razy pełnił godność burmistrza miasta, por. Encyklopedia Krakowa (dalej cyt. Encyklopedia). Red. prowadzący A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 571; Noga Z.: Urzędnicy miejscy Krakowa. Cz. 2. 1500–1794. Spisy urzędników miejskich z obszaru dawnej Rzeczypospolitej, Śląska i Pomorza Zachodniego. T. 3. Małopolska. Z. 1. Kraków. Kraków 2008, s. XXIII, 92–123, nr 243; Poczet sołtysów, wójtów, burmistrzów i prezydentów miasta Krakowa (1228–2010). Red. B. Kasprzyk. Kraków 2010, s. 624, nr 516.
View in Google Scholar

36. Rodzina Kentzów przybyła do Krakowa z Norymbergi. Jerzy Kentz był w latach 1658–1688 ławnikiem. Rok później wszedł do Rady Miejskiej, w której pozostawał do 1701 r. Tylko raz, w 1690 r., wybrano go członkiem rady urzędującej i tylko wtedy piastował godność burmistrza, por. Noga Z.: Urzędnicy miejscy…, s. XXX, 114–122, nr 286, s. 223–232, nr 675; Poczet sołtysów, wójtów, burmistrzów…, s. 665, nr 557.
View in Google Scholar

37. Sygański J.: Z dawnych metryk kościoła Mariackiego w Krakowie. Cz. 3. „Miesięcznik Heraldyczny” 1910, r. 3, dodatek do nr 10 i 11, s. 180.
View in Google Scholar

38. Gąsiorowski L.: Zbiór wiadomości…, s. 31.
View in Google Scholar

39. Por. Testament Jacentego Łopackiego, doktora medycyny, starszego rajcy miejskiego krakowskiego. W: Dług śmiertelności wypłacić potrzeba. Wybór testamentów mieszczan krakowskich z XVII–XVIII wieku. Oprac. E. Danowska. Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego – Polska Akademia Umiejętności, t. 112. Kraków 2011, s. 101–105.
View in Google Scholar

40. Obszerniej o związkach Marcina Winklera z rodziną Sobieskich pisze Henryk Barycz, zob. Bar ycz H.: Rzecz o studiach w Krakowie dwóch generacji Sobieskich. Biblioteka Krakowska, nr 124. Kraków 1984, s. 121–130, 143, 157. Autor ten nie wyklucza zarazem, że przyszły monarcha wraz z bratem, Markiem (1628–1652), mógł również słuchać objaśnień prof. Jacka Łopackiego do jednego z dzieł Cycerona, zob. ibidem, s. 85.
View in Google Scholar

41. Pozostała po nim wdowa i czworo dzieci, dla których Jacek Łopacki przewidział legaty po 200 zł w bieżącej monecie, pod warunkiem jednak, „aby rodzicielka ich, jako i oni sami, w należytej małżonkę moję mieli obserwancyjej i do niczego się nie interesowali”, cyt. za: Dług śmiertelności…, s. 103.
View in Google Scholar

42. 18 września 1691 r. przedłożył na Uniwersytecie rozprawę doktorską z zakresu okulistyki, a już 3 listopada tego samego roku tytuł ten uzyskał, zostając zarazem profesorem tej uczelni, por. Gąsiorowski L.: Zbiór wiadomości…, s. 32.
View in Google Scholar

43. Był rajcą krakowskim od roku 1696, kiedy to, za sprawą jego ojca, także wówczas zasiadającego w Radzie Miejskiej, interweniował w kwestii wyboru Stanisława Antoniego do Rady sam król Jan III Sobieski (1629–1696), naruszając przez to stare prawo, mocą przywileju Zygmunta I Starego (1467–1548) z 3 maja 1524 r. zabraniające sprawowania tego urzędu dwóm członkom jednej rodziny równocześnie. Stanisław Antoni Łopacki pozostawał w Radzie aż do śmierci, 12 razy wchodząc do rady urzędującej i tyleż razy z tego tytułu piastując urząd burmistrza miasta. Jego zaślubiny z Urszulą Karmischelówną 18 września 1691 r. uwiecznione zostały drukowanym łacińskim panegirykiem autorstwa dr. Sebastiana Antoniego Burskiego (Acros sublimis honoris, eximia virtuti et eruditione Clarissimo Domino D. M. Stanislao Antonio Łopacki… a M. Sebastiano Antonio Burski… Anno Domini 1691 die vero 18 Septembris. Cracoviae [1691]; Gąsiorowski L.: Zbiór wiadomości…, s. 311; Źródła biograficzno-bibliograficzne…, s. 454; PSB: Łopacki Stanisław Antoni (ok. 1660–1738), Hasło oprac. Z. Gajda. T. 18/3, z. 78. Wrocław 1973, s. 408; Bieniarzówna J.: Rada miejska w czasach saskich. „Rocznik Krakowski” 1976, t. 47, s. 124, 133; Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 2. Kraków w wiekach XVI–XVIII. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, J. Mitkowski. Kraków 1984, s. 425, 436, 469; Noga Z.: Urzędnicy miejscy…, s. XVI, 118–147, nr 291; Poczet sołtysów, wójtów, burmistrzów…, s. 670, nr 562. Ks. Jan Sygański podaje jednak, za wypisami z metryk fary mariackiej, inną datę zaślubin Stanisława Antoniego z Urszulą, tj. 10 lutego 1692 r., por. Sygański J.: Z dawnych metryk…, s. 180.
View in Google Scholar

