Nie od razu będziesz przewodnikiem. Zasługi Jerzego Dobrzyckiego na polu tworzenia kadry przewodników po Krakowie

Authors

  • Katarzyna Winiarczyk

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.11

Abstract

YOU DON’T BECOME A TOUR GUIDE IN A DAY. JERZY DOBRZYCKI’S SERVICES FOR THE FORMATION OF A TEAM OF PROFESSIONAL TOUR GUIDES IN KRAKOW

The article describes the services rendered by Jerzy Dobrzycki  (1900–1972) in terms of the formation of a team  of professional tour guides in Krakow. Jerzy Dobrzycki was  a man of many parts – an art historian, soldier in the Polish  Legions under Marshal Jozef Piłsudski, active campaigner for  the annexation of Silesia to Poland before the plebiscite of  1921, participant in the Silesian Uprisings, teacher in Polish  secondary schools in Romania, museologist, lecturer, initiator  of a number of local events, including Krakow Days and  Krakow nativity scene competition, organizer of Krakow’s  promotional policy, the first director of the Historical Museum  of the City of Krakow and an indefatigable popularizer  of knowledge about Krakow. A member of the Society of Enthusiasts  of the History and Historic Monuments of Krakow Towarzystwo Miłośnikow Historii i Zabytkow Krakowa)  and head of the City Propaganda Bureau (Miejskie Biuro  Propagandy) in the interwar period, Dobrzycki collaborated  with the Polish Tourist Society (Polski Związek Turystyczny)  on the organization of model courses for Krakow tour guides;  he prepared training programmes and was in charge of the  educational aspect of the courses. Each course was divided  into a theoretical section and a practical one, which consisted  in visiting a selection of historic sites in Krakow. The  course ended with a public exam. Dobrzycki carried out such  trainings in 1927–1928, 1936, 1938 and 1939. The article  presents archival materials including photographs, diplomas,  letters, training programmes in manuscript form and examination  topics. Dobrzycki had to suspend his activity with the  outbreak of World War II, but he resumed it already in 1946  by engaging in collaboration with the Polish Tourist Society,  and later with the Polish Tourist and Sightseeing Society (Polskie  Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze). Wiesław Bieńkowski  called Jerzy Dobrzycki a great enthusiast of Krakow;  Dobrzycki’s long-standing involvement in the training of a  body of professional tour guides in Krakow wholly validates  that opinion of him. 

References

1. Taki tytuł noszą wspomnienia Jerzego Dobrzyckiego, zob. Dobrzycki J.: Nie od razu będziesz przewodnikiem. W: XX lecie Koła Przewodników Miejskich PTTK po Krakowie. Red. M. Kasprzyk, J. Langier. Kraków 1968, s. 41–48.
View in Google Scholar

2. Swoje dzieciństwo i lata szkolne wspominał w broszurze: Dobrzycki J.: Z lat przełomowych (okruchy wspomnień). Kraków 1938.
View in Google Scholar

3. Dotychczas ukazało się kilka artykułów poświęconych Jerzemu Dobrzyckiemu i są to głównie wspomnienia pośmiertne, por. Chrzanowski T.: Jerzy Dobrzycki [nekrolog]. „Tygodnik Powszechny” 1972, nr 41, s. 5; Ludwikowski L.: Jerzy Dobrzycki (Wspomnienie pośmiertne). „Rocznik Krakowski” 1973, t. 44, s. 143–144; Bieńkowski W.: Jerzy Dobrzycki (22.IX.1900–18.IX.1972). „Rocznik Krakowski” 1974, t. 45, s. 127–130. Działalność Dobrzyckiego na polu popularyzacji wiedzy o Krakowie w okresie międzywojennym opisała zwięźle w swoim artykule Joanna Ziarkowska, zob. Ziarkowska J.: Działalność Jerzego Dobrzyckiego w zakresie popularyzacji Krakowa w okresie międzywojennym. W: Sztuka i podróżowanie. Studia teoretyczne i historyczno-artystyczne. Red. P. Krasny, D. Ziarkowski. Kraków 2009, roz. 15. Notę biograficzną Jerzego Dobrzyckiego zamieściła także w swojej książce Anna Szałapak, zob. Szałapak A.: Szopka krakowska jako zjawisko folkloru krakowskiego na tle szopki europejskiej. Studium historyczno-etnograficzne. Biblioteka Krzysztoforska. Nr 4. Kraków 2012, s. 192, przyp. 288.
View in Google Scholar

