„Niech żyje twórczy duch Legionów!” Uroczystości legionowe w międzywojennym Krakowie w zbiorach fotograficznych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

Authors

  • Anna Kwiatek

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.06

Abstract

‘LONG LIVE THE CREATIVE SPIRIT OF THE LEGIONS!’  CELEBRATIONS COMMEMORATING THE POLISH LEGIONS IN INTERWAR  KRAKÓW REPRESENTED IN THE PHOTOGRAPHS COLLECTION  OF THE HISTORICAL MUSEUM OF THE CITY OF KRAKÓW 

 

Kraków has a reputation as the cradle of the Polish Legions,  for it was here that on 6 August 1914 the First Cadre  Company marched out for their first battle. The date is considered  the symbolic beginning of a journey that in 1918  would lead Poland to regain its independence. It was for  that reason that the numerous events honoring the Legions  were organized in Kraków in the interwar period, especially  because a lively circle of veteran legionaries was active  in the city at that time. The celebrations served to cultivate  Poland’s independence tradition and shaped patriotic  attitudes, and after the May Coupe d’État (1926) they  also strengthened the legitimization of power exercised by  the Sanation camp whose leaders appealed to the legacy of  the Legions.  These celebrations were eagerly documented by professional  press photographers and amateurs alike. The Historical  Museum of the City of Kraków holds a collection of  about 150 photographs (prints and negatives) representing  events commemorating the Legions dating from the years  1919 to 1939. Most of them come from the collection of  the ‘Światowid’ Photographic Agency, and about a dozen  were taken by Stanisław Kolowca for the Photographs Department  of the Museum of Industry. Another group contains  amateur miniature films by Marian Plebańczyk and by  anonymous authors.  The photographs represent several major themes. The  largest number of pictures document the celebrations organized  on the anniversaries of the famous departure of the  First Cadre Company. They show the various items on the  programme, such as special church services, exhibitions,  concerts, or the marching out of the teams participating  in the marching competition following the trail of the First  Cadre Company, etc. The photographic documentation of  the jubilee celebrations that took place in 1934 is particularly  impressive.  Another group contains photographs depicting the celebrations  that took place in Oleandry (formerly a village  just outside Kraków) in connection with the construction  of the Józef Piłsuski Legionaries’ House: consecration of the  foundation stone (1928) and inauguration of a part of the  building (1934). The house, erected on the spot where the  First Cadre Company had set off, was designed as a monument  celebrating the Legions, and at the same time, an institution  that would serve to educate the youth.  The next group of photographs is associated with the  reunions of veteran legionaries organized in Kraków. The  events took place in many Polish cities since 1922, and were  attended by veterans from all over the country. As the cradle  of the Polish Legions, Kraków was an exceptional place of  pilgrimage for the soldiers, especially after 1935 when it also  became the place of eternal rest of the Legions’ founder Józef  Piłsudski. Kraków became the venue for these ceremonial  reunions four times: in 1922, 1935, 1937 and in 1939. Particularly  noteworthy among the photographs documenting  these events are the amateur pictures taken during the last reunion  in 1939 which was also celebrated as the 25th anniversary  of the creation of the Legions (anonymous photographic  prints and negatives by Marian Plebańczyk).  The last kind of celebrations connected with the Polish  Legions that were captured in photographs are those which  took place at the Rakowicki Cemetery to commemorate the  fallen legionaries. The year 1925 saw the unveiling of the  monument commemorating the uhlans who had died in  the Battle of Rokitna in 1915 (the monument was erected  two years after the soldiers’ remains had been transported to  Kraków and ceremoniously buried at Rakowice in 1923).  In 1927 another memorial in honour of the fallen officers  and soldiers of the Polish Legions was unveiled. All of these  solemn events were documented in photographs; moreover,  the Museum’s collection also includes a number of photographs  showing the laying of wreaths on the anniversaries of  the Battle of Rokitna and on All Saints’ Day.  The historical items discussed in the paper vary in terms  of photographic technique and artistic quality, however,  they all possess significant historical value and represent  priceless iconographic material. 

