Z dziejów krakowskich pomników. Plantacyjne pomniki Juliusza Słowackiego i Adama Mickiewicza fundacji dr. Henryka Jordana

Authors

  • Elżbieta Lang

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.07

Abstract

THE HISTORY OF MONUMENTS IN KRAKOW. THE MONUMENTS IN HONOUR OF JULIUSZ SŁOWACKI AND ADAM MICKIEWICZ FUNDED BY DOCTOR HENRYK JORDAN IN PLANTY PARK

For nearly two centuries the green belt of Planty Park  encircling the Old Town in Krakow has been a much frequented  strolling, playing and meeting place in the city.  That picturesque park is also important as an area where  authors and their works have been commemorated; monuments  in honour of people who rose to prominence in Polish  history and culture were built there over a span of many  years by analogy with such sights of other cities as the Ring  in Vienna. Founded mostly in the nineteenth and early  twentieth centuries, currently the monuments in Planty  Park constitute the largest group of freestanding sculptures  in public space in Krakow, and an interesting one, too. The  forms of these statues are nowhere near representative of the  statuomania that prevailed in nineteenth-century Europe  and manifested itself through the monumental character of  architectural and sculptural structures and omnipresent allegory.  Rather than that, the Krakow monuments resemble  small garden sculptures that in most cases have conventional  figurative forms and are perfectly integrated into the surrounding  greens of the park, which were landscaped by its  master gardener, Bolesław Malecki, in the late nineteenth  and early twentieth centuries. 

 

References

1. Punktem wyjścia do powstania tego artykułu był fragment pracy mojej magisterskiej „Rzeźba pomnikowa w założeniu krakowskich Plant”, napisana w 2006 r. pod kierunkiem prof. dr. hab. Wojciecha Bałusa w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.
View in Google Scholar

2. Lang E.: Ogrodnicy krakowskich Plant. „Zieleń Miejska” 2008/2009, nr 18, s. 16, 17.
View in Google Scholar

3. Kudliński T.: Pomniki krakowskie. „Poglądy” 1968, nr 13, s. 14.
View in Google Scholar

4. Rostafiński J.: Henryk Jordan. Z powodu 30-letniej rocznicy doktoryzacji. Kraków 1900; Bujak W.: Życiorys Henryka Jordana. „Krytyka Lekarska” 1907, nr 11, s. 107; Smar zyński H.: Henryk Jordan pionier nowoczesnego wychowania fizycznego w Polsce. Kraków 1958, s. 46–48; Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Jordan Henryk. Hasło oprac. S. Ciechanowski. T. 11, z. 2. Kraków 1965, s. 273–276; Długos zewska K.: Henryk Jordan jako prekursor współczesnego wychowania fizycznego i zdrowotnego w Polsce. „Lider” 2009, nr 1, s. 1–15.
View in Google Scholar

5. Boroń P.: Znani krakowianie: dr Henryk Jordan. „Tygodnik Salwatorski” 2007, nr 21, nlb.
View in Google Scholar

6. Konarski L.: Galeria biustów. „Dziennik Polski” 1974, nr 275, z 24–25 listopada, s. 6; Torowska J.: Parki Krakowa. Cz. 1. Kraków 2006, s. 33–35.
View in Google Scholar

7. Bukowiec M.: Spuścizna Henryka Jordana a teoria i praktyka wychowania fizycznego. „Lider” 2009, nr 3, s. 1–6.
View in Google Scholar

8. Długoszewska K.: Henryk Jordan jako prekursor…, s. 8.
View in Google Scholar

9. Łuczyńska B.: Fenomen Henryka Jordana – naukowca, lekarza społecznika, propagatora prawa dziecka do ruchu i rekreacji. Kraków 2002, s. 45.
View in Google Scholar

10. Długoszewska K.: Henryk Jordan jako prekursor…, s. 8.
View in Google Scholar

11. Cyt. za: Filiński B.: Park Dra Jordana i kilka uwag o wychowaniu. Kraków 1891, s. 69.
View in Google Scholar

12. Łuczyńska B.: Fenomen Henryka Jordana…, s. 47.
View in Google Scholar

13. Filiński B.: Park Dra Jordana…, s. 12–14.
View in Google Scholar

14. Torowska J.: Parki…, s. 31–39.
View in Google Scholar

15. Łuszczkiewicz W.: Ze świata sztuki. „Czas” 1890, nr 169, z 25 lipca, s. 2.
View in Google Scholar