4. Dobrzycki J.: O miłośnikach Krakowa. „Ziemia. Ilustrowany Miesięcznik Krajoznawczy” 1947, R. 38, t. 26, nr 1–2, s. 12, 13.
View in Google Scholar

5. Na temat świątników zob. Kracik J.: Świątnicy katedry krakowskiej. „Rocznik Krakowski” 1978, t. 49, s. 71–88.
View in Google Scholar

6. Przewodnik po Krakowie i okolicy wydany przez Komitet VI Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich A Opracowany Zbiorowemi Siłami Pod Redakcyą Przewodniczącego Komitetu Dr. J. Rostafińskiego. Kraków 1891.
View in Google Scholar

7. Bryl J.: O katedrze na Wawelu jej arcydziełach i pamiątkach oraz wspomnieniach historycznych, które się z niemi łączą, popularnie opracował Jan Bryl, profesor gimnazjalny w Bochni. Kraków 1896. Na temat tego przewodnika pisał m.in. Jerzy Duda, określając go jako opracowanie nowoczesne i cieszące się dużą popularnością. Zob.: Duda J.: Przewodniki po Krakowie (do 1914 roku). Książki, ich autorzy i wydawcy. „Rocznik Krakowski” 1996, t. 52, s. 78, 79.
View in Google Scholar

8. Zygmunt Hendel (1862–1929), architekt i konserwator zabytków. Od 1904 r. kierował pracami konserwatorskimi w katedrze wawelskiej, a w latach 1905–1914 na Wawelu, m.in. odsłaniając arkadowe krużganki na dziedzińcu, zob. Encyklopedia Krakowa. Red. prowadzący A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 283.
View in Google Scholar

9. Dobrzycki J.: Udział Krakowa w walce o Górny Śląsk (fragmenty wspomnień). [Przypisami opatrzył W. Passowicz]. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1978, z. 5, s. 16–21. Por. Pachoński J.: Kraków wobec powstań śląskich i plebiscytu. Warszawa–Kraków 1981, s. 41.
View in Google Scholar

10. Dobrzycki J.: Nie od razu…, s. 41–48.
View in Google Scholar

11. Określenie użyte przez Krystynę Szymonowicz, zob. Szymonowicz K.: Kraków – gdzie wszystko jest Polską. W: Przewodnictwo turystyczne po Krakowie. Warszawa–Kraków, 1986, s. 119. W tym samym artykule, na stronach 111 i 112,autorka opisuje historię przewodnictwa po Krakowie, upatrując pierwszego potwierdzonego źródłowo przewodnika w osobie kanonika Jakuba Staszkowskiego, który w 1518 r. oprowadzał po Krakowie przybyłego na uroczystości weselne królowej Bony retoryka, Celia Calcagniniego z Ferrary.
View in Google Scholar

12. Por. Małecki J.M.: Rola Krakowa w II Rzeczypospolitej. W: Dzieje Krakowa. T. 4. Kraków w latach 1918–1939. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1997, s. 444.
View in Google Scholar

13. Kozłowski J.: Krótka historia przewodnictwa w Krakowie. W: XX lecie Koła Przewodników…, s. 17, 18; Bieńkowski W.: Strażnicy dziejów miasta narodowej pamięci. Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa w latach 1896–1996. Kraków 1997, s. 145. Por. Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANK), Zespół akt Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa (nr 562), nr inw. TMK 56, Księga protokołów posiedzeń TMHiZK, t. 4, lata 1910–1016, s. 118.
View in Google Scholar

