Wieliczka – wspólny dom? Żydzi we wspomnieniach mieszkańców Wieliczki
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.19Abstrakt
WIELICZKA – A SHARED HOME? JEWS IN THE MEMORIES OF WIELICZKA RESIDENTS
The source material collected in the Archive of the Ethnographic Museum in Kraków which contains 47 interviews with Wieliczka residents served as a pretext for recreating an image based on the collective memory of the citizens of Wieliczka reminiscing about their Jewish neighbours. The author poses the question: ‘How did Poles perceive their Jewish neighbours, and what did they remember from their presence in that period?’; she also wants to find out whether the two groups together created one, shared community as the town’s residents. The images reflecting the space of the town were divided into two zones: the shared, Polish-Jewish space, and the ‘foreign’, Jewish space. Elements of the shared space included the school (a discussion of teachers’ and students’ attitudes towards Jewish children), the backyard (children’s shared games, but also their fights), the workplace (Jews as employers and contractors in their relations with Poles), the outward appearance of progressive Jews (their attire and behaviour), and communication (Jews’ knowledge of the Polish language and literature, as well as Catholic church holidays). The space that the interviewees defined as ‘foreign’ included their memories about the synagogue (the knowledge of Jewish religion and customs among Poles), the interior of a Jewish home (the knowledge of the laws of kashrut among the interviewees, mutual help exchanged among Jewish and Polish housewives), and the outer appearance of orthodox Jews (their attire, hairstyles, and the Yiddish language). What emerges from the material presented in the paper is, primarily, a stereotypical image of the Jew which had been present in Polish folk culture for a long time and was deeply rooted in many generations of Poles. But, on the other hand, the close relations between the two groups and the progressive process of assimilation add complexity to this seemingly homogeneous image of the Jew as a stranger. The most adequate metaphor to conclude the findings presented in the paper would be the title of Shimon Redlich’s book on Polish-Jewish-Ukrainian relations in Brzeżany: Razem i osobno [Together and apart], for it is difficult to talk about Wieliczka as a fully, consistently shared home of the said two nations in the light of its residents’ reminiscences.
Bibliografia
1. Nazwa Żydzi używana w artykule odnosi się do mniejszości religijnej i etnicznej, chociaż wiele z tych osób czuło się Polakami wyznania mojżeszowego. Dla Polaków stosowano zamienną nazwę – katolicy.
View in Google Scholar
2. Żydzi Wieliczki i Klasna 1872–2012. Teksty i fotografie. Oprac. U. Żyznowska, A. Krzeczkowska. Siercza 2012.
View in Google Scholar
3. Zakres czasowy artykułu dotyczy okresu przedwojennego, nie porusza kwestii okupacji niemieckiej i Zagłady.
View in Google Scholar
4. Rzetelny artykuł: Jakimyszyn A.: Żydzi wieliccy w latach 1900–1939. W: Żydzi Wieliczki i Klasna 1872–2011…, s. 43–80.
View in Google Scholar
5. Por. Kaniowska K.: Antropologia i problem pamięci. „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 2003, nr 1–2, s. 57–60.
View in Google Scholar
6. Sygn. 95710–95757, uporządkowane w tece 760, z nadaną ciągłą numeracją kart 1–441.
View in Google Scholar
7. Zofia Szromba-Rysowa wspomina o artykułach prof. Anny Zambrzyckiej-Kunachowicz: Mit początku oraz Ci, o których przekazano wspomnienie. Niestety, brak po nich śladu w zachowanej spuściźnie w Archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ. Zob. Szromba-Rysowa Z.: Nekrologi: Anna Zambrzycka-Steczkowska (1931–1993). „Etnografia Polska” 1993, t. 37, s. 184.
View in Google Scholar
8. Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie (dalej cyt. AME), sygn. 95710, teka 760, k. 1–67.
View in Google Scholar
9. Por. Kula M.: Między przeszłością a przyszłością. O pamięci, zapominaniu i przewidywaniu. Poznań 2004, s. 135.
View in Google Scholar
10. Ibidem, s. 77.
View in Google Scholar
11. Assmann J.: Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych. Przeł. A. Kryczyńska-Pham, wstęp i red. nauk. R. Traba. Warszawa 2008, za: Trzeszczyńska P.: Łemkowszczyzna zapamiętana. Opowieści o przeszłości i przestrzeni. Kraków 2013, s. 120.
View in Google Scholar
12. Kaniowska K.: „Memoria” i „postpamięć” a antropologiczne badanie wspólnoty. „Łódzkie Studia Etnograficzne” 2004, t. 43. Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, s. 9–28.
