Dom Śląski w Krakowie. Geneza - historia - teraźniejszość
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2004.11Abstract
THE SILESIAN HOUSE, ORIGINS AND HISTORY TO THE PRESENT DAY
The Silesian House was built at 2 Pomorska Street in Cracow in 1931-1936 on the initiative of the Society for the Defence of the Southern and the Western Borderland and the Małopolska Union for the Defence of the Western Borderland, the latter established in 1929. The Silesian House was planned to serve Polish people from Silesia who came to Cracow on patriotic and educational tours and Silesian youth who came to study in the royal city of Cracow.
During the Nazi occupation, the monumental building at the intersection of 2 Pomorska and 1 Królewska Streets was seized by the Germans to serve the Nazi’s repressive system. From autumn 1939 to January 1945 it housed the headquarters of the Sipo and the SD of the Cracow District of the Generalgouvernement ( Komandeur der Sicherheitspolizei und des SD im Distrikt Krakau - KdS). Former prison cells in the cellars of the Silesian House, which have survived to the present day are a testimony to crimes committed during the war by the German police organisations, and in particular by the officers of the so-called “IVth Department”, i.e. the Gestapo. Several hundred inscriptions can still be read on the walls of three cells in Pomorska Street. They illustrate the tragic history of Poland during WW IL After 1945 the Silesian House was returned to the Polish Western Union. We do not have comprehensive historic accounts about the history of the building at 2 Pomorska Street during the Stalinist era. Probably for a few months in 1945, during the stay of Officer-Cadet School of Infantry and Cavalry, various persons were detained in the former Gestapo cells retained by the communist repression system. In November 1981 a branch of the Historical Museum of the City of Cracow devoted to Polish martyrdom during WWII was established with the primary goal of preserving the national memory, and in particular the former Gestapo prison cells.
References
1. M. Mroczko Polska myśl zachodnia 1918 -1939, Poznań 1986, s. 196 i następne.
View in Google Scholar
2. J. Pachoński Kraków wobec powstań śląskich i plebiscytu, Warszawa - Kraków 1981, s. 13-15.
View in Google Scholar
3. J. Pachoński, op.cit., s. 32-33.
View in Google Scholar
4. J. Pachoński, op.cit., s. 143-147.
View in Google Scholar
5. Archiwum Państwowe w Krakowie (Dalej APKr), Starostwo Grodzkie w Krakowie (STGKr), Pismo Dyrekcji Policji w Krakowie do Założycieli Stowarzyszenia do rąk prof. Henryka Pachońskiego z 25 VII 1922 r., StGKr 219.
View in Google Scholar
6. APKr StGKr 219, Pismo do Dyrekcji Policji w Krakowie z 17 IV 1923 r.
View in Google Scholar
7. APKr StGKr 219, Pismo do Dyrekcji Policji w Krakowie z 15 XI 1925 r.
View in Google Scholar
8. J. Pachoński, op.cit., s. 171- 172, Pachoński Henryk [w:] Polski Słownik Biograficzny, T. XXIV, 1979, s. 762-763,
View in Google Scholar
9. Cz. Brzoza Karol Rolle [w:] PSB, t. XXXI/4 Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk, 1989, s. 567-570.
View in Google Scholar
10. A.Vetulani Stanisław Kutrzeba [w:] PSB, t. XVI/1, Wrocław 1971, s. 314-318, Stanisław Kutrzeba 1876-1946, Materiały z Uroczystego Posiedzenia PAU w dniu 24 czerwca 1996 r., Kraków 1998.
View in Google Scholar
11. W. Bieńkowski Władysław Semkowicz, [w:] PSB, Warszawa - 1995, t. XXXVI/2, s. 234-242.
View in Google Scholar
12. H. Rechowicz, „Wojewoda śląski dr Michał Grażyński”, Warszawa – Kraków 1988; W. Zieliński Michał Grażyński 1890 -1965 Wojewoda Śląski Katowice 1986.
View in Google Scholar
13. J. Semkowiczowa, Działalność kresowa oraz bibliografia prac górskich Władysława Semkowicza w okresie 1918-1939, Kraków 1973, mps [w:] Archiwum PAN w Krakowie, K III 56, s. 3.
