Sakralizacja wojen Moskwy z Nowogrodem i Litwą na przełomie XV i XVI wieku
DOI:
https://doi.org/10.12797/KPK.17.2025.17.01Słowa kluczowe:
Muscovy, Lithuania, Novgorod, just war, religious warfareAbstrakt
THE SACRALISATION OF THE WARS OF MOSCOW WITH NOVGOROD AND LITHUANIA AT THE TURN OF THE 15TH AND 16TH CENTURY
This article examines the sacralisation of Moscow’s wars against Novg orod and Lithuania at the turn of the 15th and 16th centuries. The analysis of the narrative sources is divided into two parts. The first chapter deals with the ideological legitimisation of the conflicts elaborated by the Muscovite political and ecclesiastical elite. This often took the form of the dehumanisation of the enemy. The second chapter research es the religious rituals that sacralised the conduct of war. The intercession of divine powers was ensured by prayers, the foundations of the churches, and the presence of icons and crosses. Although these wars should not be labelled as holy wars, the role of the Orthodox clergy in their conduct was considerable.
Pobrania
Bibliografia
Antonin R., Pre-, Intra-, and Postbellum Rites in High and Late Medieval Bohemia, [w:] Religious Rites of War beyond the Medieval West, vol. 2: Central and Eastern Europe, eds.
View in Google Scholar
R. Kotecki, J. Maciejewski, G. Leighton, Leiden 2023, s. 140-166, Explorations in Medieval Culture, vol. 24/2, https://doi.org/10.1163/9789004686373_005. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004686373_005
View in Google Scholar
Bachrach D.S., Military Chaplains and the Religion of War in Ottonian Germany, 919- 1024, „Religion, State and Society” 2011, vol. 39, no. 1, s. 13-31, https://doi.org/10.1080/09637494.2011.546503. DOI: https://doi.org/10.1080/09637494.2011.546503
View in Google Scholar
Bacus O., Motives of West Russian Nobles in Deserting Lithuania for Moscow, 1377-1514, Lawrence 1957.
View in Google Scholar
Baronas D., Rowell S.C., The Conversion of Lithuania . From Pagan Barbarians to Late Medieval Christians, Vilnius 2015.
View in Google Scholar
Białowiejska W., Stosunki Litwy z Moskwą w I połowie panowania Aleksandra Jagiellończyka (1492-1499) (Dokończenie), „Ateneum Wileńskie” R. 7, 1930, s. 726-785.
View in Google Scholar
Boček P., Pravoslavi v zahranični politice Ivana III, [w:] Pravoslavny teologicky zbornik, ed. J. Husar, Prešov 2020, s. 287-308.
View in Google Scholar
Brzozowska Z.A., Opowieść o zdobyciu Konstantynopola przez uczestnikow czwartej wyprawy krzyżowej (6712/1204) w średniowiecznej ruskiej tradycji historiograficznej, „Slavia Antiqua” 2016, t. 57, s. 109-151, https://doi.org/10.14746/sa.2016.57.6. DOI: https://doi.org/10.14746/sa.2016.57.6
View in Google Scholar
The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500-1492, ed. J. Shepard, Cambridge 2019 , https://doi.org/10.1017/9781139055994. DOI: https://doi.org/10.1017/9781139055994
View in Google Scholar
Černius R., Konfesinis ir politinis XV. a. pabaigos bažnytinės unijos aspektas Lietuvos Didžiojoje kunigaikštijoje, [w:] Tarp istorijos ir būtovės. Studijos prof. Edvardo Gudavičiaus 70-mečiui, eds. A. Bumblauskas, R. Petrauskas, Vilnius 1999, s. 235-262.
View in Google Scholar
Chawryło K., Święta wojna. Rosyjska Cerkiew sakralizuje wojnę z Zachodem, „Komentarze OSW” 2024, nr 589 z 12 IV, [on-line:] https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/komentarze-osw/2024-04-12/swieta-wojna-rosyjska-cerkiew-sakralizuje-wojne-z-zachodem.
View in Google Scholar
Chojnicka K., Idee towarzyszące procesowi uzyskiwania przez Moskwę dominacji na ziemiach ruskich w XV, XVI wieku, [w:] Oblicza Wschodu w kulturze polskiej, red. G. Kotlarski, M. Figura, Poznań 1999, s. 37-52.