View in Google Scholar
13. Za: Trzeszczyńska P.: Łemkowszczyzna zapamiętana…, s. 34.
View in Google Scholar
14. Ibidem, s. 118. Halbwachs M.: Społeczne ramy pamięci. Przeł., wstęp M. Król. Warszawa 2008.
View in Google Scholar
15. Nowak J.: Społeczne reguły pamiętania. Antropologia pamięci zbiorowej. Kraków 2011, s. 45.
View in Google Scholar
16. Brak kwestionariusza w materiałach archiwalnych.
View in Google Scholar
17. Zacny F.: Żydzi w dziejach miasta i saliny wielickiej (do 1914 roku). „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych” 1997, t. 20, s. 106.
View in Google Scholar
18. Piotrowicz J.: Dole i niedole Wieliczki za panowania ostatnich Jagiellonów i królów elekcyjnych (do „potopu” szwedzkiego). W: Wieliczka. Dzieje miasta (do roku 1980). Kraków 1990, s. 162.
View in Google Scholar
19. Zacny F: Żydzi w dziejach miasta i saliny …, s. 110, 115.
View in Google Scholar
20. Piotrowicz J.: Dzieje miasta Wieliczki w zarysie (do r. 1918). „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych” 1979, t. 8, s. 34.
View in Google Scholar
21. Zacny F.: Żydzi w dziejach miasta i saliny…, s. 107.
View in Google Scholar
22. Ibidem, s. 110.
View in Google Scholar
23. Ibidem, s. 117.
View in Google Scholar
24. Por. Jakimyszyn A.: Żydzi wieliccy…, s. 44–45.
View in Google Scholar
25. Zacny F.: Żydzi w dziejach miasta i saliny…, s. 117–118.
View in Google Scholar
26. Ibidem, s. 118.
View in Google Scholar
27. Ibidem, s. 119.
View in Google Scholar
28. Por. Jakimyszyn A.: Żydzi wieliccy…, s. 45.
View in Google Scholar
29. Na pewno stanowiły jedną gminę w 1912 r. Por. Michałewicz J.: Żydowskie okręgi metrykalne i żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji. Kraków 1995, s. 160.
View in Google Scholar
30. Zacny F.: Żydzi w dziejach miasta i saliny…, s. 45.
View in Google Scholar
31. Gawęda S.: Wieliczka w czasach II Rzeczpospolitej. W: Wieliczka. Dzieje miasta…, s. 233.
View in Google Scholar
32. Ibidem, s. 245.
View in Google Scholar
33. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 353, zapewne chodzi o Rynek Górny.
View in Google Scholar
34. AME, sygn. 95730, teka 760, k. 288; sygn. 95750, teka 760, k. 354.
View in Google Scholar
35. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 195–196.
View in Google Scholar
36. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 375.
View in Google Scholar
37. AME, sygn. 95740, teka 760, k. 329.
View in Google Scholar
38. Ibidem, k. 330. Informacje podawane w nawiasach /…/ wtrącone przez osobę przeprowadzającą wywiad.
View in Google Scholar
39. AME, sygn. 95718, teka 760, k. 205.
View in Google Scholar
40. Informacje podawane w nawiasach […] pochodzą od autorki.
View in Google Scholar
41. AME, sygn. 95745, teka 760, k. 345.
View in Google Scholar
42. Ibidem, k. 346.
View in Google Scholar
43. Loc. cit.
View in Google Scholar
44. AME, sygn. 95734, teka 760, k. 305; sygn. 95732, teka 760, k. 299; sygn. 95750, teka 760, k. 376; sygn. 95755, teka 760, k. 428.
View in Google Scholar
45. AME, sygn. 95734, teka 760, k. 305.
View in Google Scholar
46. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 197; sygn. 95747, teka 760, k. 355; sygn. 95755, teka 760, k. 427.
View in Google Scholar
47. AME, sygn. 95719, teka 760, k. 210.
View in Google Scholar
48. AME, sygn. 95747, teka 760, k. 355.
View in Google Scholar
49. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 375.
View in Google Scholar
50. AME, sygn. 95725, teka 760, k. 257; sygn. 95750, teka 760, k. 375.
View in Google Scholar
51. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 196.
View in Google Scholar
52. AME, sygn. 95755, teka 760, k. 428.
View in Google Scholar
53. AME, sygn. 95734, teka 760, k. 304.
View in Google Scholar
54. AME, sygn. 95730, teka 760, k. 288.
View in Google Scholar
55. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 375.