References

1. Milewska W., Nowak J.T., Zientara M.: Legiony Polskie 1914–1918. Zarys historii militarnej i politycznej. Kraków 1998, s. 29.
View in Google Scholar

2. Zob. Majchrowski J.: Pierwsza Kompania Kadrowa. Portret oddziału. Kraków 2002; idem: Pierwsza Kompania Kadrowa. Cz. 1. Kraków 1985; Cz. 2. Kraków 1986.
View in Google Scholar

3. Rzymowski W.: Dorobek ostatniego 20-lecia w świetle czynu
View in Google Scholar

6 sierpnia 1914 r. W: 6 sierpień 1914–1934. Warszawa 1934, s. 8.
View in Google Scholar

4. Kossewska E.: Związek Legionistów Polskich 1922–1939. Warszawa 2003, s. 15–16.
View in Google Scholar

5. Ibidem, s. 44–46. Według danych z 1931 r., krakowski okręg skupiał ponad 23 procent ogólnej liczby członków ZLP, należąc wraz z okręgiem lwowskim do najliczniejszych w kraju. W 1938 r. na pierwszą pozycję wysunął się okręg Warszawa Stołeczna, jednak Kraków utrzymał drugie miejsce.
View in Google Scholar

6. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1924, nr 212, z 5 sierpnia, s. 4.
View in Google Scholar

7. Pochmarski B.: Duch Legionu. „Legion” 1929, nr 1, s. 1.
View in Google Scholar

8. Zob. Rzymowski W.: Dorobek…, s. 6–8.
View in Google Scholar

9. Władysław Belina-Prażmowski (1888–1938), oficer Legionów Polskich w latach 1914–1917, organizator i dowódca 1 pułku ułanów Legionów Polskich, tzw. beliniaków, następnie pułkownik Wojska Polskiego. W 1920 r. przeszedł do rezerwy ze względu na stan zdrowia. W 1929 r. osiadł w Krakowie i objął funkcję prezesa krakowskiego okręgu Związku Legionistów Polskich. W 1931 r. został prezydentem Krakowa, a w latach 1933–1937 był wojewodą lwowskim. Zmarł w Wenecji. Uroczystości pogrzebowe Prażmowskiego w Krakowie przybrały formę wielkiej manifestacji patriotycznej. Zob. Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Prażmowski (Belina-Prażmowski) Władysław Zygmunt. Hasło oprac. P. Stawecki. T. 28, z. 3. Wrocław– Kraków 1985, s. 393–395; Cygan W.K.: Oficerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biograficzny. T. 4. Warszawa 2006, s. 89–90.
View in Google Scholar

10. Mieczysław Kaplicki (1875–1959), doktor medycyny, żołnierz I Brygady Legionów i lekarz naczelny 5 pułku piechoty Legionów. W lutym 1933 r. wybrany prezydentem miasta Krakowa, z funkcji tej zrezygnował w styczniu 1939 r. W czasie II wojny światowej więziony w ZSRS. W latach 1943–1947 pracował jako lekarz w Tel Awiwie, następnie osiadł w Wielkiej Brytanii, gdzie spędził resztę życia. Pochowany na cmentarzu w Wrexham. Zob. PSB: Kaplicki Mieczysław. Hasło oprac. J. Buszko. T. 11. Wrocław–Kraków 1965, s. 631–632; Grodziska K.: Polskie groby na cmentarzach północnej Walii. Kraków 2004, s. 26; CyganW.K.: Oficerowie Legionów… T. 2. Warszawa 2006, s. 196–197.
View in Google Scholar

11. Zespół fotografii „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, liczący kilkaset tysięcy odbitek i negatywów, przekazano w większości do Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie (obecnie Narodowe Archiwum Cyfrowe). Część dawnego archiwum fotograficznego trafiła do Centralnego Archiwum Wojskowego. Duża część uległa zniszczeniu lub rozproszeniu. Zob. Podgórska E.: Koncern wydawniczy „Ilustrowany Kurier Codzienny” i pozostała po nim spuścizna fotograficzna. „Archeion” 1979, t. 67, s. 129–153.
View in Google Scholar

