Z dziejów krakowskich pomników. Pomnik Bojana Piusa Welońskiego

Authors

  • Elżbieta Lang

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.15

Abstract

FROM THE HISTORY OF KRAKÓW MONUMENTS – BOYAN OF PLANTY PARK

One of the most interesting monuments in Planty  Park is located in its east part, in the Florianka Garden,  between the exits of Sławkowska and Floriańska Streets.  The bronze sculpture (covered with green patina) was created  by a Warsaw sculptor Pius Weloński (1849–1931)  in his studio in Rome. Known as Boyan, and sometimes  also called The Harpist, this work commemorates a Polish  poet, one of the founders of the Ukrainian Poetic School,  Bohdan Józef Zaleski (1802–1886).  The monument in Planty Park representing Boyan (the  legendary, prophetic Ukrainian bard), is quite unimposing  in terms of spatial composition, and is actually a copy of an  earlier work by its author, Pius Weloński. The original version,  a plaster or bronze cast, was executed already in 1882,  in the artist’s studio in Rome. It was put on display in 1883  at two international exhibitions in Paris and Rome, and was  enthusiastically received by foreign art critics, which was reflected  in numerous reviews, especially in the French press.  However, the greatest form of recognition for the artist was  the fact that his piece was chosen to be displayed in the ‘hall  of glory’ – the rotunda showcasing the top masterpieces at  the Roman exhibition. It was probably that flood of praise  that encouraged the artist in the mid-1880s to produce  two faithful replicas of the statue representing the legendary  bard, one sculpted in white Carrara marble, and the  other cast in bronze at Nelly’s casting shop in Rome. The  stone copy was soon purchased by the Imperial Academy of  Arts in Saint Petersburg for the sum of 20 thousand silver  roubles. Apart from enriching the Academy’s collection, the  work also won Weloński the title of professor which was  awarded to him by the Academy in 1890 for the masterly  execution thereof. Meanwhile, in the autumn of 1886, the  bronze sculpture was purchased by Konstanty Wołodkowicz  (1828–1909), a gentleman from a family of landed  gentry resident in Kresy (Poland’s former Eastern Borderlands),  who presented it to the City of Kraków as a monument  in honour of Bohdan Józef Zaleski. Originally, it was  installed on a stone pedestal, in Planty Park, at the exit of  Szpitalna Street, near the Freedom Tree, and the obelisk of  Florian Straszewski. However, in 1904 it was decided that  the monument be moved to its present location, near the  swan pond at the exit of Sławkowska Street.  According to local opinions, the new sculpture became  ‘the most apposite highlight of Kraków’s Planty Park’. The  general feeling among contemporary critics was that the  monument not only commemorated a great poet who had  called himself ‘the Boyan of his age’; the work was also interpreted  as a symbolic, prophetic allegory of Poland’s past  and present represented, respectively, by the experienced old man – a songster and lyrist, and the innocent boy – a  blind man’s guide. It was also often deciphered as ‘a sign of  Poland’s union with Rus’, thus becoming a continuation  of the Polish unification idea expressed by Tomasz Oskar  Sosnowski (1810–1886) in the monument to Jadwiga and  Jogaila from 1886, also standing in Planty Park, which  was produced to commemorate the quincentenary of Poland’s  union with Lithuania. The present paper describes  the history of one of the most artistically outstanding  monuments in Planty Park. It is also an attempt to interpret  Pius Weloński’s sculpture in terms of its content and  formal qualities. 

References

1. Budowaliśmy krakowski Manhattan [rozmowa Dawida Hajoka z Krzysztofem Leśnodorskim] [online]. „Gazeta w Krakowie” [dodatek „Gazety Wyborczej”] 2009, z 30 stycznia [dostęp: 30 czerwca 2013 r.]. Dostępny w interncie: http://krakow.gazeta.pl/krakow/1,97379,6216304,Budowalismy_krakowski_Manhattan.html; Piłat B.: Na nowy dworzec kolejowy Kraków czekał 40 lat! [online]. „Gazeta w Krakowie” [dodatek „Gazety Wyborczej”] 2014, z 14 lutego [dostęp: 19 lutego 2014 r.]. Dostępny w internecie: http://krakow.gazeta.pl/krakow/1,44425,15455856,Na_nowy_dworzec_kolejowy_ Krakow_czekal_40_lat_.html. W artykułach nie wspomina się o spowodowanych przebudową stratach w substancji zabytkowej zespołu.
View in Google Scholar

2. Seiber t K.: Plan wielkiego Krakowa. Kraków–Wrocław 1983, s. 306–307. Założony w latach sześćdziesiątych XX w. plan, dekadę później uznano za szkodliwy dla dotychczasowego kształtu urbanistycznego Śródmieścia.
View in Google Scholar

3. Podczas rozbiórki zabytkowego zespołu stacji Łódź Fabryczna w 2012 r. służby konserwatorskie w celu inwentaryzacji wkroczyły dopiero pod sam koniec prac. Por. Jerczyński M.: Epitafium dla Łodzi Fabrycznej. „Świat Kolei” 2012, nr 1, s. 24–28.
View in Google Scholar