View in Google Scholar
56. AME, sygn. 95730, teka 760, k. 288. O znaczeniu uprawy ziemi w kulturze ludowej pisze Ewa Ossowska, podkreślając, że w kulturze ludowej handel nie cieszył się uznaniem i traktowany był wręcz jako zajęcie próżniacze. Czym innym była sprzedaż towarów własnego wyrobu, jak nabiał czy zboże, a czym innym handel jako sposób na życie. Jednym z wyznaczników modelowej kultury chłopskiej było właśnie przywiązanie do ziemi, szczególne wartościowanie pracy na niej. Zob. Banasiewicz-Ossowska E.: Między dwoma światami. Żydzi w polskiej kulturze ludowej. Wrocław 2007, s. 50, 116.
View in Google Scholar
57. AME, sygn. 95734, teka 760, k. 304.
View in Google Scholar
58. Ibidem, k. 305.
View in Google Scholar
59. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 375.
View in Google Scholar
60. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 101. W materiale etnograficznym zgromadzonym przez Alinę Całą termin wójt żydowski odnosił się do cadyka. Zob. Cała A.: „Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej”. Warszawa 1994, s. 150, rkps w Bibliotece Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ. Trudno stwierdzić jednoznacznie, o kogo chodzi w przypadku Wieliczki, gdzie cadyka nie było. Być może rozmówcy mieli na myśli rabina, ale w innym wywiadzie (AME, sygn. 95729, teka 760, k. 282) rozmówczyni osobno mówi o rabinie, a osobno o „synie wójta żydowskiego”. Ser wspominany przez rozmówcę jest ołomunieckim serem dojrzewającym, obecność robaków na nim świadczy o jego przebrzmiałej świeżości.
View in Google Scholar
61. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 165.
View in Google Scholar
62. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 198.
View in Google Scholar
63. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 375.
View in Google Scholar
64. AME, sygn. 95722, teka 760, k. 230.
View in Google Scholar
65. Ibidem, k. 232.
View in Google Scholar
66. AME, sygn. 95712 teka 760, k. 121.
View in Google Scholar
67. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 196.
View in Google Scholar
68. AME, sygn. 95756, teka 760, k. 430.
View in Google Scholar
69. AME, sygn. 95744, teka 760, k. 343.
View in Google Scholar
70. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 154–155.
View in Google Scholar
71. AME, sygn. 95730, teka 760, k. 288.
View in Google Scholar
72. AME, sygn. 95723, teka 760, k. 244.
View in Google Scholar
73. AME, sygn. 95749, teka 760, k. 370.
View in Google Scholar
74. AME, sygn. 95714, teka 760, k. 184.
View in Google Scholar
75. AME, sygn. 95729, teka 760, k. 282; sygn. 95723, teka 760, k. 244; sygn. 95725, teka 760, k. 250.
View in Google Scholar
76. AME, sygn. 95737, teka 760, k. 321.
View in Google Scholar
77. AME, sygn. 95711, teka 760, k. 91.
View in Google Scholar
78. AME, sygn. 95718, teka 760, k. 203; sygn. 95733, teka 760, k. 303; sygn. 95724, teka 760, k. 248; sygn. 95753, teka 760, k. 425; sygn. 95751, teka 760, k. 395.
View in Google Scholar
79. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 161.
View in Google Scholar
80. AME, sygn. 95724, teka 760, k. 248.
View in Google Scholar
81. AME, sygn. 95718, teka 760, k. 204; sygn. 95723, teka 760, k. 244; sygn. 95753, teka 760, k. 422.
View in Google Scholar
82. AME, sygn. 95737, teka 760, k. 317; sygn. 95727, teka 760, k. 270.
View in Google Scholar
83. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 375.
View in Google Scholar
84. AME, sygn. 95757, teka 760, k. 439.
View in Google Scholar
85. AME, sygn. 95734, teka 760, k. 304.
View in Google Scholar
86. AME, sygn. 95737, teka 760, k. 317; sygn. 95733, teka 760, k. 301–303; sygn. 95751, teka 760, k. 398.
View in Google Scholar
87. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 377.
View in Google Scholar
88. AME, sygn. 95746, teka 760, k. 350–351.
View in Google Scholar
89. AME, sygn. 95740, teka 760, k. 330.
View in Google Scholar
90. Ibidem, k. 330.
View in Google Scholar
91. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 378.
View in Google Scholar
92. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 166; podobnie: sygn. 95750, teka 760, k. 375; sygn. 95721, teka 760, k. 218; sygn. 95751, teka 760, k. 395; sygn. 95749, teka 760, k. 371.