44. Dług śmiertelności…, s. 103.
View in Google Scholar

45. „A że mi P. Bóg dał z tąż kochaną małżonką moją synów dwóch (…), którzy wychowania dobrego i czwiczenia potrzebują, proszę mojej kochanej małżonki, aby według przepomożenia swego, kosztu na nauki i ich dalsze do dobrego prowadzenie nie żałowała, mając w miłosierdziu Boskim nadzieję, że ich miłościwy Ociec niebieski nie opuści i spólnie z matką błogosławić będzie. Tym synom moim nieletnim, kosztu wielkiego potrzebującym, lubo bym chciał więcej naznaczyć »pro portione« dóbr ruchomych im należących, jednak i dla złych i ciężkich czasów, chorób i kosztów wielkich, którem łożyć musiał na dziatki z pierwszego małżeństwa, nie wystarcza mi substancyjka, aby proportionalna do dziatek innych dostała się cząstka”, cyt. za: Dług śmiertelności…, s. 102.
View in Google Scholar

46. Por. loc. cit. Być może o tym pierścieniu wspomina anonimowy autor, pisząc: „że ś. p. X. Łopacki, przy tylu funduszach przez siebie zrobionych, najmniejszej pamiątki familii swej nie zostawił, oprócz jednego sygnetu, za życia jeszcze danego swemu synowcowi (…) z tym obowiązkiem, aby ten sygnet z domu i familii Łopackich nie wychodził”, cyt. za: Wiadomości o J. X. Jacku Augustynie Łopackim…, s. 367.
View in Google Scholar

47. Tj. sprzęty domowe wykonane z cyny i miedzi.
View in Google Scholar

48. Por. Dług śmiertelności…, s. 102.
View in Google Scholar

49. Wiśniewski J.: Katalog prałatów i kanoników…, s. 192; Corpus inscriptionum Poloniae. T. 8.Województwo krakowskie. Red. Z. Perzanowski. Z. 2. Bazylika Mariacka w Krakowie. Wyd., wstęp i komentarz Z. Piech. Kraków 1987, s. 49, 57 (nr 125), 64, 167. Przerys tego pomnika nagrobnego, sporządzony przez Stanisława Cerchę (1867–1919) zob. w: Pomniki Krakowa Maksymiliana i Stanisława Cerchów z tekstem Dra Feliksa Kopery. T. 3. Kraków–Warszawa 1904, nlb.
View in Google Scholar

50. Ojciec w testamencie zostawił mu „także 100 czerw. zł in specie, miednicę srebrną z nalewką, parę flasz srebrnych półgarncowych, a ostatek niech PP egzekutorowie dodadzą mu ze srebra, albo z czego innego, żeby wystarczała kwota walorowi pierścienia i łańcucha Jacentemu danego. Temuż zegarek kryształowy, niebijący należeć ma”, cyt. za: Dług śmiertelności…, s. 102. Franciszek Łopacki musiał założyć rodzinę i mieć syna, któremu infułat Jacek Augustyn ofiarował wspomniany sygnet, por. przyp. 46.
View in Google Scholar

51. Por. PSB: Łopacki Jacek (ok. 1620–1702)…, s. 404; PSB: Łopacki Stanisław Antoni…, s. 408.
View in Google Scholar

52. Oryginał dokumentu, o bardzo pięknej szacie graficznej, zachowany w Zbiorach Specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. Dok. 291 St. dr.; por. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 39–40; Danowska E.: Sinibald ab Auria… W: Kraków – europejskie miasto…, s. 500–501, nota kat. VIII.56.
View in Google Scholar

53. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 40.
View in Google Scholar

54. Mączyński J.: Łopacki Jacek Augustyn…, s. 1.
View in Google Scholar

55. Por. Kwaśnicki A.: Szkic dziejów Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego od jego założenia do dni naszych. „Przegląd Lekarski” 1900, nr 23, s. 341–342.
View in Google Scholar

56. Dominik Lochmann (1664–1742), doktor obojga praw, dziekan sandomierski (od 1697 do 1726 r., kiedy ustąpił na rzecz Jacka Augustyna Łopackiego), asesor administratora diecezji krakowskiej sufragana Kazimierza Łubieńskiego (1652–1719), kanonik sądecki, od 1700 r. archiprezbiter mariacki, z której to godności zrezygnował 18 kwietnia 1723 r. na rzecz Jacka Augustyna Łopackiego. W czasie najazdu szwedzkiego w 1704 r. nie opuścił Krakowa, mianowany przez Łubieńskiego surogatem do prowadzenia spraw diecezji, za co wdzięczny administrator diecezji wprowadził go miesiąc później do kapituły katedralnej. Pozostawał cały czas w Krakowie, aż do 1714 r. zarządzając dobrami kapituły podczas licznych nieobecności innych jej członków, co szczególnie trudne i niebezpieczne było w czasie zarazy, jaka nawiedziła Kraków (1707–1709). 15 marca 1711 r. witał w progu Mariackiej świątyni nominowanego oficjalnie (7 maja 1710 r.) biskupem ordynariuszem Łubieńskiego. Lochmann reprezentował kapitułę krakowską na sejmikach ziemi krakowskiej w Proszowicach (1711, 1712, 1717) oraz uczestniczył w obradach sejmu w Warszawie (1712) i w Grodnie (1718), a także pełnił wiele innych odpowiedzialnych funkcji z ramienia kapituły. Zgromadzony majątek zapisał w testamencie ubogim, a jeszcze za życia hojnie obdarzał kapitułę sandomierską. Jego marmurowy nagrobek w krakowskiej farze Mariackiej ufundował ks. Jacek Augustyn Łopacki. Por. Wiśniewski J.: Katalog prałatów i kanoników…, s. 188–189; Przybyszewski B.: Katalog kanoników…, s. 43, 62, 64, 83, 85, 99–103, 111–112, 116, 148, 218.
View in Google Scholar