View in Google Scholar
14. J. Semkowiczowa, op.cit., s. 7.
View in Google Scholar
15. Do PT Letników Orawskich,. 1 VIII 1921 [w:] Archiwum PAN w Krakowie, K III 56.
View in Google Scholar
16. Jako datę zjednoczenia niektórzy autorzy podają także rok 1926. Zob. Władysław Semkowicz, Archiwum PAN w Krakowie.
View in Google Scholar
17. M. Mroczko, Związek Obrony Kresów Zachodnich 1921-1934. Powstanie i działalność, Gdańsk 1973, s. 16-17.
View in Google Scholar
18. M. Mroczko, Związek Obrony Kresów Zachodnich..., s. 33.
View in Google Scholar
19. Tamże s. 57-59.
View in Google Scholar
20. J. Pachoński, op.cit., s. 165.
View in Google Scholar
21. M. Mroczko, Polska myśl zachodnia..., s. 198.
View in Google Scholar
22. J. Lisiewicz, W. Palimąka, Stanisław Pareński (1843-1913), [w:] PSB, t. XXV, Wrocław, 1980, s. 216-218.
View in Google Scholar
23. J. Pachoński, op.cit., s. 150-151.
View in Google Scholar
24. Tamże, s., 167-168.
View in Google Scholar
25. K. Rolle, Wspomnienia, mps, wrzesień 1946 r., APKr, zespół Polskiego Związku Zachodniego (dalej PZZ) 101.
View in Google Scholar
26. Za twórcę projektu Domu Śląskiego uchodzi Ludwik Wojtyczko, Zob. Encyklopedia Krakowa PWN, Kraków 2000, s. 161, tymczasem autorem projektu Domu Śląskiego był najprawdopodobniej Józef Rybicki,
View in Google Scholar
27. Strażnica Zachodnia, nr 14-15 z 10 VIII 1931 r. s. 9.
View in Google Scholar
28. APKr, Archiwum Budownictwa Miejskiego, Akta kamienicy przy ul. Wielopole 4. Koncern „IKC” zaraz po zakupie parceli i kamienicy przy ul. Wielopole, przystąpił do budowy prowizorycznych, parterowych magazynów na składy papierów i farb (1930 r), warsztatu garażowego (1931 r.), stacji benzynowej o pojemności 2500 litrów (1932 r.). W 1936 r. spółka wydawnicza „Kurier” informowała zarząd miasta o swoich planach wyburzenia dawnego domu Pareńskich i zamiarze wybudowania w jego miejsce nowoczesnego budynku przemysłowego. Plany te nie zostały zrealizowane. Część budynku przy ul. Wielopole przeznaczono na mieszkania służbowe, a resztę na magazyny koncernu.
View in Google Scholar
29. Filia Śląska w Krakowie, Powstaniec, r. XI, 1937, nr 25 z 31 X, s. 16.
View in Google Scholar
30. K. Rolle, op.cit., s.4.
View in Google Scholar
31. APKr, dokumentacja budynku ul. Pomorska 2, f. 998 i f. 23.
View in Google Scholar
32. K. Rolle, op.cit., s. 4-5.
View in Google Scholar
33. Pismo Okręgu Małopolskiego PZZ do Pana Wojewody, Wydział Społeczno-Polityczny w Krakowie, APKr, StGKr 206, s. 254.
View in Google Scholar
34. K. Rolle, op.cit., s. 5.
View in Google Scholar
35. Informacja o inż. Karolu Rolle dla Urzędu Wojewódzkiego, Wydział Społeczno-Polityczny z 17 XII 1948 r. podpisana przez Prezesa doc. Bogusława Leśnodorskiego i sekretarza Wiesława Kaczmarczyka, APKr PZZZ 42.
View in Google Scholar
36. Wspomnienia Henryka Dobrowolskiego, Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po H. Dobrowolskim, rkp. 15.
View in Google Scholar
37. J. Bratko, Gestapowcy, Kraków 1990, s. 7.
View in Google Scholar
38. S. Czerpak, T. Wroński, Ulica Pomorska 2. O Krakowskim Gestapo i Jego siedzibie w latach 1939-1945, Kraków 1972; S.Czerpak, T. Wroński, Ulica Pomorska 2, Kraków 1974, T. Wroński, Kaźń Polaków przy ulicy Pomorskiej 2 w Krakowie w latach 1939-1945, Warszawa 1985 (wydanie II).
View in Google Scholar
39. Podstępne uwięzienie profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczej ( 6 XI 1939 r): dokumenty, wybór i opracowanie Józef Buszko i Irena Paczyńska, Kraków 1995, s. 16.
View in Google Scholar
40. T. Wroński, Kaźń Polaków przy ul. Pomorskiej 2, Warszawa 1985, s.21.
View in Google Scholar
41. Protokół przesłuchania świadka Mariana Kuciapy z 6 III 1970 r, Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej IPN Warszawa), sygn. akt SN 7/11/67, s. 127-128.