View in Google Scholar
93. AME, sygn. 95725, teka 760, k. 258.
View in Google Scholar
94. AME, sygn. 95748, teka 760, k. 362.
View in Google Scholar
95. AME, sygn. 95711, teka 760, k. 70; sygn. 95719, teka 760, k. 209; sygn. 95750 teka, 760, k. 380; sygn. 95714, teka 760, k. 181.
View in Google Scholar
96. AME, sygn. 95740, teka 760, k. 329.
View in Google Scholar
97. AME, sygn. 95714, teka 760, k. 182; sygn. 95750, teka 760, k. 378; sygn. 95724, teka 760, k. 248; sygn. 95753, teka 760, k. 428.
View in Google Scholar
98. AME, sygn. 95711, teka 760, k. 87. Pisownia jest cytowana za tekstem spisanego wywiadu, stąd różnice w ortografii. Określenie religijnego Żyda „chusytem, husytem lub fusytem” bierze się od słowa chasyd.
View in Google Scholar
99. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 121–122; meser רעסעמ w jidysz oznacza nóż.
View in Google Scholar
100. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 380; sygn. 95755, teka 760, k. 427; sygn. 95753, teka 760, k. 428; sygn. 95731, teka 760, k. 294; sygn. 95751, teka 760, k. 390.
View in Google Scholar
101. AME, sygn. 95751, teka 760, k. 404–405.
View in Google Scholar
102. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 160; podobne wspomnienie o postępowej rodzinie Horowitzów, córka zapraszała swoją katolicką koleżankę do siebie i wspólnie uczyły się do matury: sygn. 95730, teka 760, k. 289.
View in Google Scholar
103. AME, sygn. 95743, teka 760, k. 337.
View in Google Scholar
104. AME, sygn. 95739, teka 760, k. 327.
View in Google Scholar
105. AME, sygn. 95714, teka 760, k. 181.
View in Google Scholar
106. AME, sygn. 95719, teka 760, k. 209; podobnie: sygn. 95740, teka 760, k. 329; sygn. 95724, teka 760, k. 248.
View in Google Scholar
107. AME, sygn. 95721, teka 760, k. 217.
View in Google Scholar
108. Loc. cit.
View in Google Scholar
109. AME, sygn. 95719, teka 760, k. 207–208.
View in Google Scholar
110. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 380; o przyjaźni brata z synem zegarmistrza Duwkiem: sygn. 95714, teka 760, k. 182.
View in Google Scholar
111. AME, sygn. 95735, teka 760, k. 307.
View in Google Scholar
112. AME, sygn. 95735, teka 760, k. 310–311.
View in Google Scholar
113. AME, sygn. 95749, teka 760, k. 371. „Icki”, o których mówi rozmówca, to pejoratywne określenie pejsów, czyli dłuższych pasm włosów pozostawione na skroniach u chłopców od trzeciego roku życia, według nakazu religijnego z Biblii (Kpł 19, 27). Pozwalają odróżnić Żyda od nie-Żyda.
View in Google Scholar
114. AME, sygn. 95738, teka 760, k. 322.
View in Google Scholar
115. AME, sygn. 95745, teka 760, k. 348.
View in Google Scholar
116. AME, sygn. 95711, teka 760, k. 87.
View in Google Scholar
117. Ibidem, k. 99.
View in Google Scholar
118. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 111.
View in Google Scholar
119. AME, sygn. 95756, teka 760, k. 436.
View in Google Scholar
120. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 130.
View in Google Scholar
121. Ibidem, k. 134.
View in Google Scholar
122. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 199, 201. Chałaciarzami nazywano w Polsce Żydów noszących chałat (lub z jidysz kapotę), czyli długą szatę wierzchnią, zapinaną z przodu, od XIX w. tylko w czarnym kolorze. Chałat z czasem stał się strojem ortodoksów i chasydów, symbolem wierności tradycji, także synonimem biedy i zacofania, chociaż – co pokazuje kolejna wypowiedź – noszono chałaty codzienne i odświętne, wykonane z droższych materiałów. Żydów asymilujących się do kultury polskiej nazywano surdutowymi. Por. Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie (dalej cyt. Polski słownik judaistyczny): Chałat. Hasło oprac. R. Żebrowski. Red. Z. Borzymińska, R. Żebrowski. T. 1. Warszawa 2003, s. 269–270.