16. Loc. cit.
View in Google Scholar

17. Rostafiński J.: Henryk Jordan…, s. 7.
View in Google Scholar

18. Na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w 1886 r. pojawiła się krótka wzmianka dotycząca rozbudowywania pod względem dekoracji rzeźbiarskiej krakowskich Plant, które „ozdabiają się coraz okazalej dzięki ofiarności tutejszych obywateli”. Wśród nich autor prasowej noty wymieniał Wołodkowicza i Jordana. Informował on czytelników, że „obecnie oprócz posągów (…), upiększyć mają jedną z głównych alei cztery popiersia z marmuru przedstawiające znakomitych mężów polskich”. Informacja ta pojawiła się jedynie w „Tygodniku Ilustrowanym”, gdzie nigdy później nie została powtórzona czy też rozwinięta. Dlatego też wydaje się bardzo prawdopodobne, że mogła to być dziennikarska pomyłka, w której autor wspominał o popiersiach ufundowanych prawdopodobnie w tym czasie przez Jordana, ale przeznaczonych do założenia ogrodowego noszącego jego imię. Silva rerum – naukowe, literackie i artystyczne. „Tygodnik Ilustrowany” 1886, nr 195, s. 207.
View in Google Scholar

19. [Informacja dotycząca sprawozdania Komisji plantacyjnej]. „Czas” 1885, nr 111, z 17 maja, s. 2.
View in Google Scholar

20. Rostafiński J.: Henryk Jordan…, s. 6.
View in Google Scholar

21. PSB: Jordan Henryk…, s. 273.
View in Google Scholar

22. Ibidem, s. 274.
View in Google Scholar

23. PSB: Daun Alfred. Hasło oprac. H. D’Abancourt. T. 4, z. 5.
View in Google Scholar

Kraków 1938, s. 457; Ze chent e r W.: „Rzeźbiarz Krakowa”, mps audycji w Radiu Kraków z 20 czerwca 1969 r., Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANK), Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 2; Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy (dalej cyt. Słownik): Daun Alfred. T. 2, D–G. Wrocław 1975, s. 8–19. Zesp. red. J. Maurin-Białostocka et al.; konsult. nauk. A. Ryszkiewicz. Autorzy M. Bardini et al.; ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1–3.
View in Google Scholar

24. [W. Gadomski, Zaświadczenie o pracy A. Dauna w pracowni W. Gadomskiego od 1 stycznia 1880 r. do lutego 1881 r.], 1897, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 22.
View in Google Scholar

25. [F. Wyspiański, Zaświadczenie o pracy A. Dauna w pracowni F. Wyspiańskiego od 1 sierpnia 1872 r. do września 1873 r., od 1 sierpnia 1877 r. do grudnia 1879 r., od 1 sierpnia 1881 r. do września 1882 r.], 1897, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 23.
View in Google Scholar

26. Daun A.: „Curriculum vitae”, 1897, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 2, s. 117–120.
View in Google Scholar

27. Ibidem, s. 117–120.
View in Google Scholar

28. Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika Adama Mickiewicza w Krakowie. Kraków 1999, s. 46, il. 33.
View in Google Scholar

29. [H. Jordan, Zaświadczenie o wykonaniu przez A. Dauna 15 rzeźb na zamówienie dr. H. Jordana], 1891, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 2, s. 129.
View in Google Scholar

30. [Informacja ze Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, że reskryptem Ministerstwa Wyznań i Oświaty z 10 maja 1897 r. docent A. Daun został mianowany profesorem rzeźby], 1897, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 21.
View in Google Scholar

31. [T. Stryjeński, W. Ekielski, Zaświadczenie o wykonaniu dwóch grup w kamieniu dla fundacji Lubomirskich przez A. Dauna], 1901, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, nr 23.
View in Google Scholar

32. [J. Zawiejski, Zaświadczenie o wykonaniu przez A. Dauna trzech figur: Muzyka, Opera i Operetka], 1902, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 23.
View in Google Scholar

33. [Oferta na wykonanie przez A. Dauna dwóch płaskorzeźb do katedry na Wawelu], 1903, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 23.
View in Google Scholar

34. [Informacja, że reskryptem Ministerstwa Wyznań i Oświaty z 30 sierpnia 1897 r. A. Daun został mianowany rzeczywistym nauczycielem rysunku i modelowania w ck Szkole Przemysłowej w Krakowie], 1897, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 21.
View in Google Scholar

35. [Zaświadczenie H. Jordana o wykonaniu na jego zamówienie kilku prac rzeźbiarskich, m.in. posągu Wenedy przez A Dauna], 8 marca 1891 r., ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 1, s. 33.
View in Google Scholar