57. Szczególnie wiele zawdzięczały Lochmannowi norbertanki, których klasztor w Imbramowicach od 1722 r. przez 10 lat pozostawał pod jego opieką jako opata hebdowskiego. Odbudował tam spalony kościół, budynki klasztorne i często gościł, wspomagając siostry oraz sprowadzając do nich w razie potrzeby lekarza, zob. Przybyszewski B.: Katalog kanoników…, s. 102; Zdanowski J.: Klasztor i kościół SS. Norbertanek w Imbramowicach. Kraków 1958, s. 30; Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 40–43.
View in Google Scholar

58. Grothówna Z.: Kronika klasztorna sióstr Norbertanek w Imbramowicach 1703–1741. Wyd. W. Bielak, W.W. Żurek. Kielce 2011, s. 118.
View in Google Scholar

59. 25 czerwca 1721 r., 19 maja i 14 października 1722 r., 11 kwietnia 1723 r., zob. ibidem, s. 136–137, 147, 152–153, 157.
View in Google Scholar

60. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 43; Grothówna Z.: Kronika klasztorna sióstr Norbertanek…, s. 167. Wydawcy Kroniki pominęli w indeksie osobowym publikacji tego źródła Łopackiego jako archiprezbitera, w ogóle nie identyfikując go z osobą doktora Łopackiego, który notabene nie został nigdzie opatrzony notką biograficzną w przypisie, a w indeksie osobowym figuruje nawet bez imienia! A archiprezbiter Łopacki nieraz jeszcze został w Kronice klasztornej odnotowany, np. 9 listopada i 12 grudnia 1723 r., 12 kwietnia 1724 r. (gdy posłał siostrom w darze portret ks. Dominika Lochmanna), 17 sierpnia i 29 września 1724 r., 24 października i 25 listopada 1725 r., 24 listopada 1726 r. i 22 października 1731 r., por. Grothówna Z.: Kronika klasztorna sióstr Norbertanek…, s. 169, 172, 177, 180, 191, 192, 204, 236. Takich kontaktów mogło być i później więcej, ale Kronika kończy się na 1741 r. Wiadomo np., że 5 lipca 1752 r. Łopacki wysyłał korespondencję do krakowskiego magistratu w sprawie swej fundacji właśnie z Imbramowic!, por. ANK, Akta fundacji Jacka Łopackiego dla króla kurkowego (1748–1776), sygn. Rkps 3555, k. 15.
View in Google Scholar

61. Fakt ten uwieczniony został na portrecie Dominika Lochmanna, wykonanym już po jego śmierci, bo w 1749 r., a przechowywanym w prałatówce mariackiej (dom narożny przy pl. Mariackim 4 i ul. Szpitalnej 2). Na zwoju leżącym na stole, przedstawionym na obrazie, odczytać można inskrypcję upamiętniającą złożenie przez Lochmanna tej godności 18 kwietnia 1723 r., por. Corpus inscriptionum Poloniae…, s. 173, nr 135.
View in Google Scholar

62. Wiśniewski J.: Katalog prałatów i kanoników…. Cz. 2. Sesje kapituły sandomierskiej od 1581 do 1866 r. Radom 1928 [na wewnętrznej karcie tytułowej: Radom 1926], s. 141.
View in Google Scholar

63. Przybyszewski B.: Katedra krakowska w XVIII stuleciu. Red. E. Macioł. Biblioteka Kapitulna na Wawelu, t. 3. Kraków 2012, s. 55.
View in Google Scholar

64. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 43–44; Lepiarczyk J.: Architekt Franciszek Placidi…, s. 115, 119; Corpus inscriptionum Poloniae…, s. 48, 168–169.
View in Google Scholar

65. Corpus inscriptionum Poloniae…, s. 172–173, nr 134.
View in Google Scholar

66. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 2…, s. 505.
View in Google Scholar

67. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 27.
View in Google Scholar

68. Ibidem, s. 64.
View in Google Scholar

69. ANK, Kontrakty krakowskie (przeważnie o kamienice) z lat 1731–1750, sygn. Rkps 1095, k. 255–256.
View in Google Scholar

70. Ibidem, k. 255.
View in Google Scholar

71. Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna…, s. 206–219.
View in Google Scholar

72. Łętowski L.: Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich. T. 3. Prałaci i kanonicy krakowscy. Kraków 1852, s. 296– 297.
View in Google Scholar

73. Mączyński J.: Łopacki Jacek Augustyn…, s. 1.
View in Google Scholar

74. Karczewski L.: Ks. Jacek Augustyn Łopacki. Archipresbiter kościoła N. P. Maryi w Krakowie. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1890” 1889, r. 59, s. 122–126 i osobna publikacja, wydana w Krakowie w 1890 r., 19 s.
View in Google Scholar

75. Łuszczkiewicz W.: Restauracya wnętrza presbyterium…, s. 1.
View in Google Scholar

76. Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna…, s. 197. Por. także nowsze ustalenia na temat tego obszaru działalności ks. Jacka Augustyna Łopackiego: Skrabski J.: Modernizacja i renowacja kościoła Mariackiego w czasach archiprezbitera Jacka Łopackiego. Między Kacprem Bażanką a Franceskiem Placidim. „Rocznik Krakowski” 2008, t. 74, s. 87–114.
View in Google Scholar