12. Zob. Kurowska M.: Pogrzeb Józefa Piłsudskiego na fotografiach ze zbiorów Muzeum Historycznego m. Krakowa. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1985, z. 12, s. 67–77. Trzeba jednak zaznaczyć, że od czasu powstania artykułu muzealna kolekcja zdjęć dotyczących tego tematu wzbogaciła się o wiele interesujących obiektów.
View in Google Scholar

13. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1924, nr 213, z 6 sierpnia, s. 2.
View in Google Scholar

14. „Czas” 1919, nr 200, z 8 sierpnia, s. 2; „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1919, nr 212, z 6 sierpnia, s. 7; nr 214, z 8 sierpnia, s. 3–4.
View in Google Scholar

15. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 2, s. 93–97.
View in Google Scholar

16. Cygan W.K., Wysocki J.W.: „Dla Ciebie, Polsko, krew i czyny moje!...”. Duszpasterstwo wojskowe Legionów Polskich. Warszawa 1997, s. 117–118.
View in Google Scholar

17. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 4, s. 287–289.
View in Google Scholar

18. „Czas”1924, nr 178, z 7 sierpnia, s. 2; „Ilustrowany Kurier Codzienny”
View in Google Scholar

1924, nr 214, z 7 sierpnia, s. 7, 13.
View in Google Scholar

19. Pierwszy marsz odbył się już w 1922 r., jednak jego trasa była dużo krótsza, bowiem sięgała tylko do Michałowic, gdzie w 1914 r. żołnierze Kadrówki dokonali symbolicznego aktu obalenia słupów granicznych, zob. „Strzelec” 1922, nr 12, s. 5–9.
View in Google Scholar

20. W służbie Niepodległej. Zarys dziejów Pierwszej Kompanii Kadrowej, Marszu Szlakiem „Kadrówki” i ruchu strzeleckiego w Polsce. Red. J.J. Kasprzyk. Kielce 2010, s. 16–17; Cisek J.: Józef Piłsudski w Krakowie. Kraków 2003, s. 201–202.
View in Google Scholar

21. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1925, nr 216, z 8 sierpnia, s. 7.
View in Google Scholar

22. „Światowid” 1925, nr 33, s. 4.
View in Google Scholar

23. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1926, nr 215, z 7 sierpnia, s. 7; „Światowid” 1926, nr 33, s. 4.
View in Google Scholar

24. Szczegółowe relacje z kolejnych marszów znaleźć można w czasopiśmie „Strzelec” wydawanym przez Związek Strzelecki.
View in Google Scholar

25. W związku z powodzią zrezygnowano z organizacji Zjazdu Legionistów Polskich, który w roku jubileuszu miał się odbyć w Krakowie. Zarząd Główny ZLP apelował do legionistów, by swoje karty zjazdowe wystawili na sprzedaż, a cały dochód przeznaczyli na rzecz powodzian, zob. Kossewska E.: Związek Legionistów Polskich…, s. 52. O powodzianach nie zapomniał także komitet organizacyjny krakowskich obchodów na czele z prezydentem miasta Mieczysławem Kaplickim, który zachęcał, by zamiast zwyczajowej dekoracji domów flagami i kwiatami składać datki na pomoc materialną dla ofiar żywiołu, zob. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 213, z 3 sierpnia, s. 6.
View in Google Scholar

26. Kazimierz Piątek pseud. Herwin był komendantem obwodu podgórskiego Związku Strzeleckiego i współorganizatorem okręgu krakowskiego. 8 sierpnia 1914 r. objął dowództwo 1 Kompanii Kadrowej i 12 sierpnia na jej czele wkroczył do Kielc. Zmarł wskutek odniesionych ran 20 maja 1915 r. Za: Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 4, s. 41–42.
View in Google Scholar

27. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 216, z 6 sierpnia, s. 7.
View in Google Scholar

28. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 1. Warszawa 2005, s. 87–89.
View in Google Scholar

29. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1937, nr 267, z 27 września, s. 17.
View in Google Scholar

