„Niech żyje twórczy duch Legionów!” Uroczystości legionowe w międzywojennym Krakowie w zbiorach fotograficznych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.06Abstrakt
‘LONG LIVE THE CREATIVE SPIRIT OF THE LEGIONS!’ CELEBRATIONS COMMEMORATING THE POLISH LEGIONS IN INTERWAR KRAKÓW REPRESENTED IN THE PHOTOGRAPHS COLLECTION OF THE HISTORICAL MUSEUM OF THE CITY OF KRAKÓW
Kraków has a reputation as the cradle of the Polish Legions, for it was here that on 6 August 1914 the First Cadre Company marched out for their first battle. The date is considered the symbolic beginning of a journey that in 1918 would lead Poland to regain its independence. It was for that reason that the numerous events honoring the Legions were organized in Kraków in the interwar period, especially because a lively circle of veteran legionaries was active in the city at that time. The celebrations served to cultivate Poland’s independence tradition and shaped patriotic attitudes, and after the May Coupe d’État (1926) they also strengthened the legitimization of power exercised by the Sanation camp whose leaders appealed to the legacy of the Legions. These celebrations were eagerly documented by professional press photographers and amateurs alike. The Historical Museum of the City of Kraków holds a collection of about 150 photographs (prints and negatives) representing events commemorating the Legions dating from the years 1919 to 1939. Most of them come from the collection of the ‘Światowid’ Photographic Agency, and about a dozen were taken by Stanisław Kolowca for the Photographs Department of the Museum of Industry. Another group contains amateur miniature films by Marian Plebańczyk and by anonymous authors. The photographs represent several major themes. The largest number of pictures document the celebrations organized on the anniversaries of the famous departure of the First Cadre Company. They show the various items on the programme, such as special church services, exhibitions, concerts, or the marching out of the teams participating in the marching competition following the trail of the First Cadre Company, etc. The photographic documentation of the jubilee celebrations that took place in 1934 is particularly impressive. Another group contains photographs depicting the celebrations that took place in Oleandry (formerly a village just outside Kraków) in connection with the construction of the Józef Piłsuski Legionaries’ House: consecration of the foundation stone (1928) and inauguration of a part of the building (1934). The house, erected on the spot where the First Cadre Company had set off, was designed as a monument celebrating the Legions, and at the same time, an institution that would serve to educate the youth. The next group of photographs is associated with the reunions of veteran legionaries organized in Kraków. The events took place in many Polish cities since 1922, and were attended by veterans from all over the country. As the cradle of the Polish Legions, Kraków was an exceptional place of pilgrimage for the soldiers, especially after 1935 when it also became the place of eternal rest of the Legions’ founder Józef Piłsudski. Kraków became the venue for these ceremonial reunions four times: in 1922, 1935, 1937 and in 1939. Particularly noteworthy among the photographs documenting these events are the amateur pictures taken during the last reunion in 1939 which was also celebrated as the 25th anniversary of the creation of the Legions (anonymous photographic prints and negatives by Marian Plebańczyk). The last kind of celebrations connected with the Polish Legions that were captured in photographs are those which took place at the Rakowicki Cemetery to commemorate the fallen legionaries. The year 1925 saw the unveiling of the monument commemorating the uhlans who had died in the Battle of Rokitna in 1915 (the monument was erected two years after the soldiers’ remains had been transported to Kraków and ceremoniously buried at Rakowice in 1923). In 1927 another memorial in honour of the fallen officers and soldiers of the Polish Legions was unveiled. All of these solemn events were documented in photographs; moreover, the Museum’s collection also includes a number of photographs showing the laying of wreaths on the anniversaries of the Battle of Rokitna and on All Saints’ Day. The historical items discussed in the paper vary in terms of photographic technique and artistic quality, however, they all possess significant historical value and represent priceless iconographic material.
Bibliografia
1. Milewska W., Nowak J.T., Zientara M.: Legiony Polskie 1914–1918. Zarys historii militarnej i politycznej. Kraków 1998, s. 29.