View in Google Scholar
42. T. Gąsiorowski, A. Kuler, Dom Śląski, mps przewodnika po wystawie stałej przy ul. Pomorskiej 2, brak daty.
View in Google Scholar
43. J. Bratko, op.cit., s. 59, 70.
View in Google Scholar
44. S. Czerpak, T. Wroński, Ulica Pomorska 2,0 Krakowskim Gestapo i jego siedzibie w latach 1939-1945, Kraków 1972, s. 22-23.
View in Google Scholar
45. A. Kuler, A. Wiekluk, Stanisław Rostworowski Janusz Marian [w:] Małopolski Słownik Biograficzny Uczestników Działań Niepodłegłościowych 1939-1956, Kraków t. 3, s. 148-151.
View in Google Scholar
46. S. Czerpak, T.Wroński, op.cit., s. 94.
View in Google Scholar
47. T. Wroński, Kaźń Polaków przy ul. Pomorskiej 2, s. 42.
View in Google Scholar
48. Protokół przesłuchania świadka Mariana Kuciapy z 26 III 1970 r., IPN Warszawa, sygn. akt 7/11/67, s. 130.
View in Google Scholar
49. APKr PZZ 3, Umowa użytkowania budynku przy ul. Pomorskiej 2/4 i Wybickiego 1.
View in Google Scholar
50. Oficerskie Szkoły Piechoty w Polsce: zarys dziejów, praca zbiorowa pod red. Teodora Wójcika, Wrocław 2001, s. 93.
View in Google Scholar
51. Tamże, s. 96-97.
View in Google Scholar
52. R. Majewski, Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Zmechanizowanych im. Tadeusza Kościuszki, Warszawa 1973, s. 62.
View in Google Scholar
53. Tamże, s. 95.
View in Google Scholar
54. Oficerskie szkoły piechoty w Polsce..., s. 151.
View in Google Scholar
55. APKr UWKr 162, Zestawienie kin i programów odegranych na terenie Województwa Krakowskiego za miesiąc luty i marzec 1945., s. 4.
View in Google Scholar
56. Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po Henryku Dobrowolskim, Posiedzenie Komitetu organizacyjnego krakowskiego okręgu PZZ, mps.
View in Google Scholar
57. APKr PZZKr 102, Polski Związek Zachodni przed wojną i dzisiaj, mps, 1945, bez autora.
View in Google Scholar
58. APKr, Wstęp do inwentarza PZZ przygotowany przez Henryka Dobrowolskiego: Dzieje Polskiego Związku Zachodniego w Krakowie.
View in Google Scholar
59. APKr UW II 1072
View in Google Scholar
60. APKr UWII 1072, Pismo zarządu Okręgu PZZ w Krakowie z 14 VI 1946 r., k. 53.
View in Google Scholar
61. Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po Henryku Dobrowolskim, instrukcja w sprawie rejestracji zbrodniarzy niemieckich dla obwodów i kół PZZ.
View in Google Scholar
62. APKr PZZ 3, pismo z 4 IX 1945 r.
View in Google Scholar
63. APKr PZZ 3, Sprawozdanie w sprawie objęcia budynku przy ul. Pomorskiej 2, bez daty, b.p. Opis pokoi przeznaczonych na biura okręgu PZZ wskazuje, że obecnie są to pomieszczenia zajmowane przez ośrodek szkolenia kierowców LOK oraz biuro oddziału Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.
View in Google Scholar
64. APKr PZZ 3, Pismo Do Dowódcy I Oficerskiej Szkoły Piechoty z 24 I 1946 r. Władze PZZ wskazywały szkołę wojskową jako winną dewastacji budynku pozostawionego właściwie w stanie niezniszczonym przez Gestapo.
View in Google Scholar
65. XXV Lat Teatru Rapsodycznego w Krakowie 1941-1966, Kraków 1966, s. 30 i 101.
View in Google Scholar
66. W 1946 r. ulicę tę przemianowano na 18 Stycznia, a ul. Pomorska stała się ul. Wybickiego; do nazwy ul. Pomorska powrócono w 1981 r., w 1991 r. nazwę ul. 18 Stycznia zmieniono na Królewska.
View in Google Scholar
67. M. Kotlarczyk, Reduta słowa, Londyn 1980, s. 12, także: ...Trzeba dać świadectwo. 50. lecie powstania Teatru Rapsodycznego w Krakowie, Kraków 1991, s. 265, J. Ciechowicz, Dom opowieści. Ze studiów nad Teatrem Rapsodycznym Mieczysława Kotlarczyka”, Gdańsk 1992, s. 23.
