Velum ormiańskie ze zbiorów Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego

  • Joanna Sławińska Jagiellonian University, Kraków
  • Jakub Osiecki Jagiellonian University, Kraków
Keywords: veil, Armenian Moush art, Moush Monastery, Jagiellonian University Museum, Schlesisches Museum für Kunstgewerbe und Altertümer

Abstract

The Armenian Veil of the Jagiellonian University Museum Repertory
The Jagiellonian University Museum stores an Armenian liturgical veil made of thin cotton fabric decorated with silk and metal thread embroidery. Before the veil came into the possession of the Museum in 1945, it had been stored in Schlesisches Museum für Kunstgewerbe und Altertümer in Wrocław which had previously purchased it from dr Dorothea Willers in 1936. The analysis of the inscription on the fabric gave the following results: the veil was a gift from townsfolk, probably from Chars (Moush province), for St John the Baptiser Monastery in Moush (in Taron, an ancient Armenian province). For Armenians the Monastery used to be one of the most frequently visited pilgrimage sites before it was destroyed during genocide in 1915. Some of its possessions were moved to Ejmiatsin and later to Moscow. There they got dissipated after the October Revolution and have never returned to their rightful owners. The veil shows the following iconography: an image of light ray-crowned Agnus Dei typical for Armenian chalice veils, Salvor Mundi image of enthroned Christ, images of St Stephen and St John the Baptiser widely worshipped in the Armenian Church, and St Hripsime. The form is typical for Eucharist-themed Christ images (the chalice and Arma Christi symbols). Stylistically, the embroidery reflects the Eastern Armenian art characteristic in its decorative and ornamentation qualities. There are formal parallels between the veil and Armenian chalice veils from the 19th century, which allows to date the Jagiellonian Museum veil at that century.

Author Biographies

Joanna Sławińska, Jagiellonian University, Kraków

historyk sztuki, pracownik Działu Zbiorów Muzealnych w M uzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius (opiekun kolekcji tkanin).

Jakub Osiecki, Jagiellonian University, Kraków

historyk, doktor Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, pracownik naukowy Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius.

References

Źródła archiwalne

Archiwum Narodowe w Armenii: F.1/o.5/d. s. 26-1, bns, Pismo nr 591 do przewodniczącego Komisji Nadzwyczajnej do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem Armenii Melika Howsepiana od Sekretariatu Komunistycznej Partii Armenii z dnia 27 grudnia 1924 roku

Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego: Abgegangen Studenten pfilosophische Fakultät 15 X 1914/14. A-Z; sygn. F 520; Philosophische Fakultät Acta betreffend die Doktor-Promotionem, 1930/31, sygn. F 273

Archiwum Zamku Królewskiego na Wawelu: Spis gobelinów, dywanów i haftów oraz tkanin, przywiezionych z zamku Schaffgotschów na Śląsku przez mgra Witolda Kieszkowskiego i mgra Jerzego Zanozińskiego

Muzeum Narodowe we Wrocławiu: Gabinet Dokumentów, Konzept 1935/36/37

Muzeum Narodowe we Wrocławiu: Gabinet Dokumentów, Rechnungen 1936-1937, sygn. I/78

Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius: Księga Inwentarzowa Muzeum UJ, Kraków 1986

Źródła drukowane

Adressbuch für Breslau und Umgebung 1914, Bresslau 1914

Arakel z Tebryzu, Księga dziejów, tłum. W. Dąbrowski, A. Mandalian, Warszawa 1981

Bayan G., Le Synaxaire Arménien de Ter Israél (Mois de Méhéki), w: R. Grafin, F. Nau, Patrologia Orientalis, 21, Paris 1930, s. 3-140

Breslauer Adressbuch 1935, Bresslau 1935

Breslauer Adressbuch für Jahre 1937, Bresslau 1937

Chrzest Armenii. Przekład, tłum. R. Sawa, „Vox Patrum”, 21, 2001-2002, 40-41, s. 454-459

Lynch H. F. B., Armenia. Travels and Studies, 2, The Turkish Provinces, London–New York–Bombay 1901

Menologium Graecorum, w: Patrologiae cursus completus. Series Graeca, wyd. J. P. Migne, 117, Paris 1864, szp. 19-646

Męczeństwo świętej Rypsymy, tłum. T. Tiszczenko-Świętorzecka, „Vox Patrum”, 21, 2001-2002, 40-41, s. 464-477