77. Ks. Łopacki ufundował aż siedem nagrobków i epitafiów w Mariackiej farze, w większości autorstwa Franciszka Placidiego. Są to: epitafium bp. Krzysztofa Szembeka (zm. 1740), nagrobek swojego
View in Google Scholar

ojca, dr. Jacka Łopackiego, pomnik nagrobny Wawrzyńca Jana Wodzickiego (różne daty zgonu w źródłach: 1701, 1698, a na nagrobku 1696), nagrobek ks. Dominika Lochmanna, epitafium Piotra Stadnickiego (zm. 1745) oraz dwa własne pomniki nagrobne: w prezbiterium i na zewnątrz kościoła, obok południowego wejścia do świątyni. Zob. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 2…, s. 494; Corpus inscriptionum Poloniae…, s. 48, 49, 54–55, 56, 57, 64, 167, poz. 125; 168, poz. 127; 168–169, poz. 128; 171, poz. 133; 172, poz. 134; 176–177 poz. 142; 177–178, poz. 144; 178–179, poz. 145.
View in Google Scholar

78. Był to srebrny relikwiarz Krzyża Świętego z 1742 r., dzieło Leopolda Lenkarta (przed 1700–1776). Także z inicjatywy Jacka Augustyna Łopackiego powstać miały jeszcze dwa inne dzieła złotnicze w Mariackiej świątyni, tj.: srebrna blacha z widokiem Jerozolimy w tle krucyfiksu Stwoszowskiego (w prawej nawie), dzieło złotnika Józefa Ceyplera z 1723 r., oraz puszka na komunikanty z 1726 r.. Zob. Samek J.: Leopold Lenkart z Wiednia złotnik krakowski (przed 1700–1776). „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1974, z. 1, s. 35–36, 39–40, przyp. 53; idem: Leopold Lenkart, aurifaber cracoviensis (ok. 1700–1776) (Ze związków polsko-austriackich w dziedzinie złotnictwa) (Streszczenie referatu wygłoszonego na zebraniu naukowym Oddziału Krakowskiego SHS w dniu 11 maja 1973 r.). „Biuletyn Stowarzyszenia Historyków Sztuki” 1974, t. 36, s. 207–209; Corpus inscriptionum Poloniae…, s. 51; 168, poz. 127.
View in Google Scholar

79. Scitis quid fecerim vobis, J 13, 12, por. Corpus inscriptionum Poloniae…, s. 172, nr 134.
View in Google Scholar

80. 7 września 1526 r. rajcy krakowscy erygowali bractwo dla opieki i wspierania biednych i żebraków, wydając tego samego dnia stosowny dokument (nr 99), zachowany w Archiwum Mariackim, por. Katalog kościoła N. P. Maryi…, s. 52; 90, nr CLXXIII.
View in Google Scholar

81. Bąk C., Sitko H., Waszkiewicz J.: Dawny szpital scholarów w Krakowie. Studium architektoniczne. Kraków 1959, s. 27–28; Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 71–123.
View in Google Scholar

82. Por. Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna…, s. 231–233.
View in Google Scholar

83. Oryginał statutu w: „Ordynacya dla ubogich przy kościele archiprezbiterialnym P. Maryi w Rynku krak. pod tytułem św. Łazarza zgromadzenie swoje mających, przez… Hyacintha Łopackiego, kan. katedr. … uczyniona a teraz po skończonym wymurowanym szpitalu… roku 1763 oddana”, ANK, sygn. Rkps 3463, por. Gołąb-Malowicka K.: Księga Bractwa św. Łazarza przy kościele Najświętszej Marii Panny w Krakowie. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 577, nota kat. X.54.
View in Google Scholar

84. Gajda Z.: Muzyczne starania…, s. 227.
View in Google Scholar

85. Ibidem, s. 230.
View in Google Scholar

86. Fabrica ecclesiae cracoviensis. Materiały źródłowe do dziejów katedry krakowskiej w XVIII wieku z archiwaliów kapitulnych i kurialnych krakowskich. Wybór i oprac. B. Przybyszewski. Źródła do Dziejów Wawelu, t. 14, cz. 1. Kraków 1993, s. V; Pr zybyszewski B.: Katedra krakowska…, s. 26.
View in Google Scholar

87. Fabrica ecclesiae cracoviensis…, s. 123; por. Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna…, s. 220, gdzie nieco inne brzmienie tego cytatu, który autor błędnie przypisał, nieżyjącemu już wówczas, bp. Andrzejowi Stanisławowi Kostce Załuskiemu (1695–1758).
View in Google Scholar

88. Fabrica ecclesiae cracoviensis…, s. 124.
View in Google Scholar

89. Przybyszewski B.: Katalog kanoników…, s. 22–24.
View in Google Scholar

90. Por. idem: Katedra krakowska…, s. 38, 42, 54–55, 85, 86, 101, 106, 117, 124, 126, 129, 135, 142, 149, 182, 203.
View in Google Scholar

91. Por. ibidem, s. 106; Czyżewski K.J.: Kapa czerwona z aparatu fundacji ks. Jacka Augustyna Łopackiego… W: Kraków – europejskie miasto…, s. 502–503, nota kat. VIII.59.
View in Google Scholar

92. Por. Fabrica ecclesiae cracoviensis…, s. 130–131.
View in Google Scholar

93. W jego skład wchodziły dwa ornaty, para dalmatyk, dwie stuły, manipularz oraz niezachowana kapa, por. Czyżewski K.J.: Ornat biały z aparatu fundacji ks. Jacka Augustyna Łopackiego… W: Kraków – europejskie miasto…, s. 501–502, nota kat. VIII.57.
View in Google Scholar

94. Stanowiły go kapa i ornat; u dołu kolumny ornatu znajduje się aplikacja z haftowanym herbem Łopackiego, tj. Kotwica, por. idem:Ornat zielony z aparatu fundacji ks. Jacka Augustyna Łopackiego… W: Kraków – europejskie miasto…, s. 502, nota kat. VIII.58.
View in Google Scholar

