Ewakuacja mieszkańców Krakowa podczas I wojny światowej. Przebieg, próba kwantyfikacji, warunki życia ewakuowanych
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2014.04Abstrakt
THE EVACUATION OF KRAKÓW RESIDENTS DURING WORLD WAR I THE COURSE OF EVENTS, AN ATTEMPT AT QUANTIFICATION, THE EVACUEES’ LIVING CONDITIONS
The article aims at a presentation of the evacuation of civilians from Kraków in 1914 and 1915 from three complementary angles. First of them is a purely factual account of the evacuation supplemented with the stipulations of the regulations enforced to order the successive resettlements. Part two of the article deals with an attempt at the estimation of the scale and scope of the evacuation, mostly on the basis of statistical sources. The last part of the text comprises an analysis of the death rate among the Catholics living in the camp in Chocznia, its purpose being to reflect the hardships suffered by people forcibly evacuated from Kraków. This approach to the subject permits an unambiguous conclusion that the evacuation of residents of Kraków by military and civilian authorities during World War I was much more than a disaster that struck a small group of people, and that it had all the hallmarks of criminal activity and a calamity that affected an entire population.
Bibliografia
1. E.K.: O ostatecznym a skutecznym wypróżnieniu [piosenka]. Kraków, 17 marca 1915 r. W: Bąkowski K.: „Diariusz życia krakowskiego w czasie wojny europejskiej”. [Kraków 1915], z. 5, k. 30, Biblioteka Jagiellońska (dalej cyt. BJ), sygn. Rkps 7283.
View in Google Scholar
2. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków w latach 1796–1918. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, J. Mitkowski. Kraków 1979; Mikulski M.J.: Życie w mieście. W: Łukasik H.: Twierdza Kraków. Wokół krakowskiej twierdzy. Cz. 4. Epizody, bohaterowie, ślady bitwy o Kraków 1914. Kraków–Międzyzdroje 2009, s. 70–126; Mikulski M.J.: Twierdza Kraków w latach Wielkiej Wojny. Życie wewnątrz fortecznego pierścienia. W: Małopolska i Podhale w latach Wielkiej wojny 1914–1918. Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej zorganizowanej z okazji 90. rocznicy wybuchu I wojny światowej, Nowy Targ, 27–29 sierpnia 2004 r. Red. R. Kowalski. Cz. 1. Nowy Targ 2005, s. 321–371; Chrobaczyński J.: Rok 1914 w Krakowie. W: Rok 1914 w dokumentach i relacjach. Wstęp i oprac. J. Cisek. Kraków 2005; Woźniczka B., Cieślikowa A.: Polacy na wygnaniu i w austriackich obozach w czasie pierwszej wojny światowej. „Sowiniec” 1999, nr 15, s. 51–88; Cieślikowa A., Woźniczka B.: Wygnańcy z Twierdzy Kraków w cesarsko-królewskich obozach. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2004, z. 22, s. 80–87.
View in Google Scholar
3. Baciński A.: Działalność charytatywna Adama Stefana Sapiehy do roku 1918. W: Księga Sapieżyńska. T. 1. Archidiecezja krakowska za pasterzowania Adama Stefana Sapiehy. Red. J. Wolny, współpr. R. Zawadzki. Kraków 1982; Wróbel W.: Troska biskupa Adama Sapiehy o wysiedlonych i uchodźców w latach 1914–1916. Kraków 1999.
View in Google Scholar
4. Lasocki Z.: Polacy w austrjackich obozach barakowych dla uchodźców i internowanych (wspomnienia z czasów wojny światowej byłego posła do parlamentu austrjackiego). Kraków 1929; Wysiedlenie wojenne Krakowa w r. 1914–1915. Kraków 1916; Szlakiem tułaczym. Księga pamiątkowa wychodźstwa polskiego 1914–1918. Red. A. Senensieb. Wiedeń 1919.
View in Google Scholar
5. Bąkowski K.: „Diariusz życia krakowskiego w czasie wojny europejskiej”. [Kraków 1915], z. 1–11, BJ, sygn. Rkps 7282–7285 II. Ponieważ źródło to (w 11 zeszytach) nie zostało do tej pory opublikowane, zamieszczam w tekście jego dość obszerne fragmenty.