14. Jeszcze przed I wojną światową członkowie Towarzystwa, m.in. Adolf Sternschuss, organizowali specjalne kursy dla przewodników, którzy następnie, po odpowiednim przygotowaniu, oprowadzali przybywające do Krakowa wycieczki. W ramach Towarzystwa działała specjalna Komisja do spraw oprowadzania i objaśniania zabytków. Pierwsze kursy z 1902 r. zorganizowało Towarzystwo dla członków Czytelni Akademickiej im. A. Mickiewicza. Por. Bieńkowski W.: Strażnicy dziejów…, s. 81–83; Kozłowski J.: Krótka historia przewodnictwa…, s. 15.
View in Google Scholar

15. ANK, nr inw. TMK 56, Księga protokołów posiedzeń…, s. 11.
View in Google Scholar

16. Bieńkowski W.: Strażnicy dziejów…, s. 82.
View in Google Scholar

17. Jeszcze na początku lat 20. XX w. Jerzy Dobrzycki kierował akcji zwiedzania Krakowa Sekcji Kół Krajoznawczych PTK, z której następnie rekrutowali się przewodnicy, zob. Kozłowski J.: Krótka historia przewodnictwa…, s. 17.
View in Google Scholar

18. Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie (dalej cyt. AN PAN i PAU), Spuścizna Jerzego Dobrzyckiego, nr inw. K III 226, IC. Z uwagi na fakt, że spuścizna ta jest obecnie porządkowana, podano numery tymczasowych jednostek archiwalnych.
View in Google Scholar

19. Własne kursy dla przewodników organizowały także m.in.: krakowski oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Koło Przewodników-Nauczycieli i powstała z niego Komisja Kół Krajoznawczych, Akademickie Koło Krajoznawcze oraz Towarzystwo Szkoły Ludowej (Koło TSL im. A. Asnyka oraz Koło Akademickie TSL), zob. Szymonowicz K.: Kraków…, s. 113–117 oraz Kozłowski J.: Krótka historia przewodnictwa…, s. 15–17.
View in Google Scholar

20. „Czas” 1906, nr 163, z 19 lipca, s. 1, por. Duda J.: Przewodniki po Krakowie…, s. 79.
View in Google Scholar

21. ANK, nr inw. StGKr 206/790.
View in Google Scholar

22. Ibidem, s. 3, par. 2.
View in Google Scholar

23. AN PAN i PAU, nr inw. K III 36, 92, „Szkic z działalności Polskiego Związku Turystycznego”. Materiały kuratora PZT Walerego Goetla.
View in Google Scholar

24. Sprawozdanie z działalności Polskiego Związku Turystycznego w Krakowie za okres od czerwca 1935 do września 1936 r. (dalej cyt. Sprawozdanie). Kraków 1936, s. 10, 11.
View in Google Scholar

25. ANK, nr inw. TMK 64, Protokoły posiedzeń i sprawozdania roczne z lat 1923–1938, s. 386.
View in Google Scholar

26. ANK, nr inw. TMK 56, Księga protokołów posiedzeń…, s. 6.
View in Google Scholar

27. Sprawozdanie z działalności Polskiego Związku Turystycznego za okres pięciolecia 1928–1932. Kraków 1933, s. 27.
View in Google Scholar

28. Loc. cit.
View in Google Scholar

29. ANK, nr inw. TMK 56, Księga protokołów posiedzeń…, s. 55.
View in Google Scholar

30. Dobrzycki J.: Stary Kraków. Kraków 1936.
View in Google Scholar

31. AN PAN i PAU, nr inw. K III 36, 92, por. Encyklopedia…, s. 490.
View in Google Scholar

32. Obecnie w budynku tym znajduje się siedziba Poczty Polskiej.
View in Google Scholar

33. „Czas” 1936, nr 148, z 30 maja, s. 9.
View in Google Scholar

34. ANK, nr inw. TMK 57, Księga protokołów zebrań Wydziału TMHiZK (1927–1936), Walne Zebrania (1927–1931), s. 113.
View in Google Scholar

35. Sprawozdanie, s. 37 oraz wkładka ze spisem członków.
View in Google Scholar

36. Statut krajowego Związku Turystycznego. Kraków 1906, s. 7, par. 12 b.
View in Google Scholar

37. Bieńkowski W.: Strażnicy dziejów…, s. 114.
View in Google Scholar

38. ANK, nr inw. TMK 65, Sprawozdania z działalności Towarzystwa oraz materiały do sprawozdań z lat 1935–1962, s. 17.
View in Google Scholar