View in Google Scholar
123. AME, sygn. 95756, teka 760, k. 436.
View in Google Scholar
124. AME, sygn. 95737, teka 760, k. 319.
View in Google Scholar
125. AME, sygn. 95730, teka 760, k. 287.
View in Google Scholar
126. AME, sygn. 95722, teka 760 k. 238. W czasie zbliżonym do chrześcijańskiego Bożego Narodzenia Żydzi świętują Chanukę, podczas której zapalają światełka na dziewięcioramiennym świeczniku. Regularny kształt choinki przypominał kształt świecznika – tym mogła być podyktowana zgoda na obecność choinki w domu. W XIX w. w zasymilowanych rodzinach żydowskich w Niemczech praktykowano ten zwyczaj. Dziękuję za zwrócenie mi na to uwagi kierownikowi Starej Synagogi, oddziału Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, panu Eugeniuszowi Dudzie.
View in Google Scholar
127. AME, sygn. 95739, teka 760, k. 327.
View in Google Scholar
128. AME, sygn. 95754, teka 760, k. 423.
View in Google Scholar
129. AME, sygn. 95729, teka 760, k. 282.
View in Google Scholar
130. AME, sygn. 95756, teka 760, k. 436.
View in Google Scholar
131. AME, sygn. 95728, teka 760, k. 279; o znajomości języka polskiego: sygn. 95724, teka 760, k. 251; o rozmowach między sobą: sygn. 95753, teka 760, k. 428; sygn. 95751, teka 760, k. 405.
View in Google Scholar
132. AME, sygn. 95721, teka760, k. 224.
View in Google Scholar
133. AME, sygn. 95724, teka 760, k. 251.
View in Google Scholar
134. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 201.
View in Google Scholar
135. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 122.
View in Google Scholar
136. AME, sygn. 95724, teka 760, k. 252–253.
View in Google Scholar
137. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 202.
View in Google Scholar
138. AME, sygn. 95747, teka 760, k. 354.
View in Google Scholar
139. AME, sygn. 95749, teka 760, k. 370.
View in Google Scholar
140. AME, sygn. 95721, teka 760, k. 225.
View in Google Scholar
141. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 102.
View in Google Scholar
142. AME, sygn. 95744, teka 760, k. 342.
View in Google Scholar
143. AME, sygn. 95722, teka 760, k. 234.
View in Google Scholar
144. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 199; sygn. 95748, teka 760, k. 2356.
View in Google Scholar
145. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 102. Za „cielca” uważano zapewne zwój Tory ubrany w sukienkę z dzwoneczkami, podobnie w materiałach etnograficznych zebranych przez Alinę Całą, zob. Cała A.: „Wizerunek Żyda…”, oraz Joannę Tokarską-Bakir, zob. Tokarska-Bakir J.: Legendy o krwi. Antropologia przesądu. Warszawa 2008, s. 506. Według niej wypowiedzi o „złotym cielcu” należy zaliczyć do tzw. memoratów – opowieści o spotkaniach, które miały miejsce tylko w subiektywnym świecie opowiadającego, a poza nim nieistniejące. Tokarska-Bakir przytacza wypowiedź kobiety, która – podobnie jak cytowana wieliczanka – na co dzień miała bliskie relacje z Żydami, dokładnie opisywała wygląd „złotego cielca”.
View in Google Scholar
146. AME, sygn. 95739, teka 760, k. 325; o cielcu też: sygn. 95744, teka 760, k. 342; o złotym bożku: sygn. 95722, teka 760, k. 237, sygn. 95721, teka 760, k. 222.
View in Google Scholar
147. AME, sygn. 95746, teka 760, k. 350.
View in Google Scholar
148. AME, sygn. 95723, teka 760, k. 245.
View in Google Scholar
149. AME, sygn. 95722, teka 760, k. 234.
View in Google Scholar
150. AME, sygn. 95713, teka 760 k. 150; sygn. 95717, teka 760, k. 2199; sygn. 95719, teka 760, k. 211; sygn. 95728, teka 760, k. 2278; sygn. 95751, teka 760, k. 401.
View in Google Scholar
151. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 374.
View in Google Scholar
152. AME, sygn. 95754, teka 760, k. 424.
View in Google Scholar
153. AME, sygn. 95749, teka 760, k. 372.
View in Google Scholar
154. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 150; sygn. 95726, teka 760, k. 269.
View in Google Scholar
155. AME, sygn. 95745, teka 760, k. 347.
View in Google Scholar
156. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 200; podobnie: sygn. 95726, teka 760, k. 269.