View in Google Scholar
Chojnicka K., Narodziny rosyjskiej doktryny państwowej. Zoe Paleolog – między Bizancjum, Rzymem a Moskwą, Krakow 2008.
View in Google Scholar
Ćwikła L., Polityka władz państwowych wobec Kościoła prawosławnego i ludności prawosławnej w Krolestwie Polskim, Wielkim Księstwie Litewskim oraz Rzeczypospolitej Obojga Narodow w latach 1344-1795, Lublin 2006.
View in Google Scholar
Ćwikła L., Sytuacja prawna ludności prawosławnej w państwie polsko-litewskim do 1569 r., „Czasy Nowożytne” 2001, t. 11(12), s. 41-57.
View in Google Scholar
Dąbrowski D., Devotion in the Face of Military Struggles in the Galician-Volhynian Chronicle (Chronicle of the Romanovichi), [w:] Religious Rites of War beyond the Medieval West, vol. 2: Central and Eastern Europe, eds. R. Kotecki, J. Maciejewski, G. Leighton, Leiden 2023 , Explorations in Medieval Culture, vol. 24/2 , s. 48-76, https://doi.org/10.1163/9789004686373_003. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004686373_003
View in Google Scholar
Darro uzes J., Le memoire de Constantin Stilbes contre les Latins, „Revue des etudes byzantines” 1963, t. 21, s. 50-100, https://doi.org/10.3406/rebyz.1963.1301. DOI: https://doi.org/10.3406/rebyz.1963.1301
View in Google Scholar
Fennell J.L., Ivan the Great of Moscow, London 1961.
View in Google Scholar
Gaposchkin C.M., Invisible Weapons: Liturgy and the Making of Crusade Ideology, Ithaca 2017, https://doi.org/10.7591/9781501707988. DOI: https://doi.org/10.7591/9781501707988
View in Google Scholar
Garbacik J., Helena, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 9, Wrocław–Warszawa 1960, s. 359-362.
View in Google Scholar
Girkontas R., Bandymai įgyvendinti bažnytinę uniją Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje XV a. II pusėje, „Lituanistica” 1995, no. 3, s. 3-15.
View in Google Scholar
Grala H., Kołpak Witołdowy czy czapka Monomacha? Dylematy wyznawcow prawosławia w monarchii ostatnich Jagiellonow, [w:] Katolicyzm w Rosji i prawosławie w Polsce (XIXX w.), red. J. Bardach [et al.], Warszawa 1997, s. 51-67.
View in Google Scholar
Gudavičius E., Lietuvos istorija nuo seniausių laikų iki 1569 metų, Vilnius 1999.
View in Google Scholar
Halecki O., From Florence to Brest (1439-1596), Rome 1958.
View in Google Scholar
Jablonowski H., Westrussland zwischen Wilna und Moskau, Leiden 1955.
View in Google Scholar
Kangas S., Defining and Confronting Evil in the Sources of the Crusades, [w:] Challenging Evil.
View in Google Scholar
Time, Society and Changing Concepts of the Meaning of Evil, eds. J. Schlegel, B. Hansen, Oxford 2010, s. 149-158, https://doi.org/10.1163/9781848880269_019. DOI: https://doi.org/10.1163/9781848880269_019
View in Google Scholar
Kempa T., Dzieje rodu Ostrogskich, Toruń 2003.
View in Google Scholar
Kiaupa Z., Kiaupienė J., Kuncevičius A., Historia Litwy. Od czasow najdawniejszych do 1795 roku, Warszawa 2007.
View in Google Scholar
Kirkienė G., Aleksandro Jogailaičio konfesinė politika Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštijoje XV a. pabaigoje – XVI a. pradžioje, [w:] Iš Panevėžio praeities. Penki bažnyčios šimtmečiai, sud. E. Markuckytė, D. Pilkauskas, Panevėžys 2007, s. 8-24.
View in Google Scholar
Koreněvskij A.V., Kličova mytologemata ruskeho středověkeho nabožensko-politickeho myšleni.
View in Google Scholar
Od Noveho Jeruzalema k Novemu Konstantinovu hradu a Třetimu Řimu, [w:] Moskva – Třeti Řim. Od ideje k symbolu, ed. P. Boček, Praha 2019, s. 21-37.