4. Kursa M., Hajok D.: Nowe centrum Krakowa, czyli marzenia o Manhattanie [online]. „Gazeta w Krakowie” [dodatek „Gazety Wyborczej”] 2013, z 8 czerwca [dostęp: 30 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://krakow.gazeta.pl/krakow/1,35798,14057227,Nowe_centrum_ Krakowa__czyli_marzenia_o_Manhattanie.html.
View in Google Scholar

5. Demel J.: Początki kolei żelaznej w Krakowie. Kraków Dawniej i Dziś, nr 6. Kraków 1954.
View in Google Scholar

6. Beiersdor f Z.: „Stary i Nowy Kleparz oraz Nowa Wesoła i Lubicz. Studium historyczno-urbanistyczne”. Kraków 1979–1981, mps w archiwum Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (dalej cyt. MWKZ), s. 3, 130, 175–177.
View in Google Scholar

7. Sulerzyska L.: „Główny dworzec kolejowy w Krakowie. Skrócona dokumentacja historyczna”. Kraków 1983, mps w archiwum MWKZ.
View in Google Scholar

8. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny Osobowy. Studium historyczno-konserwatorskie”. Kraków 1992, mps w archiwum MWKZ.
View in Google Scholar

9. Opracowanie wymienione w przypisie powyżej stanowiło podstawę artykułów Waldemara Komorowskiego: Pierwszy krakowski dworzec kolejowy (w sto pięćdziesiątą rocznicę budowy). „Rocznik Krakowski” 1994, t. 60, s. 75–94 oraz Stacja kolejowa Kraków Główny Osobowy. „Rocznik Krakowski” 1997, t. 63, s. 89–117.
View in Google Scholar

10. Od dłuższego czasu w przygotowaniu znajduje się opracowanie Marka Ćwikły „Krakowski węzeł kolejowy”, dotyczące krakowskiego węzła kolejowego, za którego udostępnienie składam autorowi podziękowania (dalej cyt. Ćwikła M.: „Krakowski węzeł”).
View in Google Scholar

11. Na początku 2014 r. Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej cyt. ANK) przejęło znaczną liczbę dotąd niemal niedostępnej dokumentacji z Archiwum Obszarowego Polskich Kolei Państwowych w Krakowie, co otwiera nowe możliwości przed badaczami dziejów kolei.
View in Google Scholar

12. Demel J.: Początki kolei…, s. 18–19.
View in Google Scholar

13. Atlas historyczny miast polskich (dalej cyt. Atlas historyczny). Red. R. Czaja. T. 5. Małopolska. Red. Z. Noga. Z. 1. Kraków. Red. Z. Noga. Kraków 2007, plan 1.23. Plan von Krakau mit Podgorze und der nächsten Umgebung, Olmütz 1847; Bieniarzówna J., Małecki M.J.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków w latach 1796–1918. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, J. Mitkowski. Kraków 1979, s. 46.
View in Google Scholar

14. Bieniarzówna J., Małecki M.J.: Dzieje Krakowa. T. 3…, s. 315.
View in Google Scholar

15. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 79–80; Dzieje kolei w Polsce. Red. D. Keller. Rybnik 2012, s. 426.
View in Google Scholar

16. Łukasik H., Turowicz A.: Twierdza Kraków znana i nieznana. Przewodnik turystyczny. Cz. 3. Żelazny pierścień. Międzyzdroje–Kraków 2002, s. 60.
View in Google Scholar

17. Płaszów 1912–2012. W stulecie przyłączenia do Krakowa. Red. M. Tutak. Kraków 2012, s. 59–126.
View in Google Scholar

18. Skucha P.: Kolej cyrkumwallacyjna, czyli pociągiem wzdłuż Alei Trzech Wieszczów. „Kraków” 2010, nr 12, s. 74–75.
View in Google Scholar

19. Garbacik R.: Historia kolei Kraków – Kocmyrzów. Kraków 1997.
View in Google Scholar

20. „Wiener Zeitung” 1908, Nr. 227, 2 Oktober, S. 13.
View in Google Scholar

21. Lulewicz D.: Z dziejów kolei w Krakowie. Dworzec towarowy i stacja Kraków Główny Zachód (1887–2010). „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2011, z. 29, s. 281–304.
View in Google Scholar

22. Skucha P.: Linia Kraków – Tunel, czyli podróż koleją do lat 30- tych. „Kraków” 2012, nr 3.
View in Google Scholar

23. Lulewicz D.: Z dziejów kolei w Krakowie. Przebudowa i modernizacja w latach 1939–1945. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2010, z. 27, s. 105–128.
View in Google Scholar