30. Księga adresowa miasta Krakowa i województwa krakowskiego 1933/34. Kraków 1933, dz. VIII. Spis mieszkańców miasta Krakowa, s. 125; dz. XI. Branże i zawody, s. 16.
View in Google Scholar

31. Koło Mieszczańskie i cechy krakowskie Legjonom Polskim. Wspomnienie w dwudziestolecie czynu zbrojnego 1914–1934. Kraków 1934, s. 17–19; „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 217, z 7 sierpnia, s. 1–2.
View in Google Scholar

32. Zob. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 217, z 7 sierpnia, s. 2. Fotografia z odsłonięcia tablicy zob. „Światowid” 1934, nr 33, s. 2.
View in Google Scholar

33. Zob. Milewska W., Zientara M.: Sztuka legionów polskich i jej twórcy 1914–1918. Kraków 1999, s. 345–355; Wyganowska W.: Sztuka Legionów Polskich 1914–1918. Warszawa 1994, s. 52–62.
View in Google Scholar

34. Historyczna wystawa Legjonów Polskich w Muzeum Narodowem w Krakowie. W dwudziestolecie czynu zbrojnego Józefa Piłsudskiego. Kraków, sierpień 1934. Kraków 1934, s. 11; „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 217, z 7 sierpnia, s. 2.
View in Google Scholar

35. Zob. Nowak J.T.: Tarcze Legionów Polskich 1915–1917 w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Katalog Zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 1. Kraków 2006; Cisek J.: „Kolumna Legionów” w Krakowie. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2003, t. 9, s. 157–178.
View in Google Scholar

36. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 218, z 8 sierpnia , s. 4–5.
View in Google Scholar

37. W zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa znajduje się ponadto bogata dokumentacja fotograficzna przedstawiająca kolejne etapy budowy kopca, ukończonej w 1937 r., oraz delegacje polskie i zagraniczne, które przywoziły urny z ziemią pobraną w miejscach o znaczeniu historycznym (w tym także z pobojowisk legionowych). Część fotografii została omówiona przez Janusza Tadeusza Nowaka w katalogu urn, zob. Nowak J.T.: Urny na Kopiec Marszałka Józefa Piłsudskiego w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Katalog Zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 3. Kraków 2008.
View in Google Scholar

38. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1936, nr 218, z 7 sierpnia, s. 15–16.
View in Google Scholar

39. Nasz dom. „Oleandry” 1936, nr 3, s. 10.
View in Google Scholar

40. Odezwa o Dom Józefa Piłsudskiego w Oleandrach. „Legion” 1930, nr 3–4, s. 19–20.
View in Google Scholar

41. Rozmach pierwotnego założenia najlepiej obrazuje model domu, przedstawiony na dwóch fotografiach ze zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa: nr inw. MHK-Fs11304/IX i MHK-Fs11305/IX.
View in Google Scholar

42. Strojek S.: Dom im. Marszałka Piłsudskiego w Oleandrach. W: 6 sierpień 1914–1934…, s. 38; Pochmarski B.: Oleandry, „Oleandry” 1939, nr 4, s. 19–20; Cisek J.: Józef Piłsudski…, s. 203–205.
View in Google Scholar

43. W zbiorach Muzeum znajdują się także liczne fotografie ukazujące poszczególne etapy budowy Domu Legionistów, w tym przedstawiające wizytę przedstawicieli Komitetu Obywatelskiego i Związku Legionistów w dniu rozpoczęcia prac (17 lipca 1931 r.). Wśród wizytujących plac budowy widoczni m.in. nowo wybrany prezydent Krakowa płk Władysław Belina-Prażmowski i dr Mieczysław Kaplicki.
View in Google Scholar

44. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 4, s. 68–70.
View in Google Scholar

45. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1928, nr 315, z 13 listopada, s. 4.
View in Google Scholar

46. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1934, nr 217, z 7 sierpnia, s. 2.
View in Google Scholar

47. Loc. cit.
View in Google Scholar

48. Szczegółowo przebieg tego zjazdu omawia Janusz Cisek, zob. Cisek J.: Józef Piłsudski…, s. 111–122. Niestety w zbiorach MHK brak fotografii ilustrujących to wydarzenie.
View in Google Scholar