View in Google Scholar
157. AME, sygn. 95739, teka 760, k. 324.
View in Google Scholar
158. Zob. Unterman A.: Encyklopedia tradycji i legend żydowskich. Przeł. O. Zienkiewicz. Warszawa 1994, s. 193.
View in Google Scholar
159. Łaźnia była oficjalnie dostępna dla katolików za opłatą: AME, sygn. 95724, teka 760, k. 251.
View in Google Scholar
160. AME, sygn. 95745, teka 760, k. 348.
View in Google Scholar
161. AME, sygn. 95722, teka 760, k. 238; podobna opinia: sygn. 95714, teka 760, k. 186.
View in Google Scholar
162. AME, sygn. 95732, teka 760, k. 299.
View in Google Scholar
163. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 161.
View in Google Scholar
164. AME, sygn. 95748, teka 760, k. 366.
View in Google Scholar
165. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 381; podobnie: sygn. 95729, teka 760, k. 283; sygn. 95751, teka 760 k. 407.
View in Google Scholar
166. AME, sygn. 95743, teka 760, k. 338.
View in Google Scholar
167. AME, sygn. 95745, teka 760, k. 348.
View in Google Scholar
168. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 382.
View in Google Scholar
169. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 134.
View in Google Scholar
170. Ibidem, k. 126.
View in Google Scholar
171. Ibidem, k. 129.
View in Google Scholar
172. AME, sygn. 95718, teka 760, k. 205–206; ta sama historia: sygn. 95719, teka 760, k. 210.
View in Google Scholar
173. AME, sygn. 95711, teka 760, k. 87. Jarmułka przybierała różne lokalne nazwy, może być zniekształconą formą z jidysz עלעפעק [kepele] oznaczającą główkę, ale i jarmułkę wśród Słowian Południowych.
View in Google Scholar
174. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 117–118. Wieliczanin, mówiąc o frędzlach, opisuje cicit przymocowane do czterech rogów tałesu, zgodnie z nakazem biblijnym (Lb, 15, 38–40). Osiem nitek tworzących frędzla przypominało religijnemu Żydowi o wypełnianiu przykazań, a pięć węzełków o pięciu księgach Tory. Por. Polski słownik judaistyczny: Cyces. Hasło oprac. M. Sieramska. T. 1, s. 302–303.
View in Google Scholar
175. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 119.
View in Google Scholar
176. AME, sygn. 95756, teka 760, k. 436.
View in Google Scholar
177. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 102. Rozmówca opisuje mezuzę – ozdobny futerał, w którym zawarty był pergamin z wypisanymi ręcznie wersetami z Biblii (Pwt, 6, 4–9 i 11, 13–21). Mezuza umieszczana była w prawym górnym rogu futryny drzwi. Pobożni Żydzi przy wchodzeniu i wychodzeniu dotykali prawą dłonią ów futerał i całowali go. Por. Polski słownik judaistyczny: Mezuza. Hasło oprac. Z. Borzymińska, R. Żebrowski. T. 2. Warszawa 2003, s. 147–148.
View in Google Scholar
178. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 180; sygn. 95750, teka 760, k. 381; sygn. 95728, teka 760, k. 278. O tych przekonaniach obecnych w kulturze ludowej zob. Kutrzeba J.: The Representation of Jews in the Collected Works of Oskar Kolberg. „Scripta Judaica Cracoviensia” 2006, vol. 6, s. 17–25.
View in Google Scholar
179. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 201.
View in Google Scholar
180. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 381.
View in Google Scholar
181. AME, sygn. 95728, teka 760, k. 278.
View in Google Scholar
182. AME, sygn. 95732, teka 760, k. 299. „Ciul” być może jako lokalna nazwa nadana tradycyjnej potrawie szabatowej zwanej czulentem. Por. ciulim lelowski.
View in Google Scholar
183. AME, sygn. 95732, teka 760, k. 299. Macebaj – lokalna nazwa obrzędowej potrawy (kołacza?), wykonywanej z mąki macowej przeznaczonej do wypieków na Paschę.