View in Google Scholar
Kotecki R., Pious Rulers, Princely Clerics, and Angels of Light: „Imperial Holy War” Imagery in Twelfth-Century Poland and Rus’, [w:] Christianity and War in Medieval East Central Europe and Scandinavia, eds. R. Kotecki, C.S. Jensen, S. Bennett, Leeds 2021, s. 159-188, https://doi.org/10.1017/9781641891349.010. DOI: https://doi.org/10.1017/9781641891349.010
View in Google Scholar
Kotecki R., Studying Religious Rites of War on the Eastern and Northern Peripheries of Medieval Latin Europe, [w:] Religious Rites of War beyond the Medieval West, vol. 2: Central and Eastern Europe, eds. R. Kotecki, J. Maciejewski, G. Leighton, Leiden 2023 , Explorations in Medieval Culture, vol. 24/2 , s. 289-356, https://doi.org/10.1163/9789004686373_009. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004686373_009
View in Google Scholar
Kuchkin V.A., The First Campaign of Ivan III to Novgorod in 1471, „Herald of the Russian Academy of Sciences” 2022, vol. 92, suppl. 5, s. 355-366, https://doi.org/10.1134/S1019331622110089. DOI: https://doi.org/10.1134/S1019331622110089
View in Google Scholar
Łowmiański H., Polityka Jagiellonow, Poznań 1999.
View in Google Scholar
Manusadžianas T., Naugardo politinės kryžkelės (1470-1471) bažnytinis aspektas, [w:] Tarp istorijos ir būtovės. Studijos prof. Edvardo Gudavičiaus 70-mečiui, eds. A. Bumblauskas, R. Petrauskas, Vilnius 1999, s. 213-234.
View in Google Scholar
Martin R.E., Ritual and Religion in the Foreign Marriages of Three Muscovite Princesses, „Russian History” 2008, vol. 35, no. 3-4, s. 357-381, https://doi.org/10.1163/187633108X00076. DOI: https://doi.org/10.1163/187633108X00076
View in Google Scholar
Mickūnaitė G., United in Blood, Divided by Faith: Elena Ivanovna and Aleksander Jagiellończyk, [w:] Frictions and Failures . Cultural Encounters in Crisis, ed. A. Bues, Wiesbaden 2017, s. 181-200, https://doi.org/10.2307/j.ctvckq3vk.15. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctvckq3vk.15
View in Google Scholar
Mikhailova Y., Praying Rulers, Elusive Clerics, and the Romano-Byzantine „Just War”: Interaction between Religion and Warfare in Pre-Mongol Rus, [w:] Religious Rites of War beyond the Medieval West, vol. 2: Central and Eastern Europe, eds. R. Kotecki, J. Maciejewski, G. Leighton, Leiden 2023 , Explorations in Medieval Culture, vol. 24/2 , s. 3-47, https://doi.org/10.1163/9789004686373_002. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004686373_002
View in Google Scholar
Mironowicz A., Kościoł prawosławny w państwie Piastow i Jagiellonow, Białystok 2003.
View in Google Scholar
Moroz I., The Idea of the Holy War in the Orthodox World (On Russian Chronicles from the Twelfth-Sixteenth Century), „Questiones Medii Aevi Novae” 1999, vol. 4, s. 45-67.
View in Google Scholar
Nikodem J., Dwa świadectwa o wyprawie Iwana III na Nowogrod w 1471 roku. Przyczynek do kształtowania się ideologii władzy monarszej, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2013, t. 65, z. 2, s. 177-190, https://doi.org/10.14746/cph.2013.65.2.08. DOI: https://doi.org/10.14746/cph.2013.65.2.08
View in Google Scholar
Niţescu I., I dentity, Secrecy, and War: The Letters of Ivan III of Moscow to His Daughter, Elena of Lithuania, „New Europe College Yearbook” 2022, s. 203-228, https://doi.org/10.58367/NECY.ODO.2022.1.203-228. DOI: https://doi.org/10.58367/NECY.ODO.2022.1.203-228
View in Google Scholar
Papee F., Aleksander Jagiellończyk, Krakow 1949 (reprint: 1999).
View in Google Scholar
Papee F., Polska i Litwa na przełomie wiekow średnich, t. 1: Ostatnie dwunastolecie Kazimierza Jagiellończyka, Krakow 1904.
View in Google Scholar
Petrenko V.I., The Development of the Concept of Authority within the Russian Orthodox Church [rozprawa doktorska, Durham University ], Durham 2005.