95. W 1739 r. powstała Fundatio Czartorisciana pro educatione puellarum (Archiwum Mariackie, ks. 51 i ks. 173) z kapitałem 20 tys. złp, od którego roczna prowizja w wysokości 400 złp wypłacana miała być na ręce księdza Łopackiego z przeznaczeniem na utrzymanie dwóch dziewcząt lub sierot, z których jedna winna być szlachcianką, zob. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 126–128.
View in Google Scholar

96. W 1751 r. z zapisu testamentalnego chorążego wielkiego litewskiego Józefa Czartoryskiego (1698–1750) stworzona została Fundatio Czartorisciana pro studentibus (Archiwum Mariackie, ks. 55) dla czterech ubogich chłopców, sierot wyznania katolickiego, z których dwóch mieli wybierać Czartoryscy, a dwóch pozostałych archiprezbiter kościoła Mariackiego, któremu również powierzono zarząd kapitałem fundacji w wysokości 30 tys. złp. Roczna prowizja od tego kapitału, w wysokości 1800 złp, miała być przeznaczona na ten cel, zob. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 128–131.
View in Google Scholar

97. Archiwum Mariackie, Fundatio Wodzicciana, ks. 52; por. też: Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 66.
View in Google Scholar

98. Por. także: „Arcybractwu Miłosierdzia przekazał ks. Łopacki fundusz na adwokata dla ubogich w sądzie grodzkim krakowskim, na wydatki sądowe i żywność dla więźniów, a także na msze św. za dusze skazańców”, cyt. za: Jelonek-Litewka K.: Arcybractwo Miłosierdzia i Banku Pobożnego w Krakowie. [Kraków b.d.w.], s. 42.
View in Google Scholar

99. Niezachowana dokumentacja nie pozwala na określenie rozmiaru wszystkich działań fundacyjnych księdza Łopackiego i dokonanie ich pełnej oceny. Zdzisław Gajda poza wcześniej wspomnianym funduszem na chłopców śpiewających w chórze fary Mariackiej wymienia także fundację z 1756 r. na uposażenie dwóch kleryków spośród chłopców z parafii Mariackiej, przy czym pierwszeństwo mieć mieli synowie mieszczańscy (Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 130) oraz kolejną, zatwierdzoną 14 grudnia 1757 r. przez rektora Akademii Krakowskiej, z której środki przeznaczone być miały na opłacenie nauczyciela (tzw. director scholae) pracującego w szkole parafialnej, którego wcześniej utrzymywano z opłat od rodziców uczniów. Dzięki Łopackiemu także biedniejsze dzieci mogły korzystać z tej nauki (ibidem, s. 131; por. także s. 125–126).
View in Google Scholar

100. Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 2.
View in Google Scholar

101. ANK, Acta officii consularis Cracoviensispiissimae fundationis Hyacinthi Łopacki s. theologiae doctoris, canonici cathedralis et archipresbyteri infulati Crac. propositionem, conclusiones et transactiones respectu summae flor. Viginti millum in se continentia proprio sumptu… fundatoris comparata anno 1748vo. Pro detrusore galli, sygn. Rkps 3554, k. 6 (tekst fundacji tu wpisany na kartach 5–8) i Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 2. Pomiędzy obu rękopisami są drobne różnice, niemające jednak wpływu na sens zapisu. Rękopis w Archiwum Mariackim jest kopią oryginalnego dokumentu z ANK.
View in Google Scholar

102. Akt lokacji Krakowa na prawie magdeburskim został wystawiony 5 czerwca 1257 r., por. Marosz M.: Bolesław Wstydliwy (1243–1279), książę krakowski i sandomierski, lokuje Kraków na prawie magdeburskim. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 170–172, nota kat. I.2.
View in Google Scholar

103. Daty wystawienia aktu lokacji nie należy utożsamiać z powstaniem Bractwa Kurkowego, które najwcześniej mogło zostać powołane do życia z chwilą, gdy miasto uzyskało mury obronne, na wzniesienie których zgodę wyraził ćwierć wieku później książę Leszek Czarny (ok. 1241–1288), tj. następca Bolesława Wstydliwego, wystawcy aktu lokacji, por. Lichończak-Nurek G.: „Ptasie Królestwo” czyli Bractwo Kurkowe. W: Klejnoty i sekrety Krakowa. Teksty z antropologii miasta. Red. R. Godula. Kraków 1994, s. 191; eadem: Najstarsze krakowskie celestaty. W: Polska i jej sąsiedzi w późnym średniowieczu. Kraków 2000, s. 345.
View in Google Scholar

104. Eadem: Zarys dziejów Krakowskiego Bractwa Kurkowego. W: Europejskie Dni Dziedzictwa. Kraków 2001, s. 33–37.
View in Google Scholar

105. Oryginalny dyplom królewskiego przywileju zachował się w zbiorach Biblioteki Naukowej i Archiwum MHK, sygn. R.747, por. eadem: Król Władysław IV Waza (1596–1648) uwalnia króla kurkowego… W: Kraków – europejskie miasto…, s. 283–284, nota kat. V.8.
View in Google Scholar

106. Eadem: Najstarsze krakowskie celestaty…, s. 354.
View in Google Scholar

107. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 4, 8–9; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 2, 5.
View in Google Scholar

108. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 5; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 2.
View in Google Scholar

109. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 6; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 3.
View in Google Scholar

110. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 7–8; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 4–5.
View in Google Scholar

111. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 5; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 2. Księga ta zachowała się, por. ANK, Akta fundacji Jacka Łopackiego dla króla kurkowego, 1748–1776, sygn. Rkps 3555.
View in Google Scholar

112. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 6; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 3.
View in Google Scholar