39. AN PAN i PAU, nr inw. K III 226, Dni Krakowa.
View in Google Scholar

40. Zob. aneks do tego artykułu.
View in Google Scholar

41. „Czas” 1936, nr 40, z 10 lutego, s. 8.
View in Google Scholar

42. Sprawozdanie, s. 60.
View in Google Scholar

43. Jan Dąbrowski (1890–1965), historyk, mediewista, prof. UJ, m.in. prezes TMHiZK w latach 1945–1964, zob. Encyklopedia…, s. 146.
View in Google Scholar

44. Kazimierz Dobrowolski (1894–1987), historyk kultury, etnograf, socjolog, m.in. kierownik Katedry Socjologii i Etnologii UJ w latach 1935–1964, zob. Encyklopedia…, s. 154.
View in Google Scholar

45. Karol Estreicher (1906–1984), historyk sztuki, bibliograf, pisarz, m.in. dyrektor Muzeum UJ w latach 1946–1976, zob. Encyklopedia…, s. 193.
View in Google Scholar

46. Bolesław Macudzyński (1893–1966), prawnik, działacz sportowy i turystyczny, międzynarodowy sędzia narciarski, pionier szkolnictwa hotelarskiego, m.in. dyrektor PZT w Krakowie w latach 1935–1939, zob. Encyklopedia…, s. 577.
View in Google Scholar

47. Tadeusz Seweryn (1894–1975), etnograf, historyk sztuki, malarz, działacz polityczny, m.in. dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie w latach 1937–1965, zob. Encyklopedia…, s. 893.
View in Google Scholar

48. Jan Stefan Kuhn (zm. 1965), wiceprezes Izby Przemysłowo-Handlowej w Krakowie, członek TMHiZK, zob. Bieńkowski W.: Strażnicy dziejów…, s. 185, 291.
View in Google Scholar

49. Eugeniusz Tor (1883–1953), inżynier, działacz społeczny, dyrektor Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie, wiceprezydent Krakowa w latach 1945–1947, zob. Encyklopedia…, s. 643.
View in Google Scholar

50. Sprawozdanie, s. 62 oraz W Bi eńkowski W.: Strażnicy dziejów…, s. 45; „Czas” 1936, nr 148, z 30 maja, s. 9.
View in Google Scholar

51. Sprawozdanie, s. 62.
View in Google Scholar

52. AN PAN i PAU, nr inw. K III 226, IA.
View in Google Scholar

53. Ibidem.
View in Google Scholar

54. Por. Zagadnienia turystyczne na terenie miasta Krakowa. Wyjątki z przemówienia dr Mieczysława Kaplickiego, prezydenta miasta Krakowa na plenarnym posiedzeniu Rady Miejskiej w czasie obrad nad budżetem na rok 1938/1939. „Turyzm Polski” 1938, nr 4, s. 1–4.
View in Google Scholar

55. Okólnik nr 39 Prezydenta ST. Kr. miasta Krakowa z dnia 12 listopada 1938 roku w sprawie współdziałania Zarządu Miejskiego z Polskim Związkiem Turystycznym. „Gazeta Urzędowa Zarządu Miejskiego w Stoł. Król. Mieście Krakowie” 1938, R. 59, s. 133, 134.
View in Google Scholar

56. AN PAN i PAU, nr inw. K III 226, IA, pisma PZT z 20 czerwca 1938 r. oraz 13 sierpnia 1938 r.
View in Google Scholar

57. AN PAN i PAU, nr inw. K III 226, IA.
View in Google Scholar

58. Ibidem.
View in Google Scholar

59. Ibidem, podkreślenia tekstu pochodzą od Jerzego Dobrzyckiego.
View in Google Scholar

60. Tadeusz Hołuj (1916–1985), prozaik, poeta, dramaturg, działacz społeczny, żołnierz ZWZ–AK, m.in. sekretarz generalny Międzynarodowego Komitetu Oświęcimskiego w latach 1957–1967, poseł na sejm 1972–1980, red. nacz. „Echa Krakowa”, prezes klubu „Kuźnica”, zob. Encyklopedia…, s. 302.
View in Google Scholar