View in Google Scholar
68. Informacje od pani Danuty Michałowskiej, Zob. także: M. Topór, Moje związki z Teatrem Raopsodycznym [w:] ...Trzeba dać świadectwo, s. 188-206. Wydaje się, że w przydziale mieszkań pośredniczył ZASP.
View in Google Scholar
69. APKr PZZ 3, Umowa użytkowania sali kinowej oraz hollu w budynku przy ul. Hubickiego 1.
View in Google Scholar
70. APKr PZZ 3, Pismo sekretarza okręgu PZZ do ZG PZZ z 29 III 1946 r.
View in Google Scholar
71. APKr PZZ 3, Pismo Okręgu Krakowskiego PZZ do DOWKr z 18 VI 1946 r.
View in Google Scholar
72. Wycieczka z przeszkodami, Dziennik Polski nr 171 z 24 VI 1946 r.
View in Google Scholar
73. APKr PZZ 3, Polecenie Dowódcy jednostki wojskowej nr 3152 z 3 XII 1946 r.
View in Google Scholar
74. APKrPZZ 41, Pismo do ZG PZZ w Poznaniu z 26 I 1947 r.
View in Google Scholar
75. Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po prof. Henryku Dobrowolskim, Protokół z posiedzenia prezydium zarządu Okręgu Krakowskiego PZZ z 22 XII 1948 r.
View in Google Scholar
76. Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po prof. Henryku Dobrowolskim, notatka z 2 VII 1947 r.
View in Google Scholar
77. APKr PZZ 41, Pismo ZG PZZ z 14 IV 1948 r.
View in Google Scholar
78. APKr PZZ 41, Pismo do ZG PZZ w Poznaniu z 26 I 1947 r.
View in Google Scholar
79. APKr PZZ Kr 81, Instrukcja nr 1 w sprawie połączenia Polskiego Związku Zachodniego i Ligi Morskiej wydana przez Zarządy Główne PZZ i Ligi Morskiej, Warszawa, 28 IX 1949 r.
View in Google Scholar
80. APKr PZZ Kr 81, Pismo Zarządu Okręgu Krakowskiego PZZ do Koła Grodzkiego PZZ z 9 IX 1949 r.
View in Google Scholar
81. Archiwum PAN w Krakowie, Spuścizna po prof. Henryku Dobrowolskim, rkps o działalności PZZ.
View in Google Scholar
82. APKr PZZ Kr 81, Wyciąg ze stenogramu z Nadzwyczajnego Walnego Zjazdu PZZ w Szczecinie w dniu 2 IV 1950 r., Warszawa, 12 I 1951 r.
View in Google Scholar
83. H. Dobrowolski, Wstęp do inwentarza zespołu PZZ w APKr, mps, s. 8.
View in Google Scholar
84. APKr Liga Morska w Krakowie (dalej LMKr) 11, Pismo kierownika oddziału LM przy ul. Wybickiego 2 z 22 XII 1952 r.
View in Google Scholar
85. Archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, OP-51-5-99, Pismo Porozumienia Organizacji Kombatanckich i Niepodległościowych w Krakowie z 27 IV 1999 r.
View in Google Scholar
86. R. Bodnar, Zakazany patriotyzm [w:] Nasza Polska nr 26 z 28 VI 2000 r., s.14. Artykułów, których pisano o Domu Śląskim jako siedzibie UB, ukazało się sporo. Były to, m.in.: W miejscu kaźni. Wokół Domu Śląskiego w Krakowie, red., Nasz Dziennik z 31 I 2002 r, R. Bodnar, Katownia UB jako salon Bingo?, Nasza Polska nr 14 z 3 IV 2002 r.,s. 2.
View in Google Scholar
87. J. Potoczek-Pałasińska, Gestapo, UB – ul. Pomorska 2, relacja spisana 1 IX 1996 r., w zbiorach oddziału przy ul. Pomorskiej 2.