View in Google Scholar
6. Ciekawe, że zjawisko to zauważa i komentuje kilkukrotnie Klemens Bąkowski w swoim diariuszu: „Wspominałem, że gazety są puste. Szczególnie »Czas« upadł zupełnie, prócz telegramów, dwóch lub trzech przedruków z niemieckiego, listy składek nie ma nic – redaktorem jest chyba zecer drukarni. W ostatnich dniach podniósł się znacznie »Głos Narodu« pod względem rdakcyjnym (choć podobno od 1/X ma przestać wychodzić) – ma dość treści i redakcja stara się przynajmniej między wierszami coś powiedzieć. »Reforma«jest najobszerniejszą, ale słabo redagowaną”, zob. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 6; „Gazety, zwłaszcza »Czas« wyglądają
View in Google Scholar
jakby je jeden zecer redagował”, zob. idem: „Diariusz…”, z. 2, k. 35.
View in Google Scholar
7. Ibidem, z. 8, k. 66.
View in Google Scholar
8. Ibidem, z. 1, k. 64.
View in Google Scholar
9. „Głos Narodu” 1914, nr 208, z 2 września, wyd. poranne, s. 2.
View in Google Scholar
10. Lwów upadł 3 września 1914 r., zob. Zgórniak M.: 1914–1918. Studia i szkice z dziejów I wojny światowej. Kraków 1987, s. 124.
View in Google Scholar
11. Zob. loc. cit.
View in Google Scholar
12. Bąkowski zauważa ten fakt pod datą 13 września, ale pisze o nim jak o trwającym już procesie: „Zwożą rannych z pod Lublina, Rawy Ruskiej i Lwowa – nieco osób wyjeżdża już z obawy oblężenia Krakowa, ale to tylko zamożniejsi, a tchórzliwsi, biedota, która częściowo mogłaby znaleźć przytułek u rozmaitych krewnych po wsiach, siedzi dalej w Krakowie, bo nie ma jeszcze polecenia ogłoszonego do wyjeżdżania”, zob. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 1, k. 89.
View in Google Scholar
13. Mikulski M.J.: Życie…, s. 93.
View in Google Scholar
14. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3…, s. 390; Mikulski M.J.: Życie…, s. 116.
View in Google Scholar
15. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 1, k. 91.
View in Google Scholar
16. „Głos Narodu” 1914, nr 220, z 14 września, wyd. popołudniowe, s. 2.
View in Google Scholar
17. Loc. cit.
View in Google Scholar
18. „Głos Narodu” 1914, nr 221, z 15 września, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar
19. „Głos Narodu” 1914, nr 221, 15 września wyd. wieczorne, s. 1.
View in Google Scholar
20. „Czas” 1914, nr 436, z 15 września, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
21. „Nowa Reforma” 1914, nr 404, z 16 września, s. 2.
View in Google Scholar
22. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 1, k. 94.
View in Google Scholar
23. „Głos Narodu” 1914, nr 221, z 15 września, wyd. wieczorne, s. 2; „Nowa Reforma” 1914, nr 404, z 16 września, s. 2.
View in Google Scholar
24. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 1, k. 93.
View in Google Scholar
25. Ibidem, k. 94. Bąkowski zapisał 16 września: „Biuletyn dzisiejszy o dotychczasowych wynikach wojny nie uważam za korzystny dla Austryi – ale podziałał znowu na tłumy w odwrotnym kierunku, że wielu, co się pakowało już do wyjazdu, decyduje się teraz zostać w Krakowie”. Zob. również „Głos Narodu” 1914, nr 225, z 19 września, wyd. wieczorne, s, 2.
View in Google Scholar
26. Festungskommando – Befehle. T. 1. Kraków 1914, s. 145. Jest to uzupełnienie rozkazu dowództwa twierdzy nr 227, wydane 17 września 1914 r.
View in Google Scholar
27. „Głos Narodu” 1914, nr 228, z 22 września, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar
28. Przytaczany w przyp. 26 rozkaz wylicza dwóch przedstawicieli władz wojskowych twierdzy (w tym oficer sztabowy jako szef komisji), przedstawiciela gminy i lekarza miejskiego. Marcin J. Mikulski pisze o oficerze sztabowym, dwóch oficerach niższych oraz radcy gminy miasta Krakowa, zob. Mikulski M.J.: Życie…, s. 96. Z kolei Klemens Bąkowski wspomina, iż kontrolująca go komisja składała się z „dwóch wojskowych i cywila z Magistratu”, zob. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 35.