24. W 1959 r. znacznie sprawniejsza od parowej kolej elektryczna w Polsce docierała do ośrodków satelitarnych węzła warszawskiego, Łodzi, Górnego Śląska i Krakowa. Na pozostałych liniach wciąż niepodzielnie królowały parowozy lub nowocześniejsze od nich, lecz niewystarczające liczebnie wagony motorowe. Por. Frontczak F., Kuczborski S., Kuligowski K. et al.: 50 lat elektryfikacji PKP. Warszawa 1989, s. 131–132.
View in Google Scholar

25. Seibert K.: Plan…, s. 27.
View in Google Scholar

26. „Architektura” 1966, nr 11 (numer w całości poświęcony konkursowi na zagospodarowanie tej części Śródmieścia Krakowa).
View in Google Scholar

27. Warszawski M.: Prezydent zastanawia się czy warto budować parking przy dworcu PKP [online]. „Dziennik Polski” 2013, z 12 czerwca [dostęp: 30 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://www.dziennikpolski24.pl/pl/region/miasto-krakow/1277347-prezydentzastanawia-sie-czy-warto-budowac-parking-przy-dworcu-pkp.html.
View in Google Scholar

28. Numeracja linii kolejowych przyjęta według obowiązującej w PKP instrukcji Id-12 (D-29) Wykaz linii, por. PKP Polskie Linie Kolejowe SA Wykaz linii Id-12 (D-29). Tekst ujednolicony i zaktualizowany [online]. [dostęp: 27 lipca 2014 r.]. Dostępny w internecie: http://www.plk-sa.pl/files/public/user_upload/pdf/Akty_prawne_i_przepisy/Instrukcje/Wydruk/Wykaz_linii_Id-12.pdf.
View in Google Scholar

29. Pierwszy, podziemny hol kasowy oddano do użytku w 1997 r. W obecnej formie funkcjonuje on jako nowy Dworzec Główny – po kompleksowej przebudowie i zespoleniu z infrastrukturą komunikacji miejskiej. Por. Łazarczyk G.: Dworzec w Krakowie otwarty. Także dla pasażerów [online]. „Gazeta w Krakowie” [dodatek „Gazety Wyborczej”] 2014, z 14 lutego [dostęp: 19 lutego 2014 r.]. Dostępny w internecie: http://krakow.gazeta.pl/krakow/1,44425,15459461,Dworzec_w_Krakowie_otwarty__Takze_dla_pasazerow___ZDJECIA_.html.
View in Google Scholar

30. W najlepiej utrzymanym budynku koszarowym zespołu od 1992 r. ma siedzibę Muzeum Armii Krajowej.
View in Google Scholar

31. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Künstlichere Gestaltung der Eisenbahn. Bd. 7. Auflage 2. Berlin–Wien 1915, S. 13–16.
View in Google Scholar

32. „Stacja Kraków Osobowa, plan sytuacyjny, skala 1:1000, DOKP w Krakowie, 4 lutego 1948, nr Ps.-100” (aktualizowany w 1961 r. i później), w zbiorach autora, zob. il. na wklejce [s. 1].
View in Google Scholar

33. „Inwentaryzacja obiektów na stacji Kraków Główny Osobowy, skala 1: 1000, DOKP w Krakowie, nr zlec. 67112/812/69”, w zbiorach autora.
View in Google Scholar

34. Doskonałe pojęcie o rozplanowaniu najstarszego zespołu stacji daje „Plan przedłużenia linii kolejowej przez Wesołą”, ok. 1855, w zbiorach MHK, nr inw. MHK-259/VIII, zob. il. na wklejce [s. 2].
View in Google Scholar

35. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, plan nr 7. Hipotetyczna inwentaryzacja reliktów pierwszego dworca na planie z 1892 roku.
View in Google Scholar

36. Demel J.: Początki…, s. 22.
View in Google Scholar

37. Np. datowane na około połowę XIX stulecia dworce w Berlinie, Hanowerze, Lipsku, Wrocławiu. Por. Zwier z M., Ilkosz J.: Wprowadzenie. W: Wrocławskie dworce kolejowe. Red. M. Zwierz. Wrocław 2006, s. 7–8.
View in Google Scholar

38. Budowniczym pierwszego dworca krakowskiego był twórca dworca Kolei Górnośląskiej we Wrocławiu, Piotr Rosenbaum. Styl arkadowy (Rundbogenstil – styl okrągłołukowy) – popularny około połowy XIX w. styl stosowany głównie w budownictwie użyteczności publicznej, operujący elementami zapożyczonymi z architektury romańskiej i renesansowej, m.in. półkoliście zamkniętych arkad i otworów okiennych. Por. Koch W.: Style w architekturze. Arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne. Przeł. W. Baraniewski et al. Warszawa 2011, s. 273, 472.
View in Google Scholar

39. Atlas historyczny, plan 1.1a. Stadt Krakau mit den Vorstädten Kleparz, Czarna Wieś, Piasek, Stradom, Wesoła, Smolensko u. Kazimierz, 1848 (w odbitce z 1856 r.).
View in Google Scholar

40. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 81. Największym wieloletnim użytkownikiem placów składowych po zachodniej stronie stacji były kopalnie okręgu jaworznickiego (tzw. Zagłębia Krakowskiego).
View in Google Scholar

41. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Drehscheiben. Bd. 3. Auflage 2. Berlin–Wien 1912, S. 428.
View in Google Scholar

42. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 36–38.
View in Google Scholar

43. Ibidem, il. 47.
View in Google Scholar

44. Ibidem, s. 40–42.
View in Google Scholar

45. Realizacja jednonawowej hali peronowej wiązała się z brakiem wolnego miejsca i w praktyce nie pozwalała na zwiększenie przepustowości stacji. Dla porównania, w 1904 r. we Lwowie zbudowano dwie nawy hali o wymiarach 150 na 67 m, a we Wrocławiu w latach 1899–1904 zrealizowano halę czteronawową o wymiarach 171 na 84 m.
View in Google Scholar

46. „Czas” 1887, nr 297, z 29 grudnia, s. 2.
View in Google Scholar

47. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, il. 41.
View in Google Scholar

48. Ibidem, s. 91–94; Program i warunki konkursu na plan regulacji wielkiego Krakowa. „Architekt” 1910, r. 11, z. 6–8, s. 88, 91–92, 98, 102, 108. Nowa lokalizacja dworca osobowego była jednym z podstawowych warunków tego konkursu i została uwzględniona we wszystkich projektach nań zgłoszonych.
View in Google Scholar

49. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 43.
View in Google Scholar

50. Kołodziej J.: Krakowskie tramwaje. Rybnik 2011, s. 20.
View in Google Scholar

51. „Czas” 1934, nr 325, z 25 listopada, s. 1.
View in Google Scholar

52. Wilenko L.: Spawane dachy peronowe na stacji Kraków-Osobowa. „Inżynier Kolejowy” 1936, nr 3, s. 112–115.
View in Google Scholar

53. Ćwikła M.: „Krakowski węzeł”; Scharf H.W.: Eisenbahnen zwischen Oder Und Weichsel. Die Reichsbahn im Osten bis 1945. Freiburg 1981, S. 42, 228.
View in Google Scholar

54. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 47.
View in Google Scholar

55. Atlas historyczny, plan 1.1a.
View in Google Scholar

56. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 45–47.
View in Google Scholar

57. Komorowski W.: „Stacje kolejowe: Kraków Płaszów, Kraków Prokocim, Kraków Bieżanów. Studium historyczno-konserwatorskie”. Kraków 2000, s. 7, mps w archiwum MWKZ.
View in Google Scholar

58. „Przebudowa budynku głównego na dworcu zachodnim w Krakowie, skala 1:100, DOKP w Krakowie, Wydział Drogowy, 1930” w zbiorach autora.
View in Google Scholar

59. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 47–49; Postgebäude auf dem Bahnhofe in Krakau, k.k. priv. Kaiser. Ferd. Nordbahn, Wien, März 1889 [Projekt budowy urzędu pocztowego], zob. rysunek na s. 264 w tym artykule.
View in Google Scholar

60. „Projekt rozszerzenia urzędu pocztowego na dworcu w Krakowie, Dyrekcja Kolei Państwowych w Krakowie, listopad 1922”, zob. rysunek u góry strony.
View in Google Scholar

61. „Projekt przebudowy budynku Urzędu Pocztowo-Telekom. »Kraków 2« przy Placu Kolejowym dla Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów w Krakowie, Dyrekcja Okręgu Poczt i Telegrafów w Krakowie, Wydział Budowlany, Kraków, lipiec 1947”, ANK, sygn. ABM, f. 393A.
View in Google Scholar

62. „Projekt adaptacji części magazynu ekspedycji bagażowej na toalety dla podróżnych, skala 1:50, DOKP w Krakowie, Zarząd Drogowy, nr D/6b-103/21/60, Kraków, 13 maja 1960”, w zbiorach autora.
View in Google Scholar

63. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Guterschuppen. Bd. 5. Auflage 2. Berlin–Wien 1914, S. 435; Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 67–68.
View in Google Scholar

64. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 63–65.
View in Google Scholar

65. Ibidem, il. 123.
View in Google Scholar

66. Ibidem, s. 66.
View in Google Scholar

67. W momencie likwidacji działa fortecznego przęsło wiaduktu nie blokowało widoczności pola ostrzału, tzw. równi ogniowej bastionu IV (Rakowickiego). Por. Łukasik H., Turowicz A.: Twierdza Kraków…, s. 40–42, 60.
View in Google Scholar

68. Überfahrt für die Warschauerstraβe bei Krakau, Maβtab 1:100, k.k. priv. Kaiser Ferdinands-Nordbahn, Wien, Mai 1875, reprod. w: Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, il. 139, zob. górną il. na s. 269 w tym artykule; „Czas” 1877, nr 66, z 22 marca, s. 2.
View in Google Scholar

69. „Linja Kraków – Miechów – Kozłów. Plan sytuacyjny, odcinek Kraków – Sudoł, podziałka 1:2000, Biuro Projektów i Studiów PKP, nr 1-V, 1932”, PKP SA, Oddział Gospodarowania Nieruchomościami (dalej cyt. PKP SA OGN) w Krakowie, niesygn.
View in Google Scholar