View in Google Scholar
88. Tam gdzie dawniej gościło gestapo, Echo Krakowa nr 137, 29 VIII 1946 r.
View in Google Scholar
89. S. Korboński, W imieniu Rzeczpospolitej, Paryż 1956, s. 109-110.
View in Google Scholar
90. Deklaracja ideowa i Statut Ligi Morskiej, Zarząd Główny Ligi Morskiej, Warszawa 1950, s. 23-24.
View in Google Scholar
91. APKr LMKr 8, Pismo do KW PZPR – Wydział Organizacyjny z 8 IV 1950 r.
View in Google Scholar
92. APKr LMKr 7, Rezolucja Zjazdu Okręgowego LM z 11 III 1952 r.
View in Google Scholar
93. APKr LMKr 8, Sprawozdanie z naradu aktywu Ligi morskiej Okręgu krakowskiego odbytej w dniu 18 V 1950 r.
View in Google Scholar
94. APKr LMKr 11, Protokół posiedzenia zarządu okręgu LMz 7 XI 1951 r.
View in Google Scholar
95. APKr LMKr 11, Protokół zarządu okręgu Ligi Morskiej z 3 V 1950 r.
View in Google Scholar
96. APKr LMKr 11, Pismo kierownika oddziału LM Marii Łuczak z 22 XII 1952 r.
View in Google Scholar
97. APKr LMKr 11, Protokół nr 28 z 11 I 1951 r.
View in Google Scholar
98. APKr LMKr 11, Protokół zarządu Okręgu Ligi Morskiej nr 80 z 27 XI 1952 r.
View in Google Scholar
99. APKr LM 11, Ustalenie wynagrodzenia dla L. Koszelińskiego, 28 V 1952 r.
View in Google Scholar
100. APKr LMKr 11, Protokół nr 66 Zarządu Okręgu LMz 1 VI 1952 r.
View in Google Scholar
101. W późniejszych latach w Domu Śląskim działało Kasyno MO, być może już w latach 50. UB wynajął na potrzeby „rozrywkowe” swoich funkcjonariuszy pomieszczenia w Domu Śląskim.
View in Google Scholar
102. Informacje uzyskane od Stanisława Piwowarskiego.
View in Google Scholar
103. R. Majewski, op.cit., s. 92, 94.
View in Google Scholar
104. S. Brzeziński, et al., Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Zmechanizowanych im. Tadeusza Kościuszki 1943-1983, Warszawa 1984, s. 127.
View in Google Scholar
105. T. Kędzierski, Podchorążowie w walce z bandami, [w:] Polska Zbrojna nr 24 z 29 I 1947 r., s. 2.
View in Google Scholar
106. APKr LMKr 7, Rezolucja na Zjeździe Okręgowym LM w Krakowie w dn. 11 III 1952 r.
View in Google Scholar
107. APKr Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie PWRNKr 286, Pismo Prezydium WRN w Krakowie, Wydział społeczno-administracyjny z 17 VIII 1955 r.
View in Google Scholar
108. Statut Ligi Przyjaciół Żołnierza, projekt, 1953 r. s. 3-4.
View in Google Scholar
109. T. Gąsiorowski, „Dom Śląski” przy ul. Pomorskiej 2 w Krakowie, [w:] Krzysztofory nr 17, Kraków 1990, s. 82-84.
View in Google Scholar
110. S. Czerpak, T.Wroński, Ulica Pomorska 2, Kraków 1972, s. 22-23.
View in Google Scholar
111. APKr, akta KW PZPR 1800, Notatka służbowa w sprawie piwnic W b. siedzibie Gestapo przy ul. Wybickiego 2, s. 339.
View in Google Scholar
112. S.Czerpak, T.Wroński, Ulica Pomorska 2, Kraków 1974.
View in Google Scholar
113. APKr KW PZPR 1800, protokół Zespołu do spraw Upamiętnień i Nazewnictwa Komisji Historycznej KW PZPR w Krakowie z dnia 1 marca 1972 r, s. 239-244.
View in Google Scholar
114. Pełne kompendium działalności oddziału MHK przy ul. Pomorskiej 2 w latach 1981-2001, Zob. J.Salwiński, Ulica Pomorska 2. Oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Dorobek, potrzeby, perspektywy [w:] Sowiniec, Kraków, grudzień 2001, nr 19, s. 137-148.
View in Google Scholar
115. Napisy na ścianach byłych cel Gestapo w piwnicach budynku przy ul. Pomorskiej 2 w Krakowie. Ocena stanu obiektu i propozycje konserwatorskie. Wykonał Edward Kosakowski i Wiktor Kuczewki, Kraków, grudzień 1988 r., mps w zbiorach oddziału przy ul. Pomorskiej 2.
View in Google Scholar
116. Ocena stanu cel byłej siedziby Gestapo przy ul. Pomorskiej 2 w Krakowie i propozycja programu prac konserwatorskich. Konserwacja Zabytków s.c. A. Piotrowski - E. Kosakowski, Krzeszowice 1996.
View in Google Scholar
Ostatnie prace konserwatorskie w dawnych celach Gestapo prowadzone były w listopadzie i grudniu 2002 r. przez Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł sztuki ASP w Krakowie i miały za zadanie usunięcie skutków zalania cel, które miało miejsce w kwietniu 2002 r. Prace te nadzorował prof. Edward Kosakowski, dziekan Wydziału Konserwacji krakowskiej ASP.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