36. Protokół z posiedzenia Komisji Plantacyjnej 29 marca 1884 r., ANK, Protokoły Komisji Plantacyjnej, nr inw. Kr.4356.
View in Google Scholar

37. Posiedzenie nadzwyczajne Rady Miejskiej 15 maja 1884 r., ANK, „Dziennik Rozporządzeń dla stoł. Król. Miasta Krakowa na rok 1884”, ANK, nr inw. ANK 5894, s. 75; Ma l e cki B.: „Ogrody miejskie i pomniki”. Kraków 1907, ANK, nr inw. IT 1316.
View in Google Scholar

38. Hotel Krakowski wzniesiony w latach 1858–1862, według projektu Filipa Pokutyńskiego przy obecnej ul. Dunajewskiego 8 (niezachowany).
View in Google Scholar

39. Posiedzenie nadzwyczajne…
View in Google Scholar

40. Ibidem.
View in Google Scholar

41. Encyklopedia Krakowa (dalej cyt. Encyklopedia): Pomnik Lilli Wenedy. Red. prowadzący A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 789.
View in Google Scholar

42. Sokołowski M.: Nowa ozdoba plantacyji. „Czas” 1884, nr 160, z 13 lipca, s. 3, 4.
View in Google Scholar

43. Ibidem, s. 3.
View in Google Scholar

44. [Przypomnienie z Urzędu], 30 września 1884 r., ANK, Planty i ogrody. Prace przy zakładaniu. Akta z lat 1817–1912, nr inw. Kr. 6784.
View in Google Scholar

45. [Informacja z Magistratu], 29 października 1884 r., ANK, Planty i ogrody…
View in Google Scholar

46. Rostafiński J.: Henryk Jordan…, s. 7.
View in Google Scholar

47. „Lilia Weneda komponowana ponownie, bliska ukończenia figura, która będzie odlana w brązie”, Daun A: „Curriculum vitae”…, s. 30.
View in Google Scholar

48. Ibidem.
View in Google Scholar

49. „(…) dyrektor budownictwa miejskiego przystąpił do ustawiania na plantacjach nowej grupy brązowej »Lilli Wenedy« w miejscu dotychczasowej”. „Czas” 1897, nr 282, z 10 grudnia, s. 2.
View in Google Scholar

50. Rostafiński J.: Henryk Jordan…, s. 7.
View in Google Scholar

51. Loc. cit.
View in Google Scholar

52. [List Towarzystwa dla Upiększenia Miasta Krakowa i Okolic], 14 maja 1896 r., ANK, Planty i ogrody…
View in Google Scholar

53. [Nota urzędowa], 29 października 1900 r., ANK, Planty i ogrody…
View in Google Scholar

54. Kostrzewa A., Banasik-Kostrzewa W.: „Pomnik Lilli Wenedy. Akta konserwatorskie”. Kraków 1986, mps w zbiorach Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków (dalej cyt. WUOZ) w Krakowie.
View in Google Scholar

55. Sokołowski M.: Nowa ozdoba…, s. 3, 4. Pomnik przedstawiał Wenedę „zwróconą w stronę Bramy Floriańskiej i wyobrażoną w tej chwili, kiedy dźwiękami uśmierza i uspokaja węże, grożące śmiercią jej ojcu. Poetyczna córa nieszczęśliwego Wenedów króla przyklękła na skalistym głazie, z jedną nogą wspartą kolanem na skale i wysuniętą na przód, a z drugą cofniętą w tył. Ma przed sobą harfę, na której metalowych strunach palce kładzie. Jak rodzona siostra Julii Alpinuli (…), znanej (…) z listu poety do autora Iridiona, ma włosy odgarnięte w pukiel z tyłu głowy, nizkie czółenko nad czołem i profil klasyczny, przy całej dziewczęcej niewinności i niewinności wyrazu. Oblewa ją prześliczna draperya, o fałdach rozwianych i uwypuklających kształty. Lewą rękę podniosłą w górę ku strunom harfy, a prawą uderza w nie poniżej, co wywołało wdzięczny ruch postaci. Usta jej są jakby na pół otwarte, a oczy spuszczone z natężoną uwagą i głębokim uczuciem patrzą ku wężom, podnoszącym paszcze i okalającym kłębami stopy i skałę. Ozdoby ram muzycznego narzędzia z wydatnością wężowych splotów, podnoszą prostotę draperyi, a z malowniczych i pełnych ruchów fałdów, tem idealniej występuje gładka i ciepła nagość szyi i delikatnie modelowanych ramion”.
View in Google Scholar