70. Było to popularne w czasie wojny budownictwo wznoszone na terenie krakowskiego (i nie tylko) węzła kolejowego. Por. „Ekspertyza wiązarów dachowych baraków mieszkalnych przy ul. Kamiennej 15 w Krakowie, DOKP w Krakowie, Zarząd Drogowy, nr 35/62, 1962”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

71. „Kraków – kotłownia OPL. Stara kotłownia przy ul. Pawiej. Dokumentacja architektoniczno-budowlana, inwentaryzacja, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 81245-1K, 27 grudnia 1981”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

72. Trzy projekty nastawni: Befehls-Stellwerk KF, Hauptbahnhof Krakau. Generaldirektion der Ostbahn, Krakau, den 20 VII 40, Bahnhof Krakau, Befehlstellwerk KF, Blatt 1-3, den 26 Juni 1942, Generaldirektion der Ostbahn (z polskim opisem, niedat.); „Projekt nastawni na dworcu osobowym w Krakowie, DOKP w Krakowie, nr B-bs.27”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn.
View in Google Scholar

73. „Stellwerk Nr 1, Warschauer Straße, Generaldirektion der Ostbahn, Krakau 14 VIII 1941”, dokumentacja budowlana, rachunki i kosztorysy, ANK, Teki Architektury i Urbanistyki (TAU), Budynki Użyteczności Publicznej (BUP), sygn. Varia 93, s. 4–33.
View in Google Scholar

74. Balińska G.M., Baliński J.A., Balińska D.: Krajobraz z koleją. Drogi żelazne Wielkopolski. Wrocław 2011, s. 183–184, 200–201. Omówiono tu oraz pokazano (na przykładach) ewolucję architektoniczną budynku nastawni na terenach pruskich (niemieckich).
View in Google Scholar

75. Na terenie obecnego węzła krakowskiego analogiczne obiekty wzniesiono na dworcu towarowym oraz stacjach Bieżanów i Mydlniki.
View in Google Scholar

76. „Regulamin tymczasowy prowadzenia robót w czasie przełączenia i uruchomienia nowych urządzeń z. r. k. z sygnalizacją świetlną w stacji Kraków Gł. Osob. od strony zachodniej. PKP Oddział Ruchowo Handlowy w Krakowie, 2 grudnia 1970”, PKP Polskie Linie Kolejowe SA (dalej cyt. PKP PLK SA), Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

77. „Projekt budynku spawalni dla rejonu budynków w Krakowie, DOKP w Krakowie, 15 kwietnia 1952”; „Projekt budynku ładowni akumulatorów przy ul. Pawiej w Krakowie, skala 1:100, DOKP w Krakowie, Wydział Drogowy, 10 lipca 1952, nr inw. B.bs.47”. PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

78. „Protokół z oddania do eksploatacji urządzeń bezpieczeństwa po kapitalnym remoncie w St. Kr. Główny, spisany dn. 15 V 56”; „Nastawnia KGB w st. Kraków Gł., DOKP w Krakowie, Zarząd Drogowy, nr inw. B.bs.-124 (niedat.)”, PKP PLK SA, Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

79. Związane z utrzymaniem taboru trakcyjnego (lokomotyw) budynki i urządzenia stanowiły od samego początku nieodłączne składniki krajobrazu kolejowego. Szerzej na temat zadań klasycznej parowozowni pisze Leon Stankiewicz, zob. Stankiewicz L.: Kolejowe urządzenia trakcyjne. Warszawa 1956. Por. też Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Lokomotivschuppen. Bd. 7. Auflage 2. Berlin– Wien 1915, S. 199–222.
View in Google Scholar

80. „Plan przedłużenia linii kolejowej przez Wesołą…”, zob. il. na wklejce [s. 2]. Od 1858 r. hala południowa należała do kolei CLB, a północna do KFNB.
View in Google Scholar

81. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Wasserstationen. Bd. 10. Auflage 2. Berlin–Wien 1923, S. 288.
View in Google Scholar

82. Łukasik H., Turowicz A.: Twierdza Kraków…, s. 40–41, 60; „Projekt für die Erweiterung der Geleise Anlagen beim k.k. Verpflegs Etablissement nächst des Nordbahnhofes in Krakau” (niedat.), Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), sygn. Dok.V.I.371.5.42, pl. 33.
View in Google Scholar

83. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 86. Szczegóły pierwotnego wyglądu tej hali z braku materiału ikonograficznego są trudne do odtworzenia.
View in Google Scholar

84. Stankiewicz L.: Kolejowe urządzenia…, s. 26–28.
View in Google Scholar

85. Był to standard wprowadzany w kolejnictwie na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę w celu obsługi dłuższych parowozów wojennych serii 52 i 42 (późniejsze Ty2 i Ty3), por. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Drehscheiben…, S. 433, 435.
View in Google Scholar