View in Google Scholar
Pietkiewicz K., Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka, Poznań 1995.
View in Google Scholar
Pletnia R., Wybrane aspekty genezy i przebiegu wojny litewsko-moskiewskiej z lat 1500-1503, „Studia Historyczne” R. 42, 1999, z. 1, s. 3-21.
View in Google Scholar
Russell F.H., The Just War in the Middle Ages, Cambridge 1975, Cambridge Studies in Medieval Life and Thought, 3rd series, vol. 8.
View in Google Scholar
Rutkowska G., Kościoł w życiu Heleny moskiewskiej, żony Aleksandra Jagiellończyka, „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 2020, t. 12, s. 261-307, https://doi.org/10.31261/SPiP.2020.16.12. DOI: https://doi.org/10.31261/SPiP.2020.16.12
View in Google Scholar
Selart A., Or thodox Responses to the Baltic Crusades, [w:] Christianity and War in Medieval East Central Europe and Scandinavia, eds. R. Kotecki, C.S. Jensen, S. Bennett, Leeds 2021, s. 263-278, https://doi.org/10.1017/9781641891349.015. DOI: https://doi.org/10.1017/9781641891349.015
View in Google Scholar
Sielicki F., Polsko-ruskie stosunki wyznaniowe w XV wieku, „Roczniki Humanistyczne” 1996, t. 44, z. 7, s. 215-230.
View in Google Scholar
Slanicka S., Feindbilder. Die Darstellung des Kriegsgegners als negatives Spiegelbild, [w:] Kriegs / Bilder in Mittelalter und Fruher Neuzeit, Hrsg. B. Emich, G. Signori, Berlin 2009, Zeitschrift fur Historische Forschung, Beiheft 42 , s. 93-120.
View in Google Scholar
White M., Military Saints in Byzantium and Rus, 900-1200, Cambridge 2013, https://doi.org/10.1017/CBO9781139013864. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781139013864
View in Google Scholar
Wolff J., Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku, Warszawa 1895.
View in Google Scholar
Zupka D., Meč a križ. Vojna a naboženstvo v stredovekej strednej Europe (10.-12. storočie), Bratislava 2021.
View in Google Scholar
Алексеев А.И., Под знаком конца времен. Очерки русской религиозности конца XIV – нач. XVI вв., Санкт-Петербур г 2002, [Alekseev A.I., Pod znakom konca vremen. Očerki russkoj religioznosti konca XIV – nač. XVI vv., Sankt-Peterbur g 2002].
View in Google Scholar
Алексеев Ю.Г., Государь всея Руси, Новосибирск 1991 (reprint: История России в эпоху великого князя Ивана III, вступит. статья К.В. Петров, Н.В. Штыков, Санкт-Петербург 2018, s. 546-739), [Alekseev Û.G., Gosudarʹ vseâ Rusi, Novosibirsk 1991 (reprint: Istoriâ Rossii v èpohu velikogo knâzâ Ivana III, vstupit. statʹâ K.V. Petrov, N.V. Štykov, Sankt-Peterburg 2018, s. 546-739)].
View in Google Scholar
Алексеев Ю.Г., Походы русских войск при Иване III., 2-е изд., Санкт-Петербург 2009, [Alekseev Û.G., Pohody russkih vojsk pri Ivane III., 2-e izd., Sankt-Peterburg 2009].
View in Google Scholar
Базилевич К.В., Внешняя политика Русского централизованного государства, Москва 1952, [Bazilevič K.V., Vnešnââ politika Russkogo centralizovannogo gosudarstva, Moskva 1952].
View in Google Scholar
Баронас Д., Католичество и православие в едином пространстве Великого княжества Литовского, XV – нач. XVI в., [w:] A.В. Доронин, Религия и русь, XV-XVIII вв., Москва 2020 , Post-Древняя Русь у истоков наций Нового времени , s. 20-31, [Baronas D., Katoličestvo i pravoslavie v edinom prostranstve Velikogo knâžestva Litovskogo, XV – nač. XVI v., [w:] A.V. Doronin, Religiâ i rusʹ, XV-XVIII vv., Moskva 2020 , Post-Drevnââ Rusʹ u istokov nacij Novogo vremeni , s. 20-31].