View in Google Scholar
29. „Głos Narodu” 1914, nr 225, z 21 września, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
30. Por. Woźniczka B., Cieślikowa A.: Polacy na wygnaniu…, s. 62.
View in Google Scholar
31. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 1, k. 93, notatka z 15 września 1914 r.; „Głos Narodu”, 19 września 1914, wyd. wieczorne, nr 225, s. 2.
View in Google Scholar
32. „Czas” 1914, nr 459, z 24 września, wyd. wieczorne,s. 2.
View in Google Scholar
33. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 18, notatka z 27 września 1914 r.
View in Google Scholar
34. „Czas” 1914, nr 464, z 27 września, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar
35. Loc. cit.
View in Google Scholar
36. Wróbel W.: Troska biskupa Adama Sapiehy…, s. 32.
View in Google Scholar
37. „Czas” 1914, nr 464, z 27 września, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar
38. Pożyczki te w kwocie 200–300 koron przeznaczone były dla osób, które dysponowały środkami pieniężnymi, ale nie posiadały w danej chwili do nich dostępu, zob. „Głos Narodu” 1914, nr 228, z 22 września, wyd. poranne, s. 1; „Głos Narodu” 1914, nr 229, z 23 września, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
39. „Głos Narodu” 1914, nr 232, z 26 września, wyd. wieczorne, s. 2. Satyryczny tekst piętnujący takie zachowania zob. „Nowości Ilustrowane” 1914, nr 43, z 24 października, s. 14.
View in Google Scholar
40. „Czas” 1914, nr 467, z 28 września, wyd. wieczorne, s.1; „Głos Narodu” 1914, nr 234, z 28 września, wyd. poranne, s. 1; „Głos Narodu” 1914, nr 235, z 29 września, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
41. „Głos Narodu” 1914, nr 241, z 5 października, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar
42. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 25.
View in Google Scholar
43. Ibidem, k. 33–34.
View in Google Scholar
44. „Czas” 1914, nr 467, z 28 września, wyd. wieczorne, s. 2; „Głos Narodu” 1914, nr 256, z 20 października, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
45. „Głos Narodu” 1914, nr 247, z 11 października, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar
46. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 42–43.
View in Google Scholar
47. Zgórniak M.: Strategiczna rola Krakowa przed wybuchem i w czasie I wojny światowej. W: Kraków w czasie I wojny światowej. Materiały sesji naukowej [Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa] z okazji dni Krakowa w roku 1988. Rola Krakowa w dziejach Narodu, nr 8. Kraków 1990, s. 29.
View in Google Scholar
48. Ibidem, s. 30; Zgórniak M.: 1914–1918. Studia i szkice…, s. 134.
View in Google Scholar
49. „Głos Narodu” 1914, nr 268, z 31 października, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
50. „Głos Narodu” 1914, nr 270, z 2 listopada, wyd. wieczorne, s. 2; nr 271, z 3 listopada, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar
51. „Głos Narodu” 1914, wyd. wieczorne, nr 272, z 4 listopada, s. 2.
View in Google Scholar
52. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 2, k. 78.
View in Google Scholar
53. Ibidem, k. 82.
View in Google Scholar
54. Loc. cit.
View in Google Scholar
55. „Głos Narodu” 1914, nr 271, 3 listopada wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
56. Loc. cit.
View in Google Scholar
57. Loc. cit.
View in Google Scholar
58. „Głos Narodu” 1914, nr 274, z 6 listopada, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
59. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 3, k. 12.
View in Google Scholar
60. Ibidem, k. 14.
View in Google Scholar
61. Ibidem, k. 15, 16.
View in Google Scholar
62. „Głos Narodu” 1914, nr 278, z 10 listopada, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar
63. „Głos Narodu” 1914, nr 279, z 11 listopada, wyd. popołudniowe, s.1.
View in Google Scholar
64. Loc. cit.;
View in Google Scholar
65. zob. Mikulski M.J.: Życie…, s. 101.
View in Google Scholar
66. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 3, k. 26, notatka z 11 listopada 1914 r.