113. Por. Lichończak G.: Prawda i legenda o srebrnym kurze Krakowskiego Towarzystwa Strzeleckiego, „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1987, z. 14, s. 113–126; Encyklopedia: Kur Krakowskiego Bractwa Kurkowego. Hasło oprac. G. Lichończak-Nurek, s. 526–527; Lichończak-Nurek G.: Kur Krakowskiego Bractwa Kurkowego 1564–1565. W: Sztuka w Polsce 1572–1764. Kraj skrzydlatych jeźdźców. Red. nauk. J.K. Ostrowski,P. Krasny, K. Kuczman. Alexandria–Warszawa 2000, s. 309, nota kat. 112. Katalog wystawy w Zamku Królewskim w Warszawie, sierpień – listopad 2000 r.; eadem: Kur Krakowskiego Bractwa Kurkowego. W: Legendy i tajemnice Krakowa. Od króla Kraka do Piotra Skrzyneckiego. Katalog wystawy. Kraków 2005, s. 175, nota kat. XIII.25. Wystawa w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, pałac Pod Krzysztofory, czerwiec – listopad 2005 r. kurator Anna Szałpak; eadem: Kur krakowskiego Bractwa Kurkowego. W: Kraków – europejskie miasto… s. 481, nota kat. VIII.22.
View in Google Scholar

114. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 5; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks.
View in Google Scholar

53, k. 2. Obowiązku tego władze miasta przestrzegały i zdarzało się nieraz, że mieszkający na murami miasta lub ubogi nowo wybrany król kurkowy musiał po uroczystej intronizacji oddać kura na przechowanie Starszemu Szkoły Strzeleckiej, zamiast – jak było to w zwyczaju – wziąć go do domu. Por. ANK, Acta Scholae Iaculatoriae…, sygn. Rkps 3175, k. 67, 79; por. Lichończak-Nurek G.: Najstarsze krakowskie celestaty…, s. 354.
View in Google Scholar

115. Piotr Paweł Jan Nepomucen Szaster (1723, Kraków – 22 listopada 1791, Kraków), syn uchodźcy hugenockiego z Francji Michała (1691–1779) i Barbary z Chudzińskich (zm. 1740), używał herbu Dryja, licencjat Uniwersytetu Krakowskiego, farmaceuta. Z żoną Julianną z Laskiewiczów miał ośmioro dzieci. Wraz z ojcem przez wiele lat, a od 1776 r. samodzielnie prowadził w Krakowie aptekę Pod Złotą Głową (Rynek Główny 13B). Rodzina Szasterów spowinowacona była z Łopackimi. W 1745 r. Piotr po raz pierwszy wybrany został do Rady Miejskiej, gdzie dwa lata później zajął miejsce po zmarłym w 1738 r. Stanisławie Antonim Łopackim. Był przez 44 lata rajcą i aż 28 razy piastował urząd burmistrza, zob. Bieniarzówna J.: Rada miejska…, s. 133; Stabrawa A.: Z dziejów dwóch aptek w kamienicy nr 13 przy Rynku Głównym w Krakowie (część 2). „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2001, t. 7, s. 26–27, 44–46; Noga Z.: Urzędnicy miejscy Krakowa…, s. XVI, 152, 154, 155–156, 250; Poczet sołtysów, wójtów, burmistrzów…, s. 723; PSB: Szaster Piotr (1723–1791). Hasło oprac. A. Stabrawa, M. Ziemierski. T. 47, z. 1. Warszawa–Kraków 2010, s. 137–138.
View in Google Scholar

116. Józef Zaleski (zm. przed 27 sierpnia 1759 r.), kupiec sukienny, właściciel kilku kamienic (Rynek Główny 22, pl. Mariacki 3, ul. Grodzka 1) w Krakowie. W 1706 r. przejął po ojcu trzy kramy w Sukiennicach, był też prowizorem kościoła Mariackiego. W 1711 r. wybrany ławnikiem, w następnym roku wszedł do Rady Miejskiej, 18 razy obierany burmistrzem, zob. Bieniar zówna J.: Rada miejska…, s. 133; Noga Z.: Urzędnicy miejscy Krakowa…, s. 129, 159, 163, 240; Poczet sołtysów, wójtów, burmistrzów…, s. 692.
View in Google Scholar

117. Michał Awedyk (zm. przed 16 lipca 1764 r.), mieszczanin pochodzenia ormiańskiego, kupiec sukienny, z zawodu postrzygacz sukna, właściciel kamienicy przy Małym Rynku 6 i trzech kramów sukiennych, dzierżawca folwarku miejskiego Dąbie. Ożeniony z Jadwigą Behmówną, z którą miał syna Michała. W latach 1710–1721 ławnik krakowski, od 21 listopada 1721 r. do śmierci w Radzie Miejskiej, 24 razy wybierany burmistrzem, od 1738 r. przez pięć lat nadzorował remont Wielkiej Wagi, której także był dzierżawcą, prowizor kościoła św. Wojciecha i miejskiego lazaretu, w latach 1750–1753 na urzędzie lohnera. 3 stycznia 1748 r. władze miasta zatwierdziły jego wybór na Starszego Szkoły Strzeleckiej, zob. ANK, Consularia cracoviensia. Inscriptiones, 1748, 2 stycznia – 29 października 1749, sygn. Rkps 481, k. 5–6; Bieniarzówna J.: Rada miejska…, s. 125,133; Noga Z.: Urzędnicy miejscy Krakowa…, s. 135–162, 240; Poczet sołtysów, wójtów, burmistrzów…, s. 701.
View in Google Scholar