View in Google Scholar
2. Zob. Majchrowski J.: Pierwsza Kompania Kadrowa. Portret oddziału. Kraków 2002; idem: Pierwsza Kompania Kadrowa. Cz. 1. Kraków 1985; Cz. 2. Kraków 1986.
View in Google Scholar
3. Rzymowski W.: Dorobek ostatniego 20-lecia w świetle czynu
View in Google Scholar
6 sierpnia 1914 r. W: 6 sierpień 1914–1934. Warszawa 1934, s. 8.
View in Google Scholar
4. Kossewska E.: Związek Legionistów Polskich 1922–1939. Warszawa 2003, s. 15–16.
View in Google Scholar
5. Ibidem, s. 44–46. Według danych z 1931 r., krakowski okręg skupiał ponad 23 procent ogólnej liczby członków ZLP, należąc wraz z okręgiem lwowskim do najliczniejszych w kraju. W 1938 r. na pierwszą pozycję wysunął się okręg Warszawa Stołeczna, jednak Kraków utrzymał drugie miejsce.
View in Google Scholar
6. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1924, nr 212, z 5 sierpnia, s. 4.
View in Google Scholar
7. Pochmarski B.: Duch Legionu. „Legion” 1929, nr 1, s. 1.
View in Google Scholar
8. Zob. Rzymowski W.: Dorobek…, s. 6–8.
View in Google Scholar
9. Władysław Belina-Prażmowski (1888–1938), oficer Legionów Polskich w latach 1914–1917, organizator i dowódca 1 pułku ułanów Legionów Polskich, tzw. beliniaków, następnie pułkownik Wojska Polskiego. W 1920 r. przeszedł do rezerwy ze względu na stan zdrowia. W 1929 r. osiadł w Krakowie i objął funkcję prezesa krakowskiego okręgu Związku Legionistów Polskich. W 1931 r. został prezydentem Krakowa, a w latach 1933–1937 był wojewodą lwowskim. Zmarł w Wenecji. Uroczystości pogrzebowe Prażmowskiego w Krakowie przybrały formę wielkiej manifestacji patriotycznej. Zob. Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Prażmowski (Belina-Prażmowski) Władysław Zygmunt. Hasło oprac. P. Stawecki. T. 28, z. 3. Wrocław– Kraków 1985, s. 393–395; Cygan W.K.: Oficerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biograficzny. T. 4. Warszawa 2006, s. 89–90.
View in Google Scholar
10. Mieczysław Kaplicki (1875–1959), doktor medycyny, żołnierz I Brygady Legionów i lekarz naczelny 5 pułku piechoty Legionów. W lutym 1933 r. wybrany prezydentem miasta Krakowa, z funkcji tej zrezygnował w styczniu 1939 r. W czasie II wojny światowej więziony w ZSRS. W latach 1943–1947 pracował jako lekarz w Tel Awiwie, następnie osiadł w Wielkiej Brytanii, gdzie spędził resztę życia. Pochowany na cmentarzu w Wrexham. Zob. PSB: Kaplicki Mieczysław. Hasło oprac. J. Buszko. T. 11. Wrocław–Kraków 1965, s. 631–632; Grodziska K.: Polskie groby na cmentarzach północnej Walii. Kraków 2004, s. 26; CyganW.K.: Oficerowie Legionów… T. 2. Warszawa 2006, s. 196–197.
View in Google Scholar
11. Zespół fotografii „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, liczący kilkaset tysięcy odbitek i negatywów, przekazano w większości do Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie (obecnie Narodowe Archiwum Cyfrowe). Część dawnego archiwum fotograficznego trafiła do Centralnego Archiwum Wojskowego. Duża część uległa zniszczeniu lub rozproszeniu. Zob. Podgórska E.: Koncern wydawniczy „Ilustrowany Kurier Codzienny” i pozostała po nim spuścizna fotograficzna. „Archeion” 1979, t. 67, s. 129–153.