View in Google Scholar
67. „Głos Narodu” 1914, nr 280, z 12 listopada, wyd. popołudniowe, s. 1.
View in Google Scholar
68. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 3, k. 36, notatka z 11 listopada 1914 r.; „Czas” 1914, nr 558, z 13 listopada, wyd. poranne, s. 2.
View in Google Scholar
69. „Głos Narodu” 1914, nr 282, z 14 listopada, wyd. popołudniowe, s. 2.
View in Google Scholar
70. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 3, k. 31, notatka z 11 listopada 1914 r.
View in Google Scholar
71. Lasocki Z.: Polacy…, s. 14.
View in Google Scholar
72. Dobre wyobrażenie o sytuacji wojennej Krakowa daje Sprawozdanie Reichposta T. Kirchlehnera, będące częścią artykułu: Bassara A.S.: Kraków podczas wojny. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski” na rok 1916”, r. 85, s. 58–75.
View in Google Scholar
73. Bąkowski zanotował pod datą 20 listopada: „Policja wyławia biedniejszą ludność i przez Bonarkę wysyła do Węgierskiego Haradyszcza – dziś nowe ogłoszenie, że i dalej będzie się przymusowo wydalać”, zob. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 3, k. 54. Z kolei
View in Google Scholar
26 listopada zauważył, iż: „Od południa znowu krążą komisje badające zapasy głównie po dzielnicach dalszych, gdzie mieszkają sfery biedniejsze i zabierają niezaprowiantowanych celem wywiezienia ich na mróz i wikt złożony z kartofli i klajstru przeważnie”, zob. ibidem, k. 69.
View in Google Scholar
74. „Czas” 1914, nr 587, z 27 listopada, wyd. wieczorne, s. 1. To wznowienie przymusowej ewakuacji prasa nazywała trzecią ewakuacją, była ona jednak, jak się wydaje, prostą kontynuacją akcji rozpoczętej w pierwszych dniach listopada.
View in Google Scholar
75. Bassara A.S.: Kraków…, s. 64.
View in Google Scholar
76. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 4, k. 88.
View in Google Scholar
77. „Głos Narodu” 1915, nr 99, z 24 lutego, wyd. wieczorne, s. 2; „Czas” 1915, nr 116, z 27 lutego, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
78. Podróż tę odbył wiceprezydent prof. Julian Nowak.
View in Google Scholar
79. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 5, k. 27.
View in Google Scholar
80. Opis zasad nowej ewakuacji opracowano na podstawie dodatku do „Czasu” 1915, nr 152, z 17 marca, wyd. wieczorne, s. 5–6. Powyższe cytaty aż do następnego przypisu pochodzą z tego źródła.
View in Google Scholar
81. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 5, k. 29.
View in Google Scholar
82. Ibidem, k. 35.
View in Google Scholar
83. Ibidem, k. 36.
View in Google Scholar
84. Ibidem, k. 38.
View in Google Scholar
85. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 6, k. 9, 10.
View in Google Scholar
86. Ibidem, k. 14.
View in Google Scholar
87. „Głos Narodu” 1915, nr 254, z 22 maja, wyd. poranne, s. 1.
View in Google Scholar
88. Archiwum Narodowe w Krakowie, Spis osób mogących pozostać w Twierdzy Kraków, zespół 1579, sygn. APK S 1-7. Wydaje się, że zespół ten został błędnie wydatowany na 1914 r.
View in Google Scholar
89. „Głos Narodu” 1915, nr 251, z 20 maja, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
90. Miesięczne sprawozdanie statystyczne miasta Krakowa za sierpień 1914. Kraków 1914, passim.
View in Google Scholar
91. Dobrym przykładem może tu być publikacja austriackiego ministerstwa spraw wewnętrznych: Staatliche flüchtlingsfürsorge im Kriege 1914/15. Wien 1915.
View in Google Scholar
92. „Dziennik Rozporządzeń dla stołecznego królewskiego Miasta Krakowa” 1915 , s. 2, 3.
View in Google Scholar
93. Pod datą 23 stycznia 1915 r. zapisał: „Wyniku spisu ludności obecnej 6/1 1915 w Kr. Komenda nie pozwoliła ogłosić. Załączam tabelę otrzymaną poufnie”, zob. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 4, k. 56.