118. Franciszek Soldadini (1705 – 11 grudnia 1768 r.), aptekarz, właściciel domu i apteki Pod Złotym Karpiem (Rynek Główny 44B), sekretarz królewski (od 22 listopada 1744 r.) i kawaler Złotej Ostrogi (1764), 24 listopada 1726 r. poślubił Teresę Toryani, z którą miał siedmioro dzieci. 5 września 1726 r. wszedł do Rady Miejskiej (bez uprzedniego stażu w ławie), gdzie 20 razy wybierano go burmistrzem, członek Szkoły Strzeleckiej, w której 1 stycznia 1744 r. wybrano go Dyrektorem, a w latach 1754 i 1760 uzyskał godność króla kurkowego, zob. Bieniarzówna J.: Rada miejska…, s. 124, 132–134; Lichończak-Nurek G.: „Tam na Celestacie…”. Przewodnik po wystawie stałej „Z dziejów Krakowskiego Bractwa Kurkowego”. Kraków 1997, s. 30; Encyklopedia: Król kurkowy. Hasło oprac. G. Lichończak- Nurek, s. 510; Stabrawa A.: Apteka w kamienicy „pod złotym karpiem” w Krakowie, przy Rynku Głównym 11. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 1999, t. 5, s. 54, 67; eadem: Z dziejów dwóch aptek Bryknerów i Soldadinich, serwitorów królewskich w Krakowie, przy ul. Szczepańskiej 5 i przy Rynku Głównym 44B w XVII i XVIII wieku (do 1773 r.). „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2007, t. 13, s. 82–88; Noga Z.: Urzędnicy miejscy Krakowa…, s. 139–141,
View in Google Scholar

147–148, 150; Poczet sołtysów, wójtów, burmistrzów…, s. 710.
View in Google Scholar

119. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 9; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 6.
View in Google Scholar

120. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 9–13; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 7–14.
View in Google Scholar

121. Zdzisław Gajda podaje błędną datę, tj. 28 lipca 1748 r., por. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 133.
View in Google Scholar

122. Ks. Kazimierz Bodurkiewicz (1713 – 9 lutego 1797) herbu Kościesza, studiował na Uniwersytecie Krakowskim, gdzie uzyskał doktorat z filozofii, w 1735 r. został duchownym. Był kanonikiem kolegiaty Wszystkich Świętych w Krakowie, posiadał beneficja kościelne w Iwanowicach i Morawicy; w 1762 r. został kanonikiem krakowskim. Przez szereg lat aktywnie działał jako pisarz w Arcybractwie Miłosierdzia i Banku Pobożnym, którego został także wizytatorem (19 maja 1786 r.). Był jednym z wykonawców testamentu ks. Jacka Augustyna Łopackiego, zob. Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna…, s. 219, 243; Przybyszewski B.: Katalog kanoników…, s. 26–28, 113.
View in Google Scholar

123. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 14; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 14–15. W tym fragmencie występują drobne różnice pomiędzy oboma rękopisami.
View in Google Scholar

124. Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 15. Fragmentu tego brak w egzemplarzu przechowywanym w ANK. Tekst wprowadzanej przez Łopackiego zmiany nosi datę o dzień wcześniejszą, por. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 17; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 18.
View in Google Scholar

125. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 15–17; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 15–18.
View in Google Scholar

126. U Zdzisława Gajdy błędna data 5 lipca 1752 r., por. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 134.
View in Google Scholar

127. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 43; Archiwum Mariackie, Fundatio Łopaciana, ks. 53, k. 18.
View in Google Scholar

128. ANK, Acta scholae iaculatoriae sub directorali regimine Michaelis Awedyk consulis et luneris Cracoviensis anno Dni 1747 (Protokoły posiedzeń Szkoły Strzeleckiej), 1747, 29 maja – 15 grudnia 1807 r., sygn. Rkps 3175, k. 8–9.
View in Google Scholar

129. ANK, Ex actis consularibus Cracoviensibus. Fascykuł aktów luźnych 1747–1750, sygn. Rkps 1117, k. 379.
View in Google Scholar

130. Loc. cit.
View in Google Scholar

131. Burmistrz i rajcy miasta Krakowa wyznaczają dla Szkoły Rycerskiej Strzeleckiej (Bractwa Strzeleckiego) w Krakowie czynsz z miejskich jatek „owiesnych” na potrzeby bractwa i poprawę murów na „czelstaczie”, dokument wydany w Krakowie 16 maja 1591 r., zachowany w ANK, sygn. Perg. 704, por. Kraków – europejskie miasto…, s. 284–285, nota kat. V.9.
View in Google Scholar

132. ANK, Acta scholae iaculatoriae sub directorali regimine Michaelis Awedyk consulis et luneris Cracoviensis anno Dni 1747 (Protokoły posiedzeń Szkoły Strzeleckiej) 1747, 29 maja – 15 grudnia 1807 r., sygn. Rkps 3175, k. 47, 58–60; por. Lichończak-Nurek G.: „Ptasie królestwo”…, s. 194–195; eadem: Introdukcja króla kurkowego czyli dzieje jednego obrazu. „Rocznik Krakowski” 1993, t. 49, s. 53–54.
View in Google Scholar

133. Dubiecki M.: Towarzystwo Strzeleckie Krakowskie. Monografia historyczna. Kraków 1902, s. 88.
View in Google Scholar

134. Por. ANK, Acta officii consularis Cracoviensis… 1748–1793, sygn. Rkps 3554, k. 83–107.
View in Google Scholar

135. Nie ma go np. Muzeum Wydziału Lekarskiego Collegium Medicum UJ, por. Gajda Z.: Medale lekarzy krakowskich w zbiorach Muzeum Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 1995, s. 4. W zbiorach MHK zachowało się kilka egzemplarzy: dwa srebrne (nr inw. MHK-81/II-N i MHK-175/BrK), dwa z pozłacanej miedzi (nr inw. MHK-102/II-N i MHK-192/II-N), miedziany (nr inw. MHK-79/II-N) oraz XIX-wieczna kopia (nr inw. MHK-225/ II-N).
View in Google Scholar