View in Google Scholar
12. Zob. Kurowska M.: Pogrzeb Józefa Piłsudskiego na fotografiach ze zbiorów Muzeum Historycznego m. Krakowa. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1985, z. 12, s. 67–77. Trzeba jednak zaznaczyć, że od czasu powstania artykułu muzealna kolekcja zdjęć dotyczących tego tematu wzbogaciła się o wiele interesujących obiektów.
View in Google Scholar
13. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1924, nr 213, z 6 sierpnia, s. 2.
View in Google Scholar
14. „Czas” 1919, nr 200, z 8 sierpnia, s. 2; „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1919, nr 212, z 6 sierpnia, s. 7; nr 214, z 8 sierpnia, s. 3–4.
View in Google Scholar
15. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 2, s. 93–97.
View in Google Scholar
16. Cygan W.K., Wysocki J.W.: „Dla Ciebie, Polsko, krew i czyny moje!...”. Duszpasterstwo wojskowe Legionów Polskich. Warszawa 1997, s. 117–118.
View in Google Scholar
17. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 4, s. 287–289.
View in Google Scholar
18. „Czas”1924, nr 178, z 7 sierpnia, s. 2; „Ilustrowany Kurier Codzienny”
View in Google Scholar
1924, nr 214, z 7 sierpnia, s. 7, 13.
View in Google Scholar
19. Pierwszy marsz odbył się już w 1922 r., jednak jego trasa była dużo krótsza, bowiem sięgała tylko do Michałowic, gdzie w 1914 r. żołnierze Kadrówki dokonali symbolicznego aktu obalenia słupów granicznych, zob. „Strzelec” 1922, nr 12, s. 5–9.
View in Google Scholar
20. W służbie Niepodległej. Zarys dziejów Pierwszej Kompanii Kadrowej, Marszu Szlakiem „Kadrówki” i ruchu strzeleckiego w Polsce. Red. J.J. Kasprzyk. Kielce 2010, s. 16–17; Cisek J.: Józef Piłsudski w Krakowie. Kraków 2003, s. 201–202.
View in Google Scholar
21. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1925, nr 216, z 8 sierpnia, s. 7.
View in Google Scholar
22. „Światowid” 1925, nr 33, s. 4.
View in Google Scholar
23. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1926, nr 215, z 7 sierpnia, s. 7; „Światowid” 1926, nr 33, s. 4.
View in Google Scholar
24. Szczegółowe relacje z kolejnych marszów znaleźć można w czasopiśmie „Strzelec” wydawanym przez Związek Strzelecki.
View in Google Scholar
25. W związku z powodzią zrezygnowano z organizacji Zjazdu Legionistów Polskich, który w roku jubileuszu miał się odbyć w Krakowie. Zarząd Główny ZLP apelował do legionistów, by swoje karty zjazdowe wystawili na sprzedaż, a cały dochód przeznaczyli na rzecz powodzian, zob. Kossewska E.: Związek Legionistów Polskich…, s. 52. O powodzianach nie zapomniał także komitet organizacyjny krakowskich obchodów na czele z prezydentem miasta Mieczysławem Kaplickim, który zachęcał, by zamiast zwyczajowej dekoracji domów flagami i kwiatami składać datki na pomoc materialną dla ofiar żywiołu, zob. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 213, z 3 sierpnia, s. 6.
View in Google Scholar
26. Kazimierz Piątek pseud. Herwin był komendantem obwodu podgórskiego Związku Strzeleckiego i współorganizatorem okręgu krakowskiego. 8 sierpnia 1914 r. objął dowództwo 1 Kompanii Kadrowej i 12 sierpnia na jej czele wkroczył do Kielc. Zmarł wskutek odniesionych ran 20 maja 1915 r. Za: Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 4, s. 41–42.
View in Google Scholar
27. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 216, z 6 sierpnia, s. 7.
View in Google Scholar
28. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 1. Warszawa 2005, s. 87–89.
View in Google Scholar
29. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1937, nr 267, z 27 września, s. 17.