View in Google Scholar
184. AME, sygn. 95739, teka 760, k. 325.
View in Google Scholar
185. Ibidem, k. 325.
View in Google Scholar
186. AME, sygn. 95743, teka 760, k. 338.
View in Google Scholar
187. AME, sygn. 95727, teka 760, k. 272.
View in Google Scholar
188. AME, sygn. 95711, teka 760, k. 89.
View in Google Scholar
189. AME, sygn. 95727, teka 760, k. 272.
View in Google Scholar
190. Zwięzłą definicję reguł odżywiania w judaizmie podaje Alan Unterman. „Za koszer uznaje się zwierzęta przeżuwające pokarm i posiadające jednocześnie rozszczepione kopyta, ograniczoną liczbę gatunku ptaków, a także ryby mające płetwy i łuski. Koszerne są również niektóre rodzaje szarańczy. Skaza zwierzęcia koszernego czyni je trefa i wyklucza jego spożywanie. Zwierzęta i ptaki muszą być w specjalny sposób zarzynane (szchita), a krew trzeba użyć przy użyciu soli”. Zob. Unterman A.: Encyklopedia tradycji i legend…, s. 230.
View in Google Scholar
191. AME, sygn. 95711, teka 760, k. 89; sygn. 95748, teka 760, k. 357.
View in Google Scholar
192. Por. Unterman A.: Encyklopedia tradycji i legend…, s. 212.
View in Google Scholar
193. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 150.
View in Google Scholar
194. AME, sygn. 95756, teka 760, k. 434; o bardzo dokładnym sprzątaniu: sygn. 95727, teka 760, k. 272; sygn. 95724, teka 760, k. 252.
View in Google Scholar
195. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 162. Monografia na temat krwi, poruszająca również to zagadnienie: Tokarska-Bakir J.: Legendy o krwi…
View in Google Scholar
196. AME, sygn. 95747, teka 760, k. 353; tak samo przekonane są: sygn. 95729, teka 760, k. 283; sygn. 95726 teka 760, k. 262. Rozmówczyni nie zaglądała do synagogi właśnie z obawy przed porwaniem na macę: sygn. 95721, teka 760, k. 222; inna była straszona przez babcię: sygn. 95719, teka 760, k. 211.
View in Google Scholar
197. AME, sygn. 95747, teka 760, k. 554; podobne przekonanie o macy, którą nie częstowano katolików: sygn. 95727, teka 760, k. 272; sygn. 95724, teka 760, k. 252.
View in Google Scholar
198. AME, sygn. 95719, teka 760, k. 212; sygn. 95745, teka 760, k. 347; sygn. 95756, teka 760, k. 434; sygn. 95714, teka 760, k. 186; sygn. 95729, teka 760, k. 283; sygn. 95728, teka 760, k. 279.
View in Google Scholar
199. AME, sygn. 95739, teka 760, k. 325; sygn. 95742, teka 760, k. 334; sygn. 957147, teka 760, k. 186; sygn. 95721, teka 760, k. 225.
View in Google Scholar
200. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 385, podobnie o poście w Wielkanoc: sygn. 95748, teka 760, k. 361; sygn. 95721, teka 760, k. 225; sygn. 95754, teka 760, k. 425.
View in Google Scholar
201. AME, sygn. 95723, teka 760, k. 246; sygn. 95724, teka 760, k. 252; sygn. 95748, teka 760, k. 363.
View in Google Scholar
202. AME, sygn. 95751, teka 760, k. 413.
View in Google Scholar
203. Loc. cit.
View in Google Scholar
204. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 102; podobnie: sygn. 95725, teka 760, k. 260; sygn. 95724, teka 760, k. 242; sygn. 95748, teka 760, k. 361; sygn. 95721, teka 760, k. 225.
View in Google Scholar
205. AME, sygn. 95712 teka, 760, k. 125.
View in Google Scholar
206. AME, sygn. 95743, teka 760, k. 338.
View in Google Scholar
207. AME, sygn. 95735, teka 760, k. 311; sygn. 95714, teka 760, k. 186.
View in Google Scholar
208. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 125.
View in Google Scholar
209. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 377.
View in Google Scholar
210. AME, sygn. 95714, teka 760, k. 185.
View in Google Scholar
211. AME, sygn. 95751, teka 760, k. 406.
View in Google Scholar
212. AME, sygn. 95714, teka 760, k. 185.
View in Google Scholar
213. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 374; sygn. 95757, teka 760, k. 439; sygn. 95723, teka 760, k. 245.
View in Google Scholar
214. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 382.
View in Google Scholar
215. Ibidem, k. 375, 427.
View in Google Scholar
216. Ibidem, k. 382.
View in Google Scholar
217. AME, sygn. 95737, teka 760, k. 320.
View in Google Scholar
218. AME, sygn. 95751, teka 760, k. 414.
View in Google Scholar
219. AME, sygn. 95748, teka 760, k. 368.
View in Google Scholar
220. AME, sygn. 95719, teka 760, k. 213.
View in Google Scholar
221. AME, sygn. 95711, teka 760, k. 96.
View in Google Scholar
222. AME, sygn. 95732, teka 760, k. 299.
View in Google Scholar
223. AME, sygn. 95743, teka 760, k. 338. Rozmówczyni przyznaje, że widywała tylko mężczyzn modlących się, i to przy oknie. O nieuczęszczaniu kobiet do synagogi: sygn. 95749, teka 760, k. 372.