View in Google Scholar
94. Zob. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3…, s. 390; Encyklopedia Krakowa: Ludność Krakowa. Red. prowadzący
View in Google Scholar
A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 562.
View in Google Scholar
95. Zob. przyp. 90.
View in Google Scholar
96. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 4, k. 56. Informację, że liczbę tą istotnie ukryto przed władzami wojskowymi potwierdza fakt, iż niemieckojęzyczna wersja tabeli z wynikami spisu nie wprowadza rozdziału na ludność czasową i stałą.
View in Google Scholar
97. Statystyka miasta Krakowa 1936. Oprac. M. Karklissyjski. Kraków 1998.
View in Google Scholar
98. Wprawdzie istnieje niebezpieczeństwo, że wydarzenia związane z wojną mogły negatywnie wpływać na zdrowie kobiet ciężarnych, co skutkowałoby większą liczbą poronień, z drugiej jednak strony w miesiącach tuż przed i zaraz po wybuchu konfliktu dochodzi zwykle do zwiększenia zawieralności małżeństw, która była w tym czasie główną determinantą płodności. Nieco upraszczając, zakładamy, że te dwa procesy o przeciwnym zwrocie niwelują się.
View in Google Scholar
99. Zob. Lasocki Z.: Polacy…; Rembowski Z., Hernicz R.: Z tułaczej doli. Wiedeń 1915; Szlakiem tułaczym…, passim. Sprawę warunków życia komentowała również prasa, np. Z baraków Choczni. „Głos Narodu” 1916, nr 11, z 8 stycznia, wyd. poranne, s. 1–2; Pi e s zowi c z A.: W sprawie baraków choczeńskich. „Czas” 1916, nr 520, z 16 października, s. 2–3.
View in Google Scholar
100. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Liber defunctorum. T. 1. Polski Urząd Parafialny Choceň (od 18 listopada 1914 r. do 5 kwietnia 1915 r.); Liber defunctorum. T. 2. Polski Urząd Parafialny Choceň (od 5 kwietnia 1915 r. do 4 czerwca 1916 r.), sygn. Copiae par. Choceń, Nat. Cop. Def. 1914–1918.
View in Google Scholar
101. Według Zygmunta Lasockiego warunki tam panujące były przejściowo jeszcze gorsze niż w Choceniu, zob. Lasocki Z.: Polacy…, s. 28.
View in Google Scholar
102. Zob. Księga pamiątkowa i adresowa wygnańców wojennych 1914–1915. Cz. 2 [Kraków]. Wiedeń 1915.
View in Google Scholar
103. Bieńkowski W.: Polacy w Wiedniu w latach I wojny światowej. „Studia Historyczne” 1992, z. 3, s. 351–361; Healy M.: Vienna and the Fall of the Habsburg Empire: Total War and Everyday Life in World War I. Cambridge 2004, pp. 237–238.
View in Google Scholar
104. Zygmunt Lasocki określił liczbę mieszkańców na początku kwietnia
View in Google Scholar
1915 r. na 16 353 osoby, zob. Lasocki Z.: Polacy…, s. 22.
View in Google Scholar
105. Woźniczka B., Cieślikowa A.: Polacy na wygnaniu…, s. 66.
View in Google Scholar
106. Statystyka miasta…, s. 44.
View in Google Scholar
107. Ibidem, s. 76.
View in Google Scholar
108. Wysiedlenie wojenne…, s. 18.
View in Google Scholar
109. „Głos Narodu” 1914, nr 27, z 24 listopada, wyd. wieczorne, s. 2.
View in Google Scholar
110. Wysiedlenie wojenne…, s. 12.
View in Google Scholar
111. „Nowa Reforma” 1914, nr 553, z 17 grudnia, wyd. poranne, s. 2.
View in Google Scholar
112. Próba statystyki uchodźstwa. W: Szlakiem tułaczym…, s. 33–34; Czy wychodźcy byli ciężarem państwa? W: Szlakiem tułaczym…, s. 246–247.
View in Google Scholar
113. Gen. Mieczysław Edler von Zaleski, później pierwszy dowódca II Brygady Legionów Polskich.
View in Google Scholar
114. Bąkowski K.: „Diariusz…”, z. 5, k. 35.
View in Google Scholar
115. Ibidem, z. 3, k. 30.
View in Google Scholar
116. Ibidem, z. 4, k. 55.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