View in Google Scholar
30. Księga adresowa miasta Krakowa i województwa krakowskiego 1933/34. Kraków 1933, dz. VIII. Spis mieszkańców miasta Krakowa, s. 125; dz. XI. Branże i zawody, s. 16.
View in Google Scholar
31. Koło Mieszczańskie i cechy krakowskie Legjonom Polskim. Wspomnienie w dwudziestolecie czynu zbrojnego 1914–1934. Kraków 1934, s. 17–19; „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 217, z 7 sierpnia, s. 1–2.
View in Google Scholar
32. Zob. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 217, z 7 sierpnia, s. 2. Fotografia z odsłonięcia tablicy zob. „Światowid” 1934, nr 33, s. 2.
View in Google Scholar
33. Zob. Milewska W., Zientara M.: Sztuka legionów polskich i jej twórcy 1914–1918. Kraków 1999, s. 345–355; Wyganowska W.: Sztuka Legionów Polskich 1914–1918. Warszawa 1994, s. 52–62.
View in Google Scholar
34. Historyczna wystawa Legjonów Polskich w Muzeum Narodowem w Krakowie. W dwudziestolecie czynu zbrojnego Józefa Piłsudskiego. Kraków, sierpień 1934. Kraków 1934, s. 11; „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 217, z 7 sierpnia, s. 2.
View in Google Scholar
35. Zob. Nowak J.T.: Tarcze Legionów Polskich 1915–1917 w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Katalog Zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 1. Kraków 2006; Cisek J.: „Kolumna Legionów” w Krakowie. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2003, t. 9, s. 157–178.
View in Google Scholar
36. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 218, z 8 sierpnia , s. 4–5.
View in Google Scholar
37. W zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa znajduje się ponadto bogata dokumentacja fotograficzna przedstawiająca kolejne etapy budowy kopca, ukończonej w 1937 r., oraz delegacje polskie i zagraniczne, które przywoziły urny z ziemią pobraną w miejscach o znaczeniu historycznym (w tym także z pobojowisk legionowych). Część fotografii została omówiona przez Janusza Tadeusza Nowaka w katalogu urn, zob. Nowak J.T.: Urny na Kopiec Marszałka Józefa Piłsudskiego w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Katalog Zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 3. Kraków 2008.
View in Google Scholar
38. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1936, nr 218, z 7 sierpnia, s. 15–16.
View in Google Scholar
39. Nasz dom. „Oleandry” 1936, nr 3, s. 10.
View in Google Scholar
40. Odezwa o Dom Józefa Piłsudskiego w Oleandrach. „Legion” 1930, nr 3–4, s. 19–20.
View in Google Scholar
41. Rozmach pierwotnego założenia najlepiej obrazuje model domu, przedstawiony na dwóch fotografiach ze zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa: nr inw. MHK-Fs11304/IX i MHK-Fs11305/IX.
View in Google Scholar
42. Strojek S.: Dom im. Marszałka Piłsudskiego w Oleandrach. W: 6 sierpień 1914–1934…, s. 38; Pochmarski B.: Oleandry, „Oleandry” 1939, nr 4, s. 19–20; Cisek J.: Józef Piłsudski…, s. 203–205.
View in Google Scholar
43. W zbiorach Muzeum znajdują się także liczne fotografie ukazujące poszczególne etapy budowy Domu Legionistów, w tym przedstawiające wizytę przedstawicieli Komitetu Obywatelskiego i Związku Legionistów w dniu rozpoczęcia prac (17 lipca 1931 r.). Wśród wizytujących plac budowy widoczni m.in. nowo wybrany prezydent Krakowa płk Władysław Belina-Prażmowski i dr Mieczysław Kaplicki.
View in Google Scholar
44. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 4, s. 68–70.
View in Google Scholar
45. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1928, nr 315, z 13 listopada, s. 4.
View in Google Scholar
46. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 217, z 7 sierpnia, s. 2.