View in Google Scholar
224. AME, sygn. 95746, teka 760, k. 350.
View in Google Scholar
225. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 377.
View in Google Scholar
226. AME, sygn. 95748, teka 760, k. 358. Trafny opis tefilin zakładanych do codziennej modlitwy szachrit, zob. Encyklopedia tradycji i legend…, s. 286. We wnętrzu pudełka znajdowały się fragmenty z Księgi Wyjścia (Wj, 13, 1–10 i 11–16) oraz z Księgi Powtórzonego Prawa (Pwt, 6, 4–9 i 11, 13–21), nie dotyczyły one jednak „dziesięciu przykazań”, jak sugeruje wieliczanin.
View in Google Scholar
227. AME, sygn. 95711, teka 760, k. 96.
View in Google Scholar
228. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 162.
View in Google Scholar
229. AME, sygn. 95722, teka 760, k. 237.
View in Google Scholar
230. AME, sygn. 95721, teka 760, k. 225.
View in Google Scholar
231. AME, sygn. 95711, teka 760, k. 74; sygn. 95710, teka 760, k. 1–67; sygn. 95722, teka 760, k. 235.
View in Google Scholar
232. AME, sygn. 95728, teka 760, k. 279; sygn. 95721, teka 760, k. 225.
View in Google Scholar
233. AME, sygn. 95722, teka 760, k. 237.
View in Google Scholar
234. AME, sygn. 95744, teka 760, k. 343; sygn. 95745, teka 760, k. 348.
View in Google Scholar
235. AME, sygn. 95751, teka 760, k. 387.
View in Google Scholar
236. AME, sygn. 95712, teka 760, k. 102, sygn. 95717, teka 760, k. 202; sygn. 95746, teka 760, k. 350.
View in Google Scholar
237. AME, sygn. 95713, teka 760, k. 145; o tym fakcie mówi również: sygn. 95719, teka 760, k. 212; sygn. 95743, teka 760, k. 339; sygn. 95728, teka 760, k. 279.
View in Google Scholar
238. AME, sygn. 95717, teka 760, k. 202; o powstaniu z martwych jako pierwsi: sygn. 95721, teka 760, k. 223.
View in Google Scholar
239. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 384; o pośpiechu mówi również: sygn. 95756, teka 760, k. 435. Do grobu zmarłego wrzucano woreczki z ziemią pochodzącą z Ziemi Świętej, wierzono, że w dniu przyjścia Mesjasza wszyscy zmarli w diasporze mają przenieść się do Erec Izrael, by tam zmartwychwstać. Symboliczna ilość ziemi miała być ułatwieniem w przenosinach. Por. Polski słownik judaistyczny: Ziemia z Erec Izrael. Hasło oprac. Z. Borzymińska T. 2, s. 836–827.
View in Google Scholar
240. AME, sygn. 95725, teka 760, k. 259.
View in Google Scholar
241. Ibidem, k. 259; sygn. 95724, teka 760, k. 251.
View in Google Scholar
242. Zob. Landau-Czajka A.: Syn będzie Lech… Asymilacja Żydów w Polsce międzywojennej. Warszawa 2006, s. 143.
View in Google Scholar
243. Zob. Kula M.: Między przeszłością a przyszłością…, s. 100.
View in Google Scholar
244. AME, sygn. 95754, teka 760, k. 422.
View in Google Scholar
245. AME, sygn. 95753, teka 760, k. 419.
View in Google Scholar
246. AME, sygn. 95750, teka 760, k. 374.
View in Google Scholar
247. Redlich S.: Razem i osobno. Polacy, Żydzi, Ukraińcy w Brzeżanach 1919–1945. Przeł. G. Godlewski. Sejny 2002.
View in Google Scholar
248. W materiale źródłowym zachowały się wspomnienia dotyczące okresu okupacji, jednak ze względu na objętość artykułu temat ten nie został poruszony.
View in Google Scholar
249. Konkursy zorganizowane przez rodziny ocalonych o Aptowiczach z Bochni oraz Friedmanach z Wieliczki.
View in Google Scholar
250. Zob. Trzeszczyńska P.: Łemkowszczyzna zapamiętana…, s. 119.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