136. Por. przyp. 9. W aktach miejskich z 1748 r. istnieje luka w zapisach pomiędzy 27 stycznia a 30 września, co uniemożliwia ustalenie okoliczności wykonania medalu i nazwiska jego autora, por. ANK, Consularia cracoviensia. Inscriptiones, 1748, 2 stycznia – 29 października 1749 r., sygn. Rkps 481, k. 24–25. Jan Seredy kilka lat później, w 1753 r., został królem kurkowym, por. Encyklopedia: Król kurkowy, s. 510.
View in Google Scholar

137. Por. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, il. po s. 44.
View in Google Scholar

138. Archiwum Mariackie, Rkps 56, por. Katalog kościoła N. P. Maryi…, s. 157, cyt. za: Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie, sygn. Rkps 426 (tu wpisany tekst tej fundacji na k. 58–61), k. 58.
View in Google Scholar

139. Cyt. za: Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie, sygn. Rkps 426 (tu wpisany tekst tej fundacji na k. 58–61), k. 58.
View in Google Scholar

140. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 134–137; Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna…, s. 233.
View in Google Scholar

141. Tekst fundacji wpisany w: Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie, sygn. Rkps 426, k. 63–67 oraz w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej, Inventarium Cancellariae, sygn. Rkps 1057.
View in Google Scholar

142. Wiśniewski J.: Katalog prałatów i kanoników. Cz. 2…, s. 142–144.
View in Google Scholar

143. Kozłowski J.: Szkice o dziejach biblioteki Załuskich. Wrocław 1986, s. 25, 33, 54.
View in Google Scholar

144. Ibidem, s.43.
View in Google Scholar

145. Ibidem, s. 88, przyp. 46.
View in Google Scholar

146. Piotrowski A.T.: „Pierwsza krakowska biblioteka miejska fundacji Jacka Augustyna Łopackiego”. Kraków 1990, mps, Biblioteka Naukowa i Archiwum MHK, sygn. R.3952, s. 18.
View in Google Scholar

147. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 140–141; Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna… s. 234.
View in Google Scholar

148. „W r. 1807 przybył z Wiednia do Krakowa hr. Ossoliński i mieszkał w domu Gröblowej; właśnie wtedy bawił w Krakowie u familii żony swej Dębińskiej, starościny Wolbromskiej i Czacki. Odwiedzał co dzień Ossolińskiego i napatrzyłem się, z jakim łakomstwem oglądał dawne szpargały i stare książki, które tenże dniem pierwej po dawnych klasztorach i zakrystyach nałowił, a nade wszystko w bibliotece przez księdza Łopackiego magistratowi miasta Krakowa odkazanej, której reszty z woli Senatu Rzpltej później wpłynęły (…) do Biblioteki Jagiellońskiej”, cyt. za: Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego. Wyd. S. Estreicher. T. 2. Kraków 1909 (reprint 1987), s. 94–95.
View in Google Scholar

149. Piotrowski A.T.: „Pierwsza krakowska biblioteka…”, s. 19–20. W 1817 r., na mocy uchwały Senatu Rządzącego Wolnego, Niepodległego i Ściśle Neutralnego Miasta Krakowa, księgozbiór został spisany i przekazany do biblioteki uniwersyteckiej, gdzie uległ rozproszeniu.Pojedyncze zachowane egzemplarze odnotowuje katalog uniwersyteckiej biblioteki, por. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 151–152, 155, 164–215; Wisłocki W.: Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Cz. 1. Wstęp. Rękopisy 1–1875. Kraków 1877–1881, s. 8–9, 118, 279–280, 427.
View in Google Scholar

150. Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna…, s. 234.
View in Google Scholar

151. Ibidem, s. 234.
View in Google Scholar

152. Por. idem: Jacek Łopacki i nowe o nim…, s. 114.
View in Google Scholar

153. Por. Corpus inscriptionum Poloniae…, s. 57, nr 88; s. 178–179, nr 145. (tu błędny odczyt daty śmierci Łopackiego).
View in Google Scholar

154. Ibidem, s. 56, nr 9; s. 177–178, nr 144.
View in Google Scholar

155. Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 4. Miasto Kraków. Cz. 1. Wawel. Red. J. Szablowski. Warszawa 1965, s. 74, fig. 414; Fabrica ecclesiae cracoviensis…, s. 141, nr 291; Przybyszewski B.: Katedra krakowska…, s. 77 (autor podaje o dwa lata wcześniejszą datę wykonania epitafium).
View in Google Scholar

156. Cytat w cudzysłowiu to fragment testamentu ks. Jacka Augustyna Łopackiego, zachowanego w Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej na Wawelu, Libri archivi testamenta et codicili ab anno 1577 ad annum 1797, nr 91, k. 76, cyt. za: Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 161; por. Kuś J.: Działalność kulturalno-artystyczna…, s. 243 (tu zamieszczony pełny tekst testamentu na s. 242–246).
View in Google Scholar

157. Gajda Z.: Jacek Augustyn Łopacki. Studium…, s. 161.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-11-17

Issue

Section

Articles

How to Cite

Lichończak-Nurek, G. (2026). Fundacja księdza Jacka Augustyna Łopackiego (1690–1761) dla krakowskiej Szkoły Strzeleckiej na tle jego życia i dokonań. Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 32, 219-243. https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.11