56. Wymiary pomnika – cokół: 150 na 110 na 1130 cm, figura: 210 cm.
View in Google Scholar

57. Kaczmarek A.: Pomnik Juliusza Słowackiego w Miłosławiu. „Biuletyn Historii Sztuki” 1970, nr 1, s. 89–92.
View in Google Scholar

58. Słowacki J.: Lilla Weneda. Oprac. M. Ursel. Wrocław 1986.
View in Google Scholar

59. Graficzne reprodukcje dla „Kłosów” wykonywali Edward Gorazdowski i Józef Holewiński.
View in Google Scholar

60. Ilustracje Andriollego publikowano na łamach wielu XIX-wiecznych gazet, jak np. „Tygodnik Powszechny” (w latach 1878–1885). Pod koniec XIX w. ukazała się również seria pocztówek z ilustracjami książkowymi, w tym z andriollowską Lillą Wenedą.
View in Google Scholar

61. Andriolli…, s. 80.
View in Google Scholar

62. Małodobry A.: Teodor Rygier (1841–1913), Bachantka, 1887, zakup 1927 [online]. Muzeum Narodowe w Krakowie [dostęp: 4 kwietnia 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://www.imnk.pl/gallerybox.php?dir=SU491.
View in Google Scholar

63. Biriulow J.: Rzeźba lwowska od połowy XVIII wieku do 1939 roku. Od zapowiedzi klasycyzmu do awangardy. Warszawa–Toruń 2007, s. 111.
View in Google Scholar

64. Ibidem, s. 89, 90.
View in Google Scholar

65. Fasadę Teatru Miejskiego we Lwowie zdobiły posągi geniusza muzyki Pawła Wójtowicza z lat 1899–1900, muzy Erato, Tadeusza Wiśniowieckiego z lat 1898–1899 oraz Terpsychory Juliusza Bełtowskiego z 1899 r. Obydwie muzy i geniusz przedstawione zostały w antycznych szatach z lirą w dłoni. Biriulow J.: Rzeźba lwowska…, s. 151.
View in Google Scholar

66. Słowacki J.: Lilla Weneda. Tragedija w 5 aktach. Paryż 1840. Utwór rozgrywający się w czasach przedhistorycznych opowiada o najeździe Lechitów na ziemie szlachetnych Wenedów. Wenedowie ponoszą w walce druzgocącą klęskę, której przyczyną jest tajemny los i odwieczna klątwa. Naród może ocalić i zbawić jedynie królewska harfa zgrabiona przez Lechitów. Lilla Weneda, tytułowa bohaterka, była młodszą córką króla Wenedów, Derwida. Podczas najazdu Lechitów została zmuszona do przyjęcia zakładu narzuconego przez władczynię Lechitów, Gwinonę. Staje się symbolem czystości, bohaterstwa, ale również naiwności łagodnych Wenedów, dobrowolnie zostaje zakładniczką Gwinony, aby ratować swój naród i zwrócić ojcu magiczną harfę, która mogła uratować Wenedów przed zagładą. Trzykrotnie ratuje od śmierci Derwida, uwalnia z niewoli braci, lecz nie odzyskawszy cudownej harfy, w wyniku intryg ginie męczeńską śmiercią.
View in Google Scholar

67. Sawrymowicz E.: Wstęp. W: Słowacki J.: Lilla Weneda. Oprac. E. Sawrymowicz. Wrocław 1954, s. 3.
View in Google Scholar

68. Bałucki M.: Kobiety dramatów Słowackiego. Kraków 1867, s. 26–42.
View in Google Scholar

69. Cyt. za: Bałucki M.: Kobiety…, s. 27.
View in Google Scholar

70. Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Red. J. Krzyżanowski et al. T. 1. Warszawa 1984, s.568, 569.
View in Google Scholar

71. Ibidem, s. 659.
View in Google Scholar

72. Torowska J.: Parki… Park im. dra Henryka Jordana, s. 33, 34.
View in Google Scholar

73. Niemojewski A.: Odsłonięcie pierwszego pomnika Juliusza Słowackiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1899, nr 39, s. 770, 772, 773; Kaczmarek A.: Pomnik Juliusza Słowackiego…, passim.
View in Google Scholar

74. Hoesick F.: Odsłonięcie pomnika Słowackiego w Miłosławiu. „Kraj” 1899, nr 37, s. 142.
View in Google Scholar

75. Loc. cit.
View in Google Scholar

76. Odsłonięcie pierwszego pomnika Juliusza Słowackiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1899, nr 40, s. 780.
View in Google Scholar