View in Google Scholar
47. Loc. cit.
View in Google Scholar
48. Szczegółowo przebieg tego zjazdu omawia Janusz Cisek, zob. Cisek J.: Józef Piłsudski…, s. 111–122. Niestety w zbiorach MHK brak fotografii ilustrujących to wydarzenie.
View in Google Scholar
49. Kossewska E.: Związek Legionistów Polskich…, s. 51–52.
View in Google Scholar
50. „Światowid” 1935, nr 32, s. 9.
View in Google Scholar
51. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1935, nr 217, z 7 sierpnia, s. 17–18.
View in Google Scholar
52. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1935, nr 218, z 8 sierpnia, s. 13–14; „Światowid” 1935, nr 32, s. 8–9.
View in Google Scholar
53. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1937, nr 220, z 10 sierpnia, s. 1–4; „Światowid” 1937, nr 33, s. 4–5; „Oleandry” 1937, nr 4–5, s. 1–5.
View in Google Scholar
54. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1939, nr 217, z 8 sierpnia, s. 1–5; „Oleandry” 1939, nr 4, s. 15; „Światowid” 1939, nr 33, s. 8–9.
View in Google Scholar
55. Treść przemowy zob. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1939, nr 217, z 8 sierpnia, s. 1–2, komentarze zagraniczne, s. 5; „Ilustrowany Kurier Codzienny”1939, nr 218, z 9 sierpnia, s. 14–15.
View in Google Scholar
56. Por. fot. sygn. 1-P-1613-67 oraz 1-P-1613-96 w zbiorach NAC.
View in Google Scholar
57. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 2, s. 232–233.
View in Google Scholar
58. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1939, nr 217, z 8 sierpnia, s. 2.
View in Google Scholar
59. Zgodnie z ogólnymi założeniami artykułu nie uwzględniam tutaj znajdujących się w zbiorach MHK fotografii dotyczących pogrzebów poszczególnych osób związanych z Legionami, przede wszystkim Marszałka Józefa Piłsudskiego, gen. Zygmunta Zielińskiego i płk. Władysława Beliny-Prażmowskiego.
View in Google Scholar
60. Zob. Milewska W., Nowak J.T., Zientara M.: Legiony Polskie 1914–1918…, s. 125–130.
View in Google Scholar
61. „Ilustrowany Kurier Codzienny”1921, nr 159, z 15 czerwca, s. 5.
View in Google Scholar
62. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1923, nr 56, z 26 lutego, s. 8; nr 57, z 27 lutego, s. 1–2; Cisek J.: Józef Piłsudski…, s. 123–129; Nowak J.T.: Pogrzeb rokitniańczyków w Krakowie w 1923 roku. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1987, z. 14, s. 7–17.
View in Google Scholar
63. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1925, nr 163, z 15 czerwca, s. 4–5.
View in Google Scholar
64. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1930, nr 157, z 15 czerwca, s. 5; „Światowid” 1930, nr 24, s. 6.
View in Google Scholar
65. Smaczny H.: Księga kawalerii polskiej 1914–1947. Rodowody, barwa, broń. Warszawa 1989, s. 140–141. Warto przy okazji wspomnieć, że w okresie międzywojennym związki pułku z Krakowem były nadal silne, o czym świadczy udział delegacji krakowskiej na czele z prezydentem Mieczysławem Kaplickim w obchodach 20- lecia pułku zorganizowanych w Starogardzie w 1934 r. i uwiecznionych na kilkunastu fotografiach, które trafiły do zbiorów MHK w ramach spuścizny po Kaplickim.
View in Google Scholar
66. PSB: Maleszewski (Jaxa-Maleszewski) Janusz Zygmunt Jakub, pseud. Zygmunt Jagrym. Hasło oprac. P. Stawecki. T. 19, z. 2. Kraków 1974, s. 305–306.
View in Google Scholar
67. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1927, nr 303, z 3 listopada, s. 3.
View in Google Scholar
68. Przykładowy opis zob. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1932, nr 305, z 3 listopada, s. 5.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