View in Google Scholar
Борисов Н.С., Иван III, 3-е изд., Москва 2006, Жизнь замечательных людей, вып. 1025, [Borisov N.S., Ivan III, 3-e izd., Moskva 2006, Žiznʹ zamečatelʹnyh lûdej, vyp. 1025].
View in Google Scholar
Ваврик М., Флорентійські унійні традіції в Київській мітрополії 1450-60 РР., „Analecta Ordinis S. Basilii Magni” 1963, series 2, sectio 2, vol. 4(10), fasc. 3-4, s. 329-362, [Vavrik M., Florentіjsʹkі unіjnі tradіcії v Kiїvsʹkіj mіtropolії 1450-60 RR., „Analecta Ordinis S. Basilii Magni” 1963, series 2, sectio 2, vol. 4(10), fasc. 3-4, s. 329-362].
View in Google Scholar
Воронин В.А., К проблеме взаимоотношений православных и католиков в Великом княжестве Литовском в конце XIV – середине XVI в., „Историческiй вѣстникъ” 2014, т. 7: Литва, Русь и Польша XIII-XVI вв., s. 136-159, [Voronin V.A., K probleme vzaimootnošenij pravoslavnyh i katolikov v Velikom knâžestve Litovskom v konce XIV – seredine XVI v., „Istoričeskij vѣstnikʺ” 2014, t. 7: Litva, Rusʹ i Polʹša XIII-XVI vv., s. 136-159].
View in Google Scholar
Голубинский Е.Е., История русской церкви, t. I/2, Москва 1904, [Golubinskij E.E., Istoriâ russkoj cerkvi, t. I/2, Moskva 1904.].
View in Google Scholar
Граля Х., Посох и меч. Православная иерархия Польско-литовского государства в эпо-ху войн за „dominium Russiae” (конец XV-XVI вв.), [w:] Человек архивный. Сборник статей к семидесятилетию Юрия Моисеевича Эскина и 42-летию его архивной деятельности, ч. 39, сост. П.И. Прудовский, Москва 2021, s. 44-73, [Gralâ H., Posoh i meč. Pravoslavnaâ ierarhiâ Polʹsko-litovskogo gosudarstva v èpo-hu vojn za „dominium Russiae” (konec XV-XVI vv.), [w:] Čelovek arhivnyj. Sbornik statej k semidesâtiletiû Ûriâ Moiseeviča Èskina i 42-letiû ego arhivnoj deâtelʹnosti, č. 39, sost. P.I. Prudovskij, Moskva 2021, s. 44-73].
View in Google Scholar
Грачев А.Ю., К вопросу о роли и месте духовенства в военной организации Древней Руси, „Псковский военно-исторический вестник” 2015, № 1, s. 43-47, [Gračev A.Û., K voprosu o roli i meste duhovenstva v voennoj organizacii Drevnej Rusi, „Pskovskij voenno-istoričeskij vestnik” 2015, № 1, s. 43-47]. DOI: https://doi.org/10.7256/2222-1964.2015.1.14319
View in Google Scholar
Греков Б.Д., Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIVXVI вв., Москва 1963, [Grekov B.D., Očerki po istorii meždunarodnyh otnošenij Vostočnoj Evropy XIVXVI vv., Moskva 1963].
View in Google Scholar
Груша А.И., Традиция и её преодоление. Русь и Великое Княжество Литовское в XII – первой трети XVI в., Vilnius 2024, [Gruša A.I., Tradiciâ i eë preodolenie. Rusʹ i Velikoe Knâžestvo Litovskoe v XII – pervoj treti XVI v., Vilnius 2024].
View in Google Scholar
Казаков О.О., Битва на річці Ведроші 14 липня 1500р., „Український історичний журнал” 1998, № 5, s. 52-63, Kazakov O.O., Bitva na rіčcі Vedrošі 14 lipnâ 1500r., „Ukraїnsʹkij іstoričnij žurnal” 1998, № 5, s. 52-63].
View in Google Scholar
Казаков О.О., Московсько-литовська війна 1500-1503 pp. за українські землі, Київ 1998, [Kazakov O.O., Moskovsʹko-litovsʹka vіjna 1500-1503 pp. za ukraїnsʹkі zemlі, Kiїv 1998].
View in Google Scholar
Казакова Н.А., Запа дная Европа в русской письменности XV-XVI веков. Из истории международных культурных связей России, Ленинград 1980, [Kazakova N.A., Zapa dnaâ Evropa v russkoj pisʹmennosti XV-XVI vekov. Iz istorii meždunarodnyh kulʹturnyh svâzej Rossii, Leningrad 1980].