77. Mowa Henryka Sienkiewicza przy odsłanianiu pomnika J. Słowackiego w parku Miłosławskim, cyt. za: Kaczmarek A.: Pomnik Juliusza Słowackiego…, s. 92.
View in Google Scholar

78. Loc. cit.
View in Google Scholar

79. Sheybal-Rostek A., Szmyt A.: Obchody J. Słowackiego w 1939. Materiały pokonferencyjne Krzemieniec 2009 [online].
View in Google Scholar

30 stycznia 2012 [dostęp: 12 października 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://sheybal.waw.pl/obchody-j-slowackiego-w-1939-r/; Orłowicz M.: Ilustrowany po Wołyniu [online]. Łuck 1929 [dostęp: 12 października 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://wolyn.ovh.org/ippw/020.htm.
View in Google Scholar

80. Osóbka P.: Pomnik Juliusza Słowackiego w Żegiestowie-Zdroju [online]. „Almanach Muszyny” 2009, s. 223–225 [dostęp: 12 października 2012 r.]. Dostępny w internecie: http://almanachmuszyny.pl/spisy/2009/POMNIK%20JULIUSZA%20SLOWACKIEGO.pdf.
View in Google Scholar

81. Pomnik zrealizowany w 2001 r. na podstawie projektu Edwarda Wittiga z 1934 r. Grzesiuk-Olszewska I.: Warszawska rzeźba pomnikowa. Warszawa 2003. Pomnik Juliusza Słowackiego, s. 223–227.
View in Google Scholar

82. Park Miejski im. Wojciecha Biechońskiego w Gorlicach [online]. Łódź, Ośrodek Działań Ekologicznych „Źródła” [dostęp: 2 kwietnia 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://www.parki.org.pl/parki-miejskie/park-miejski-im-wojciecha-biechonskiego-w-gor.
View in Google Scholar

83. Pazder J.: O poznańskich pomnikach po 1918 roku. „Kronika Miasta Poznania” 2001, nr 2, s. 45.
View in Google Scholar

84. Biriulow J.: Rzeźba lwowska…, s. 256, 257.
View in Google Scholar

85. Lang E.: Pędzlem i dłutem – Korpalowie. Kraków 2011, s. 17. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, oddział Kamienica Hipolitów, 6 października 2011 r. – 29 stycznia 2012 r.
View in Google Scholar

86. Biriulow J.: Rzeźba lwowska…, s. 213, il. 140.
View in Google Scholar

87. Malecki B.: „Ogrody miejskie…”, nlb.
View in Google Scholar

88. Encyklopedia: Pomnik Grażyny…, s. 788.
View in Google Scholar

89. Daun A.: „Curriculum vitae”…, s. 30.
View in Google Scholar

90. Sokołowski M.: Grażyna na Plantach. „Czas” 1886, nr 159, z 16 lipca, s. 2, 3.
View in Google Scholar

91. Wymiary pomnika – cokół: 250 x 155 x 190 cm, figura: około 240 cm.
View in Google Scholar

92. Kronika. „Czas” 1886, nr 45, z 14 lutego, s. 4.
View in Google Scholar

93. Posiedzenie nadzwyczajne Rady Miejskiej 8 lipca 1886 r., ANK, „Dziennik rozporządzeń dla stoł. Król. Miasta Krakowa na rok 1886”, nr inw. ANK 5894, s. 129.
View in Google Scholar

94. Kronika. „Czas” 1886, nr 152, z 8 lipca, s. 3.
View in Google Scholar

95. Sokołowski M.: Grażyna…”, s. 2.
View in Google Scholar

96. Loc. cit.
View in Google Scholar

97. Ibidem, s. 3.
View in Google Scholar

98. Loc. cit.
View in Google Scholar

99. Klein F.: Planty krakowskie. Kraków 1914, s. 90.
View in Google Scholar

100. Loc. cit.
View in Google Scholar

101. Jastrzębski J.: Z listów do Redakcji. Zapomniana Grażyna. „Dziennik Polski” 1955, nr 284, z 29 listopada, s. 5.
View in Google Scholar