61. Hołuj T.: Ale sami odkrywaliśmy wiele. W: XX lecie Koła Przewodników…, s. 49.
View in Google Scholar

62. AN PAN i PAU, nr inw. K III 226, IIA, Zaświadczenie Amerykańskiej Komisji Pomocy Polakom z 27 sierpnia 1945 r.
View in Google Scholar

63. Objęte 1946 r. stanowisko dyrektora MHK Jerzy Dobrzycki piastował przez następne 18 lat. W tym okresie zorganizował ramy działania Muzeum oraz wyznaczył kierunki rozwoju tej instytucji na kolejne dziesięciolecia.
View in Google Scholar

64. Podczas wojny archiwum oraz dorobek PZT zostały w dużej mierze zaprzepaszczone. Ich część udało się zachować Tadeuszowu Bukowieckiemu, który po wojnie podjął starania o reaktywowanie PZT. Organizacja wznowiła działalność, jednakże pod nadzorem specjalnego kuratora, którego funkcję pełnił m.in. Walery Goetel, zob. AN PAN i PAU, nr inw. K III 36, 92.
View in Google Scholar

65. Kozłowski J.: Krótka historia przewodnictwa…, s. 18, 19.
View in Google Scholar

66. „Dziennik Polski” 1946, nr 122, z 4 maja, s. 8.
View in Google Scholar

67. „Dziennik Polski” 1946, nr 222, z 15 sierpnia, s. 11.
View in Google Scholar

68. Bronisław Waldemar Schönborn (1909–1971), rysownik, dokumentalista, popularyzator sztuki, zob. Encyklopedia…, s. 888, 889.
View in Google Scholar

69. Schönborn B.: Zastanawiając się nad kolejami życia. W: XX lecie Koła Przewodników…, s. 51.
View in Google Scholar

70. Bieńkowski W.: Strażnicy dziejów…, s. 225.
View in Google Scholar

71. Suchodolska J.: Z dawnych dni. W: XX lecie Koła Przewodników…, s. 78, 79.
View in Google Scholar

72. Blajda C.: Wspomnienia z minionych lat. W: XX lecie Koła Przewodników…, s. 54. Bolesław Drobner (1883–1968), dr chemii, działacz socjalistyczny, wielokrotny radny miejski Krakowa, w latach 1956–1957 I sekretarz KW PZPR w Krakowie, zob. Adamczewski J.: Mała encyklopedia Krakowa. Kraków 1996, s. 102.
View in Google Scholar

73. ANK, nr inw. PWRNKr Stow. 299, s. 51.
View in Google Scholar

74. Bojda J., Dunin J.: Historia Koła Przewodników Miejskich PTTK po Krakowie (1948–1968). W: XX lecie Koła Przewodników…, s. 22 oraz ANK, nr inw. TMK 65, s. 417.
View in Google Scholar

75. Świadczą o tym liczne wycinki prasowe znalezione w materiałach archiwalnych Jerzego Dobrzyckiego.
View in Google Scholar

76. Osobnego opracowania wymaga współpraca Jerzego Dobrzyckiego z PTTK np. jako członka Komisji Oceny Artystyczno Naukowej przy ZW Foto-Pam PTTK w Krakowie.
View in Google Scholar

77. AN PAN i PAU, nr inw. K III 226, IC.
View in Google Scholar

78. Ibidem, pismo z 8 marca 1955 r.
View in Google Scholar

79. Ibidem, pismo z 8 stycznia 1968 r.
View in Google Scholar

80. Bieńkowski W.: Jerzy Dobrzycki…, s. 127.
View in Google Scholar

81. Loc.cit.
View in Google Scholar

82. AN PAN i PAU, nr inw. K III 226, IA, zachowano język oryginału.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-11-16

Issue

Section

Articles

How to Cite

Winiarczyk, K. (2026). Nie od razu będziesz przewodnikiem. Zasługi Jerzego Dobrzyckiego na polu tworzenia kadry przewodników po Krakowie. Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 31, 195-210. https://doi.org/10.32030/KRZY.2013.11