View in Google Scholar
Кап тен Г.Ю., Проблема сакрализации войны в византийском богословии и историографии, Санкт-Петербург 2020, [Kap ten G.Û., Problema sakralizacii vojny v vizantijskom bogoslovii i istoriografii, Sankt-Peterburg 2020].
View in Google Scholar
Карпов Г.Ф., Истори я борьбы Московского государства с Польско-литовским 1462-1508, ч. 1-2, Москва 1867 (reprint: Москва 2015), [Karpov G.F., Istori â borʹby Moskovskogo gosudarstva s Polʹsko-litovskim 1462-1508, č. 1-2, Moskva 1867 (reprint: Moskva 2015)].
View in Google Scholar
Карташёв А.В., Очерки по истории Русской Церкви, т. 1, Париж 1959, [Kartašëv A.V., Očerki po istorii Russkoj Cerkvi, t. 1, Pariž 1959].
View in Google Scholar
Кашкин А.С., Концепция священной войны в книге Второзаконие, „Христианское чтение” 2013, № 2, s. 170-189, [Kaškin A.S., Koncepciâ svâŝennoj vojny v knige Vtorozakonie, „Hristianskoe čtenie” 2013, № 2, s. 170-189].
View in Google Scholar
Квливидзе Н.В., Благословенно воинство Небесного Царя, [w:] Православная энцикло-педия, т. 5, Moсквa 2002, s. 324-325, [Kvlividze N.V., Blagoslovenno voinstvo Nebesnogo Carâ, [w:] Pravoslavnaâ ènciklo-pediâ, t. 5, Moskva 2002, s. 324-325].
View in Google Scholar
Кром М.М., Меж Русью и Литвой. Пограничные земли в системе русско-литовских от-ношений конца XV – первой трети XVI в., Москва 2010, [Krom M.M., Mež Rusʹû i Litvoj. Pograničnye zemli v sisteme russko-litovskih ot-nošenij konca XV – pervoj treti XVI v., Moskva 2010].
View in Google Scholar
Кром М.М., Рождение государства. Московская Русь XV-XVI веков, Москва 2018, [Krom M.M., Roždenie gosudarstva. Moskovskaâ Rusʹ XV-XVI vekov, Moskva 2018].
View in Google Scholar
Лихачев Д.С., Священная история в познавательных произведениях литературы Древней Руси, [w:] Библиотека литературы Древней Руси, т. 3: XI-XII века, ред. Д.С. Лихачев [et al.], Санкт-Петербург 1999, s. 5-8 (reprint: Введение к чтению па-мятников древнерусской литературы, ред. С.О. Шмидт, Москва 2004, s. 317-321), [Lihačev D.S., Svâŝennaâ istoriâ v poznavatelʹnyh proizvedeniâh literatury Drevnej Rusi, [w:] Biblioteka literatury Drevnej Rusi, t. 3: XI-XII veka, red. D.S. Lihačev [et al.], Sankt-Peterburg 1999, s. 5-8 (reprint: Vvedenie k čteniû pa-mâtnikov drevnerusskoj literatury, red. S.O. Šmidt, Moskva 2004, s. 317-321)].
View in Google Scholar
Лурье Я.С., Две истории Руси XV века: Ранние и поздние, независимые и официальные летописи об образовании Московского государства, Санкт-Петербург 1994, [Lurʹe Â.S., Dve istorii Rusi XV veka: Rannie i pozdnie, nezavisimye i oficialʹnye letopisi ob obrazovanii Moskovskogo gosudarstva, Sankt-Peterburg 1994].
View in Google Scholar
Лурье Я.С., Идеологическая борьба в русской публицистике конца XV – начала XVI в., Санкт-Петербург–Москва 1960, [Lurʹe Â.S., Ideologičeskaâ borʹba v russkoj publicistike konca XV – načala XVI v., Sankt-Peterburg–Moskva 1960].
View in Google Scholar
Лурье Я.С., Общерусски е летописи XIV-XV вв., Ленинград 1976, [Lurʹe Â.S., Obŝerusski e letopisi XIV-XV vv., Leningrad 1976].