102. ANK, Akta Alfreda Dauna, nr inw. Sp.D. 1, s. 33.
View in Google Scholar

103. Encyklopedia: Pomnik Grażyny…, s. 788.
View in Google Scholar

104. Jastrzębski J.: Z listów do Redakcji…”, s. 5.
View in Google Scholar

105. Loc. cit.
View in Google Scholar

106. Loc. cit.
View in Google Scholar

107. Lambor B.: „Pomnik Grażyny. Akta konserwatorskie”. Kraków 1987, w zbiorach WUOZ w Krakowie.
View in Google Scholar

108. Mickiewicz A.: Dzieła. Red. M. Kridl. Przedm. T. Boy-Żeleński. Warszawa 1929. Grażyna. Powieść litewska, s 126–174. Powieść Grażyna, pierwotnie pod tytułem Korybut, książę Nowogródka, powstała w 1822 r. Po raz pierwszy została opublikowana wraz z drugą częścią Dziadów w drugim tomie Poezyj, wydanym w 1823 r. w Wilnie. Cenny rękopis poematu znajduje się obecnie w Muzeum Literatury im. A. Mickiewicza w Warszawie. Akcja rozgrywa się pod koniec XIV w. w „starożytnym mieście na Litwie” w okolicach Nowogródka. Głównym bohaterem jest książę Litawor, który zasłynął walkami u boku litewskiego władcy Witołda z krzyżakami i Tatarami. Jednak Litawor czuje się oszukany przez władcę, który nie chce oddać mu terenów Lidy, posagu wniesionego przez żonę Grażynę. Postanawia zatem zemścić się na Witołdzie. Zawierając tajne przymierze z największym wrogiem Litwy, krzyżakami, planuje siłą odebrać ziemie, które prawnie mu się należą. Swoje zamiary zdradza swemu zaufanemu doradcy Rymwidowi, który przerażony aktem zdrady swego pana, po bezskutecznych próbach zmienienia jego decyzji, zawiadamia o nikczemnym układzie jego małżonkę, Grażynę. Kiedy nocą przybywają pod zamek oczekiwani posłowie krzyżaccy, księżna, korzystając z faktu, że jej małżonek zasnął, nakazuje ich odprawić. Rozsierdzeni posłowie odjeżdżają, a nad ranem w akcie zemsty wojska krzyżackie atakują ziemie Litawora. Grażyna, chcąc zapobiec zdradzie męża, a także zapobiec napaści krzyżackiej, przywdziewa zbroję Litawora i na czele wojska rusza do walki z krzyżakami. Rycerze zakonni dziesiątkują litewskie oddziały, śmiertelnie raniąc Grażynę. Z odsieczą przybywa jednak tajemniczy rycerz w czarnej zbroi, który pomaga Litwinom odnieść zwycięstwo. Ciało Grażyny, zgodnie z rycerskim zwyczajem, Litwini palą na żałobnym stosie, a książę z rozpaczy po stracie żony i ze wstydu z powodu swej zdrady, popełnia samobójstwo.
View in Google Scholar

109. Literatura polska…, s. 326–327; Witkowska A., Przybylski R.: Romantyzm. Warszawa 2003.
View in Google Scholar

110. Literatura polska…, s. 326.
View in Google Scholar

111. Ibidem, s. 327.
View in Google Scholar

112. Chmielowski P.: Kobiety Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego. Kraków 1894, s. 70–72.
View in Google Scholar

113. Mickiewicz A.: Konrad Walenrod I Grażyna. Paryż 1851, s. 159–235.
View in Google Scholar

114. Zamiar sprowadzenia do Krakowa zwłok Adama Mickiewicza narodził się w 1869 r., kiedy na łamach „Kraju” ukazała się odezwa nawołująca do uczczeniu wieszcza pochówkiem na Wawelu. W czerwcu 1884 r. kapituła katedralna krakowska wyraziła zgodę na powtórny pochówek, który odbył się za zgodą cesarza Franciszka Józefa dopiero 4 lipca 1890 r. Rożek M.: Wawel i Skałka. Panteony polskie. Wrocław 1995, s. 107–112.
View in Google Scholar

115. Komitet zawiązany w 1879 r. przez kilkanaście lat dyskutował nad formą i lokalizacją pomnika, który ostatecznie wzniesiono dopiero w 1891 r. na płycie krakowskiego Rynku.
View in Google Scholar

116. Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika…, s. 12, 13.
View in Google Scholar

117. Projekt pomnika Trzech Wieszczów. „Tygodnik Ilustrowany” 1874, nr 204, il. s. 257.
View in Google Scholar

118. Lang E.: Pędzlem i dłutem – Korpalowie…, s. 27.
View in Google Scholar

119. Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika…, s. 15–24.
View in Google Scholar

120. Ibidem, s. 16.
View in Google Scholar

121. Matuszewski K.: Projekt pomnika Mickiewicza wobec środków i zadań skulptury monumentalnej. „Biblioteka Warszawska” 1883, t. 2, s. 252–271.
View in Google Scholar

122. Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika…, s. 25–27.
View in Google Scholar

123. Prus B.: Wystawa projektów na pomnik Mickiewicza. „Kurier Warszawski” 1885, nr 180b, z 2 lipca, s. 1, 2.
View in Google Scholar

124. Matejko J.: List objaśniający ideę pomnika, cyt. za: Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika…, s. 50.
View in Google Scholar

125. Ibidem, s.76.
View in Google Scholar

126. Leszczyc O.: Współczesne pomniki w Krakowie. „Architekt” 1906, nr 4, s. 91–94.
View in Google Scholar

127. Ankieta w sprawie uporządkowania Rynku krakowskiego. „Polski Kraków” 1907, z. 2, s. 38–42.
View in Google Scholar

128. Spis prac rzeźbiarskich Alfreda Dauna sporządzony przez Fryderyka Dauna, ANK, Spuścizna rodziny Daunów, nr inw. Sp.D. 2, s. 465–473; Torowska J.: Parki… Park im. dra Henryka Jordana, s. 34, 35.
View in Google Scholar

129. Komitet pomnikowy zawiązany w 1896 r. powierzył wykonanie pomnika Władysławowi Oleszczyńskiemu, działającemu w Paryżu. Wybór artysty wynikał z jego doświadczenia w realizacji rzeźby monumentalnej, a także z powodu jego osobistej znajomości z Adamem Mickiewiczem. Na przełomie 1856 i 1857 r. rzeźbiarz wykonał model pomnika, który został uroczyście odsłonięty w 1859 r. Pomnik autorstwa Oleszczyńskiego, jak również jego kopia w brązie autorstwa Władysława Marcinkowskiego zostały zniszczone przez Niemców w 1939 r. W 1998 r. pierwszy poznański pomnik wieszcza został zrekonstruowany przez Józefa Petruka. Grot Z.: Dzieje pomnika Mickiewicza w Poznaniu (1856–1939). Poznań 1998; Matusik P.: Poznańskie pomniki Adama Mickiewicza. „Kronika Miasta Poznania” 2001, nr 2, s. 74–90.
View in Google Scholar

130. Biriulow J.: Rzeźba lwowska…, s. 113.
View in Google Scholar

131. Pomniki autorstwa Tomasza Dykasa zostały wzniesione na placu Dominikańskim w Przemyślu w 1891 r. dla uczczenia sprowadzenia szczątków Adama Mickiewicza na Wawel, w Tarnopolu w latach 1894–1895 oraz w Złoczowie w latach 1898–1899 (niezachowany). Pomniki te powstały na podstawie akademicko modelowanych projektów realizowanych na mickiewiczowskie konkursy w Krakowie w latach 80. XIX stulecia. Dykas był również autorem projektu pomnika Mickiewicza dla Lwowa z 1897 r. Został on odrzucony przez jury konkursowe, jednak Rada Szkolna Krajowa zleciła mu rok później wykonanie na jego podstawie gipsowych statuetek dla szkół. Biriulow J.: Rzeźba lwowska…, s. 108.
View in Google Scholar

132. W 1897 r. z okazji zbliżającej się setnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza na łamach prasy pojawił się pomysł jego pomnikowego uczczenia. Ideę tę podjął Henryk Sienkiewicz, dzięki któremu został powołany społeczny komitet budowy pomnika z księciem Michałem Radziwiłłem na czele. Wykonanie monumentu powierzono Cyprianowi Godebskiemu, a zaprojektowanie jego otoczenia architektom Józefowi Piusowi Dziekońskiemu i Władysławowi Marconiemu. Po licznych dyskusjach dotyczących autora projektu, formy pomnika i jego lokalizacji ostatecznie zaakceptowano trzeci, najbardziej skromny i tradycyjny projekt. Uroczyste odsłonięcie pomnika, w całkowitej ciszy wymuszonej przez cenzurę władzy, na Krakowskim Przedmieściu nastąpiło 24 grudnia 1898 r. Pomnik został wysadzony przez Niemców w 1944 r., a następnie zrekonstruowany przez zespół kierowany przez Jana Szczepkowskiego w 1950 r. Jarnuszkiewiczowa J.: Pomnik Mickiewicza. Warszawa 1975; Grzesiuk-Olszewska I.: Warszawska rzeźba…, s. 52–58.
View in Google Scholar

133. [Mowa H. Sienkiewicza na odsłonięcie pomnika A. Mickiewicza]. „Czas” 1899, nr 4, z 5 stycznia, s. 4.
View in Google Scholar