49. Kossewska E.: Związek Legionistów Polskich…, s. 51–52.
View in Google Scholar

50. „Światowid” 1935, nr 32, s. 9.
View in Google Scholar

51. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1935, nr 217, z 7 sierpnia, s. 17–18.
View in Google Scholar

52. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1935, nr 218, z 8 sierpnia, s. 13–14; „Światowid” 1935, nr 32, s. 8–9.
View in Google Scholar

53. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1937, nr 220, z 10 sierpnia, s. 1–4; „Światowid” 1937, nr 33, s. 4–5; „Oleandry” 1937, nr 4–5, s. 1–5.
View in Google Scholar

54. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1939, nr 217, z 8 sierpnia, s. 1–5; „Oleandry” 1939, nr 4, s. 15; „Światowid” 1939, nr 33, s. 8–9.
View in Google Scholar

55. Treść przemowy zob. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1939, nr 217, z 8 sierpnia, s. 1–2, komentarze zagraniczne, s. 5; „Ilustrowany Kurier Codzienny”1939, nr 218, z 9 sierpnia, s. 14–15.
View in Google Scholar

56. Por. fot. sygn. 1-P-1613-67 oraz 1-P-1613-96 w zbiorach NAC.
View in Google Scholar

57. Cygan W.K.: Oficerowie Legionów… T. 2, s. 232–233.
View in Google Scholar

58. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1939, nr 217, z 8 sierpnia, s. 2.
View in Google Scholar

59. Zgodnie z ogólnymi założeniami artykułu nie uwzględniam tutaj znajdujących się w zbiorach MHK fotografii dotyczących pogrzebów poszczególnych osób związanych z Legionami, przede wszystkim Marszałka Józefa Piłsudskiego, gen. Zygmunta Zielińskiego i płk. Władysława Beliny-Prażmowskiego.
View in Google Scholar

60. Zob. Milewska W., Nowak J.T., Zientara M.: Legiony Polskie 1914–1918…, s. 125–130.
View in Google Scholar

61. „Ilustrowany Kurier Codzienny”1921, nr 159, z 15 czerwca, s. 5.
View in Google Scholar

62. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1923, nr 56, z 26 lutego, s. 8; nr 57, z 27 lutego, s. 1–2; Cisek J.: Józef Piłsudski…, s. 123–129; Nowak J.T.: Pogrzeb rokitniańczyków w Krakowie w 1923 roku. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1987, z. 14, s. 7–17.
View in Google Scholar

63. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1925, nr 163, z 15 czerwca, s. 4–5.
View in Google Scholar

64. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1930, nr 157, z 15 czerwca, s. 5; „Światowid” 1930, nr 24, s. 6.
View in Google Scholar

65. Smaczny H.: Księga kawalerii polskiej 1914–1947. Rodowody, barwa, broń. Warszawa 1989, s. 140–141. Warto przy okazji wspomnieć, że w okresie międzywojennym związki pułku z Krakowem były nadal silne, o czym świadczy udział delegacji krakowskiej na czele z prezydentem Mieczysławem Kaplickim w obchodach 20- lecia pułku zorganizowanych w Starogardzie w 1934 r. i uwiecznionych na kilkunastu fotografiach, które trafiły do zbiorów MHK w ramach spuścizny po Kaplickim.
View in Google Scholar

66. PSB: Maleszewski (Jaxa-Maleszewski) Janusz Zygmunt Jakub, pseud. Zygmunt Jagrym. Hasło oprac. P. Stawecki. T. 19, z. 2. Kraków 1974, s. 305–306.
View in Google Scholar

67. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1927, nr 303, z 3 listopada, s. 3.
View in Google Scholar

68. Przykładowy opis zob. „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1932, nr 305, z 3 listopada, s. 5.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-11-17

Issue

Section

Articles

How to Cite

Kwiatek, A. (2026). „Niech żyje twórczy duch Legionów!” Uroczystości legionowe w międzywojennym Krakowie w zbiorach fotograficznych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 32, 101-123. https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.06