View in Google Scholar
Мельник А.Г., Небесные покровители русского воинства в конце XV-XVI вв., „Макариевские чтения” 2011, вып. 18: Воинство земное – Воинство небесное, s. 61-68, [Melʹnik A.G., Nebesnye pokroviteli russkogo voinstva v konce XV-XVI vv., „Makarievskie čteniâ” 2011, vyp. 18: Voinstvo zemnoe – Voinstvo nebesnoe, s. 61-68].
View in Google Scholar
Мусин А.Е., Milites Christi Древней Руси. Воинская культура русского средневековья в контексте религиозного менталитета, Санкт-Петербург 2005, [Musin A.E., Milites Christi Drevnej Rusi. Voinskaâ kulʹtura russkogo srednevekovʹâ v kontekste religioznogo mentaliteta, Sankt-Peterburg 2005].
View in Google Scholar
Мусин А.Е., Загадки дома Святой Софии. Церковь Великого Новгорода в X-XVI веках, Санкт-Петербург 2013, [Musin A.E., Zagadki doma Svâtoj Sofii. Cerkovʹ Velikogo Novgoroda v X-XVI vekah, Sankt-Peterburg 2013].
View in Google Scholar
Подвальнов Е.Д., Участие священнослужителей в военных походах Древней Руси. Канонические и правовые основания, „Христианское чтение” 2024, № 2, s. 235-243, [Podvalʹnov E.D., Učastie svâŝennoslužitelej v voennyh pohodah Drevnej Rusi. Kanoničeskie i pravovye osnovaniâ, „Hristianskoe čtenie” 2024, № 2, s. 235-243]. DOI: https://doi.org/10.47132/1814-5574_2024_2_235
View in Google Scholar
Скрынников Р.Г., Государство и церковь на Руси XIV-XVI вв. Подвижники русской церкви, Новосибирск 1991, [Skrynnikov R.G., Gosudarstvo i cerkovʹ na Rusi XIV-XVI vv. Podvižniki russkoj cerkvi, Novosibirsk 1991].
View in Google Scholar
Скрынников Р.Г., Иван III, Москва 2006, [Skrynnikov R.G., Ivan III, Moskva 2006].
View in Google Scholar
Соловьев С.М., История России с древнейших времен, кн. 1, т. 1-4, Санкт-Петербург 1895-1896, [Solovʹev S.M., Istoriâ Rossii s drevnejših vremen, kn. 1, t. 1-4, Sankt-Peterburg 1895-1896].
View in Google Scholar
Стефанович П.С., Крестное целование, [w:] Православная энцик лопедия, т. 38, Moсквa 2015, s. 561-564, [Stefanovič P.S., Krestnoe celovanie, [w:] Pravoslavnaâ èncik lopediâ, t. 38, Moskva 2015, s. 561-564].
View in Google Scholar
Темушев В.Н., Первая Московско-литовская пограничная война 1486-1494, Москва 2013, [Temušev V.N., Pervaâ Moskovsko-litovskaâ pograničnaâ vojna 1486-1494, Moskva 2013].
View in Google Scholar
Флоря Б.Н., Елена Иоанновна, [w:] Православная энциклопедия, т. 18, Moсквa 2008, s. 307-309, [Florâ B.N., Elena Ioannovna, [w:] Pravoslavnaâ ènciklopediâ, t. 18, Moskva 2008, s. 307-309].
View in Google Scholar
Хорошкеич А.Л., Католик и в представлениях русских летописцев XIV-XV вв., [w:] Katolicyzm w Rosji i prawosławie w Polsce (XI-XX w.), red. J. Bardach [et al.], Warszawa 1997, s. 34-50, [Horoškeič A.L., Katolik i v predstavleniâh russkih letopiscev XIV-XV vv., [w:] Katolicyzm w Rosji i prawosławie w Polsce (XI-XX w.), red. J. Bardach [et al.], Warszawa 1997, s. 34-50].
View in Google Scholar
Черепнин Л.В., Образование Русского централизованного государства в XIV-XV веках, Москва 1960, [Čerepnin L.V., Obrazovanie Russkogo centralizovannogo gosudarstva v XIV-XV vekah, Moskva 1960].
View in Google Scholar
Янин В.Л., Очерки истор ии средневекового Новгорода, Москва 2008, [Ânin V.L., Očerki istor ii srednevekovogo Novgoroda, Moskva 2008].
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Krakowskie Pismo Kresowe
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