86. „Remont remizy parowozowej Kraków Główny, Centralne Biuro Studiów i Projektów Kolejowych, Oddział w Krakowie, 3 listopada 1955”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

87. Komorowski W., Grochows k a E.: „Stacja Kraków Główny…”, il. 33, 41.
View in Google Scholar

88. O tych oraz innych wagonach motorowych eksploatowanych w międzywojniu na terenie węzła krakowskiego piszą: Kroma R., Sosiński J., Zintel K.: Normalnotorowe wagony silnikowe PKP 1919–1939. Poznań 2011.
View in Google Scholar

89. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 61–62.
View in Google Scholar

90. Ibidem, s. 61–62.
View in Google Scholar

91. „Wiener Zeitung” 1909, Nr. 89, 20 April, S. 19. Wprowadzenie oleju opałowego wiązało się ze znacznym wzrostem cen węgla oraz z poważnym problem, jakim było zadymianie hal dworcowych przez opalane węglem parowozy. Por. Enzyklopädie des Eisenbahnwesens: Heizölfeuerung. Bd. 6. Auflage 2. Berlin–Wien 1914, S. 151–156.
View in Google Scholar

92. Komorowsk i W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 53–54.
View in Google Scholar

93. Ibidem, s. 49–51.
View in Google Scholar

94. „Ul. Lubicz 10a, 10b, 10c, skala 1:50, DOKP w Krakowie, Oddział Drogowy, 23 marca 1936” (z odręcznymi korektami, kopia planu z opisem w jęz. niem.), w zbiorach autora.
View in Google Scholar

95. Ćwikła M.: „Krakowski węzeł”.
View in Google Scholar

96. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 68.
View in Google Scholar

97. Ibidem, s. 55.
View in Google Scholar

98. Ibidem, s. 62. Identyczne wieże wzniesiono już w okresie powojennym w Nowym Sączu i Tarnowie.
View in Google Scholar

99. Projekty, podzielone na typy (I–IV), były realizowane na rozbudowywanych w tym czasie stacjach wzdłuż całego przebiegu Kolei Północnej (od Wiednia do Krakowa).
View in Google Scholar

100. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 51–52, 56, 59–61.
View in Google Scholar

101. „Wiener Zeitung“ 1909, Nr. 60, 14 März, S. 17.
View in Google Scholar

102. We wrześniu 1939 r. budynki pod numerami 12, 14 i 16 częściowo ucierpiały na skutek bombardowania terenu stacji, co jest do dziś czytelne w postaci pęknięć oraz załamań struktury elewacji. Por. „Orzeczenie w sprawie stanu technicznego budynku PKP w Krakowie przy ul. Bosackiej 12. Instytut Techniki Budowlanej, Warszawa 1968”, w zbiorach autora.
View in Google Scholar

103. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 57–58.
View in Google Scholar

104. Ibidem, s. 58–59.
View in Google Scholar

105. „Wiadukt stalowy, nr inw. 4/031-00483/223”, dokumentacja, PKP PLK SA, Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

106. Obiekt ten posiadał swoją odmianę piętrową, murowaną, np. nastawnie budowane w latach 1883–1884 na trasie Galicyjskiej Kolei Transwersalnej.
View in Google Scholar

107. Na planie z 1948 r. zaznaczono jedynie fundament po rozebranym schronisku manewrowych.
View in Google Scholar

108. „Dziennik Polski” 1954, nr 218, z 12 września, s. 3.
View in Google Scholar

109. 1956–1976. XX lat biura Inwestycji PDOKP. Kraków 1976, s. 39; Ćwikła M.: „Krakowski węzeł”.
View in Google Scholar

110. „Projekt techniczno-roboczy konstrukcji nośnej napisów i oświetlenia neonowego nad kioskami PKP w Krakowie, zespół inżynierski, Spółdzielnia Pracy w Krakowie, marzec 1961”, PKP SA OGN w Krakowie, sygn. ZI 112.4-TR 12.02.
View in Google Scholar

111. Kołodziej J.: Krakowskie tramwaje…, s. 107.
View in Google Scholar

112. „Dziennik Polski” 1952, nr 218, z 11 września, s. 6.
View in Google Scholar

113. „Projekt techniczno-roboczy konstrukcyjny Dworzec PKS Kraków, Centralne Biuro Studiów i Projektów Transportu Drogowego i Lotniczego, Kraków, styczeń 1957”, ANK, sygn. ABM, f. 393.
View in Google Scholar

114. „Wstępny projekt konstrukcyjny. Budynek administracyjny z pralnią, „ORBIS” Kraków, Miastoprojekt Kraków, Biuro Projektów Budownictwa Ogólnego, Kraków, 1954. Znak: 0/421”, ANK, sygn. ABM, f. 393.
View in Google Scholar

115. „Dziennik Polski” 1961, nr 7, z 8/9 stycznia, s. 10.
View in Google Scholar

116. „Protokół z oddania do eksploatacji urządzeń bezpieczeństwa po kapitalnym remoncie…”; „Stacja Kraków Gł. Osobowy, plan sytuacyjny, skala 1:1000, DOKP w Krakowie, 1 października 1955, nr Ps-100”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