134. Pomysł wzniesienia pomnika Adama Mickiewicza narodził się już w 1856 r. Do idei tej powracano kilkakrotnie jednak dopiero pod koniec XIX w. Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza utworzyło komitet przygotowań do obchodów stulecia urodzin poety. Jednym z punktów programu obchodów było wzniesienie pomnika poety. W 1898 r. został powołany komitet pomnikowy, który rok później rozpisał konkurs na monument Mickiewicza. Na konkurs nadesłano 23 prac, spośród których został wybrany projekt Pawła Popiela. Pod koniec 1899 r. został przygotowany ostateczny projekt, zrealizowany w latach 1902–1904. Uroczyste odsłonięcie pomnika na placu Mariackim (obecnie plac Mickiewicza) odbyło się 30 października 1904 r. Pomnik Adama Mickiewicza (na podstawie pracy magisterskiej: Masyk R.: „Pomniki Lwowa od drugiej połowy XIX w. do lat 80. XX w.” [online]. Lwów, Centrum Historii Miejskiej Europy Środkowo-Wschodniej [dostęp: 12 kwietnia 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://www.lvivcenter.org/pl/lia/description?ci_objectid=19.
View in Google Scholar

135. Idea wzniesienia pomnika Mickiewicza w Krynicy narodziła się w 1883 r., podczas przyjęcia wydanego na cześć przebywającego wówczas w tym mieście ostatniego żyjącego przyjaciela wieszcza, Edmunda Odyńca. Pomnik autorstwa Antoniego Popiela został odsłonięty 12 sierpnia 1906 r. Pomnik Adama Mickiewicza [online]. Krynica [dostęp: 12 kwietnia 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://krynica.org/index.php?pomnik-adama-mickiewicza.
View in Google Scholar

136. Ibidem.
View in Google Scholar

137. Kopaliński W.: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa 1987, s. 59.
View in Google Scholar

138. „Cztery Cnoty” i pomnik słowackiego [online]. „Gazeta we Wrocławiu. Dodatek lokalny „Gazety Wyborczej” [dostęp: 12 kwietnia 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,84967,5076891.html.
View in Google Scholar

139. Kopaliński W.: Słownik…, s. 51.
View in Google Scholar

140. Mickiewicz A.: Konrad Wallenrod i Grażyna z przekładem francuskim i angielskim Krystyna Ostrowskiego i Leona Jabłońskiego, wydanie ozdobne wykonane pracą, nakładem i staraniem Jana Tysiewicza. Paryż 1851.
View in Google Scholar

141. Idem: Grażyna. Powieść litewska. Z ilustracyami Antoniego Zaleskiego. Poznań 1864.
View in Google Scholar

142. Idem: Grażyna. Konrad Wallenrod. Dwa poematy. Z 12-ma illustracyami kompozycyi Juliusza Kossaka. Lwów 1890.
View in Google Scholar

143. Grażyna wg Michała E. Andriolli’ego. Premium Biesiady Literackiej za rok 1881 [online]. Muzeum Narodowe w Krakowie [dostęp: 12 kwietnia 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://katalog.muzeum. krakow.pl/pl/work/MNK-III-ryc-11554-Gra%C5%BCynawg-Micha%C5%82-E-Andriolliego-Prem.
View in Google Scholar

144. Mickiewicz A.: Grażyna. Warszawa 1994.
View in Google Scholar

145. O pomniku Wandy. „Józefa Czecha Kalendarz krakowski na rok 1891” 1981, R. 60.
View in Google Scholar

146. Rzeźba przedstawia Filopojmena z Megalopolis (253–183 p.n.e. lub 184 p.n.e.), greckiego stratega i przywódcę Związku Achajskiego, który wsławił się zwycięstwem nad Spartą w bitwie pod Mantineją (207 p.n.e.). Został nazwany przez anonimowego Rzymianina „ostatnim z Greków”.
View in Google Scholar

147. Kaplica grobowa rodu Medyceuszów, wzniesiona przez Michała Anioła w latach 1520–1534, przy kościele San Lorenzo we Florencji.
View in Google Scholar

148. Szubert P.: Rzeźba polska przełomu XIX i XX wieku. Warszawa 1995, s. 29.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-11-16

Issue

Section

Articles

How to Cite

Lang, E. (2026). Z dziejów krakowskich pomników. Plantacyjne pomniki Juliusza Słowackiego i Adama Mickiewicza fundacji dr. Henryka Jordana. Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 31, 103-136. https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.07