117. „Regulamin techniczny lokomotywowni I kl. w Krakowie, nr PF71/34/69, Kraków 9 maja 1969” s. 1–58, w zbiorach Pawła Terczyńskiego,
View in Google Scholar

118. Garbacik R.: Historia kolei…, s. 47–48.
View in Google Scholar

119. Ćwikł a M.: „Krakowski węzeł”; „Pawilon dworcowy Kraków Główny Osobowy, ul. Bosacka, stan istniejący, skala 1:500, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 1333-10B, 15 października 1964”, dokumentacja inwentaryzacyjna, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

120. „Dziennik Polski” 1964, nr 217, z 12 września 1964, s. 4. Tunel planowano oddać do użytku 1 maja, ale z przyczyn „obiektywnych” nie było to możliwe.
View in Google Scholar

121. „Rozwiązanie urbanistyczno-architektoniczne wyjścia na ul. Bosacką, Kraków Główny Pawilon dworcowy, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 1333-10B, 16 listopada 1964”; „Pawilon dworcowy Kraków Gł. Osobowy ul. Bosacka. Elewacje, skala 1:100, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 1775/64, październik 1964”. Dokumentacja projektowa, PKP SA OGN
View in Google Scholar

w Krakowie. niesygn., nlb.
View in Google Scholar

122. „Kosztorys nr 60165-177 O na wykonanie budynku rewidentów wagonów »zachód« – stacja Kraków Główny, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, 2 grudnia 1961”, PKP SA OGN w Krakowie,
View in Google Scholar

niesygn., nlb.
View in Google Scholar

123. Seibert K.: Plan…, s. 330. Latem 1985 r. przyszłe perony czwarty i piaty dopiero co wyłaniały się fundamentów i nic nie wskazywało na rychły koniec budowy.
View in Google Scholar

124. „Inwentaryzacja obiektów na st. Kraków Główny Osobowy, skala 1:1000, DOKP w Krakowie, nr zlec. 67112/812/69”, nlb., w zbiorach autora.
View in Google Scholar

125. „Stacja Kraków Główny – kotłownia zastępcza według nowej lokalizacji – bocznica do zasieków węglowych, skala 1:500, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 72030-5C, 26 wrzesień 1972”, dokumentacja projektowa, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

126. „Stacja Kraków. Projektowany układ torowy, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, Pracownia Centrum Komunikacyjnego, nr 74166-K, lipiec 1974” oraz „Przebudowa układu komunikacyjnego w centrum m. Krakowa. Kraków Gł. Os. Budowa układu torowego wraz z per. 4 i 5 oraz roboty towarzysz. Zad. I, skala 1:500, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, Pracownia Linii Stacji i Węzłów, nr zlec. 74220-159W/1034/78, czerwiec 1978”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

127. „Kraków, ul. Bosacka 6 – adaptacja pomieszczeń dla użytku drukarni kolejowej. Ekspertyza o stanie technicznym istniejących budynków, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 77260-2B, 21 września 1978”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn.,nlb.
View in Google Scholar

128. Gałat K.: Krakowskie małe metro [online]. Infotram. Portal tramwajowy w serwisie Transinfo.pl, 16 grudnia 2008 r. [dostęp: 27 września 2014 r.]. Dostępny w internecie: http://infotram.pl/text.php?from=main&id=21612#maintext.
View in Google Scholar

129. „Telegram służbowy DOKP Kraków, nr 1109. z dnia 18 grudnia 1968”; „Telegram służbowy DOKP Kraków, nr 108, z dnia 3 lutego 1971”, PKP PLK SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn.
View in Google Scholar

130. „Protokół spisany w dniu 9 maja 1977 w st. Kraków Gł. Osobowy w sprawie ustalenia zakresu robót estetyzacyjnych i I etapu wystroju wnętrz w budynku dworcowym”; „Pismo DOKP do Działu Budynków PKP w Krakowie, marzec 1979”, PKP SA OGN w Krakowie.
View in Google Scholar

131. „Dziennik Polski 1978, nr 241, z 23 października, s. 5.
View in Google Scholar

132. „PKP Oddział Zmechanizowanych Robót Drogowych Kraków, ul. Bosacka 32, przebudowa hali produkcyjnej, sierpień 1985”, PKP SA OGN w Krakowie, projekt, niesygn.
View in Google Scholar

133. „Telegram służbowy DOKP Kraków, nr 237/90, z dnia 24.05.1990”, PKP PLK SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn.
View in Google Scholar

134. Ćwikł a M.: „Krakowski węzeł”; „Telegram służbowy ROS Kraków, nr 1080, z dnia 24.09.1993”; „Telegram służbowy ROS Kraków, nr 972, z dnia 29.11.1994”, PKP PLK SA Zakład Linii Kolejowych w Krakowie, niesygn.
View in Google Scholar

135. „Analiza wytrzymałości stropów w budynku dworca głównego PKP w Krakowie, Kraków, czerwiec – grudzień 1973”, s. 1–15, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.; Suler zyska L.: „Główny dworzec kolejowy…”, s. 29–32.
View in Google Scholar

136. „Projekt techniczny. Remont budynku dworca PKP, Kombinat Budownictwa Mieszkaniowego Zachód, Kraków, styczeń 1990”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

137. Projekty tych dekoracji przechowywane są w Centrum Kultury im. C.K. Norwida w Nowej Hucie.
View in Google Scholar

138. Komorowski W., Grochowska E.: „Stacja Kraków Główny…”, s. 44.
View in Google Scholar

139. PKP. 35 lat Oddziału Budynków w Krakowie. 1961–1996. Kraków 1996, s. 6.
View in Google Scholar

140. „Centrum komunikacyjne miasta Krakowa, stacja Kraków Główny Osobowy, faza III, Agencja Centrum, spółka z o.o., Kraków, październik 1995”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

141. ARR: Budus nie dokończy dworca w Krakowie? [online]. Portal kurierkolejowy.eu, 8 listopada 2012 r. [dostęp: 22 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://www.kurierkolejowy.eu/aktualnosci/10872/Budus-nie-dokonczy-dworca-w-Krakowie.html; PKP SA: Kraków Główny: Porr dokończy remont dworca [online]. Portal kurierkolejowy.eu, 26 czerwca 2013 r. [dostęp: 30 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://www.kurierkolejowy.eu/aktualnosci/14660/Krakow-Glowny-Porr-dokonczy-remont-dworca.html.
View in Google Scholar

142. AJ: Kino, biuro albo muzeum. Jak wykorzystać krakowski dworzec? [online]. Portal kurierkolejowy.eu, 28 stycznia 2014 r. [dostęp: 19 lutego 2014 r.]. Dostępny w internecie: http://www.kurierkolejowy.eu/aktualnosci/17995/Kino-biuro-albomuzeum-Jak-wykorzystac-krakowski-dworzec.html.
View in Google Scholar

143. 1956–1976. XX lat…, s. 46; PKP Rejon Budynków Kraków – pisma dotyczące rozbiórki i likwidacji budynków z lat 1974–1979, PKP SA OGN w Krakowie. niesygn., nlb.
View in Google Scholar

144. „Kraków Główny – adaptacja wiaty przy wyjściu na ul. Dworcową, PKP Biuro Projektów Kolejowych w Krakowie, nr 73225-1B, luty 1974”, PKP SA OGN w Krakowie, niesygn., nlb.
View in Google Scholar

145. Hajok D.: Archi-Szopa dla Galerii Krakowskiej [online]. „Gazeta w Krakowie” [dodatek „Gazety Wyborczej”] 2007, z 26 czerwca [dostęp: 26 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://krakow. gazeta.pl/krakow/1,35812,4255073.html.
View in Google Scholar

146. Gerber P., Urbaniak M.: Muzeum Przemysłu i Kolejnictwa na Śląsku w Jaworzynie Śląskiej – nowe formy ochrony zabytków w Polsce. W: Wrocławskie dworce…, s. 116–120.
View in Google Scholar

147. W programie rewitalizacji dzielnicy I Krakowa, na terenie której znajduje się stacja, nie ma mowy o rewitalizacji obszarów kolejowych. Załączony do tego programu plan historycznego zespołu miasta Krakowa w granicach określonych zarządzeniem Prezydenta RP z 8 września 1994 r. nie obejmuje terenu stacji (poza budynkiem dworca). Por. Lokalny Program Rewitalizacji Starego Miasta [online]. Miejska Platforma Internetowa Magiczny Kraków, 22 czerwca 2011 r. [dostęp: 28 czerwca 2013 r.]. Dostępny w internecie: http://rewitalizacja.krakow.pl/programy_rewitalizacji/7348,artykul,lpr_starego_miasta.html.
View in Google Scholar

148. Pomysł utworzenia na stacji Kraków Główny skansenu podjął Krakowski Klub Modelarzy Kolejowych w 1991 r., gromadząc zabytkowe egzemplarze taboru (głównie parowozy). Gospodarz miejsca, niezbyt zainteresowany pomysłem, zaproponował niefortunną lokalizację na przeznaczonym do likwidacji torowisku dawnej stacji Kraków Grzegórzki. Ostatecznie gromadzone lokomotywy trafiły do tworzonego skansenu w Chabówce.
View in Google Scholar

149. Istniejący od 2006 r. Krakowski Szlak Techniki z interesującego nas obszaru prezentuje tylko budynek dworca i wiadukt nad ul. Lubicz. Por. Krakowski Szlak Techniki [online]. Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie [dostęp: 30 czerwca 2014 r]. Dostępny w internecie: http://www.mimk.com.pl/krakowski-szlak-techniki.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-11-17

Issue

Section

Articles

How to Cite

Lang, E. (2026). Z dziejów krakowskich pomników. Pomnik Bojana Piusa Welońskiego. Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 32, 311-332. https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.15