Muza chrześcijańskiego Wschodu, red. ks. M. Starowieyski, Kraków 2008

Outtier B., Thierry M., Histoire des saintes Hripsimiennes, „Syria”, 57, 1990, s. 695-733 DOI: https://doi.org/10.3406/syria.1990.7192

Tozer H. F., Turkish Armenia and Eastern Asia Minor, London 1881

Ussher C. D., Knapp G. H., An American Physician in Turkey. A Narrative of Adventures in Peace and in War, Boston–New York 1917

Vita et conversatio et martyrium Sancti Martyris Gregorii Magnae Armeniae, w: Patrologiae cursus completus. Series Graeca, wyd. J. P. Migne, 115, Paris 1964, szp. 943-994

Z zapisków podróżnych Symeona Lehacego, Warszawa 1991

Opracowania

Allgemeines Künstlerlexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker, red. A. Beyer, B. Savoy, W. Tegethoff, 75, Berlin–Boston 2012

Армянский вопрос, red. К. С. Худавеврдян, Ереван 1991

Armenische Kunst. Die faszinierende Sammlung des Armenischen Patriarchats in Jerusalem, red. B. Narkiss, Stuttgart–Zürich 1980

Ashijan M. Archbishop, The Angelology of St. Grigor Tatʽevaçi with Special Reference to the “Celestial Hierarchy” of Dionysius Areopagite, w: idem, Armenian Church Patristic and Other Essays, New York 1994, s. 103-146

Augustynowicz-Ciecierska H., Szczaniecki P. OSB, Kronika benedyktynek ormiańskich, „Nasza Przeszłość”, 62, 1984, s. 97-149

Biedrońska-Słota B., Artystyczne tkaniny ormiańskie, „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego”, 6, 1995, s. 11-15

Biedrońska-Słota B., Kolekcje sztuki ormiańskiej w zbiorach polskich, „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego”, 15, 1999, s. 3-8

Biedrońska-Słota B., Sztuka ormiańska. Charakterystyka przemian do XVIII wieku, „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego”, 21/22, 2000, s. 44-65

Борян Б., Армения и зарубежная дипломатия, 2, Москва 1966

Breu M. R., Marchese R. T., Expressions in Silk: Embroidered Miniatures on Historic Textiles from the Armenian Apostolic Churches of Istanbul, w: Silk Roads, Other Roads. Textile Society of America 8th Biennial Symposium, Northampton, Mass., 2002, s. 419-428

Bulas R., Krzyż armeński – khatchkar, „Vox Patrum”, 21, 2001-2002, 40-41, s. 87-98

Chrząszczewski J., Zarys historii architektury w Armenii, „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego”, 23/3, 2000, s. 3-23

Czerski J. M., Liturgie Kościołów wschodnich. Liturgia Kościoła bizantyjskiego, ormiańskiego i koptyjskiego, Opole 2009

Der Nersessian S., Armenia and the Byzantine Empire. A Brief Study of Armenian Art and Civilization, Cambridge, Mass. 1947

Der Nersessian S., Armenian Manuscripts in the Freer Gallery of Art, Washington 1963

Der Nersessian S., The Chester Beatty Library. A Catalogue of the Armenian Manuscripts, Dublin 1958

Der Nersessian S., Image Worship in Armenia and its Opponents, w: idem, Études byzantines et arméniennes. Byzantine and Armenian Studies, 1, Louvain 1973, s. 405-415

Der Nersessian S., Mekhitarian A., Miniatures Arméniennes d’Ispahan, Bruxelles 1986

Der Nersessian S., Les portraits de Grégoire l’illuminateur dans l’art Byzantin, w: idem, Études byzantines et arméniennes. Byzantine and Armenian Studies, 1, Louvain 1973, s. 55-60

Der Nersessian S., Western Iconographic Themes in Armenian Manuscripts, w: idem, Études byzantines et arméniennes. Byzantie and Aramenian Studies, 1, Louvain 1973, s. 611-630

Der Nersessian S., Manuscrits arméniens illustrés des XIIe, XIIIe et XIVe siècles. Bibliothèque des Pères Mekhitharistes de Venice. Album, Paris 1937

Donabédian P., Les thèmes bibliques dans la sculpture arméniennse préarabe, „Revue des études arméniennes”, 22, 1990-1991, s. 253-314 DOI: https://doi.org/10.2143/REA.22.0.2017174

Dournovo L. A., Der Nersessian S., Armenia Miniatures, London 1961

Ellis M., Wearden J., Ottoman Embroidery, London 2001

Gębczak J., Losy ruchomego mienia kulturalnego i artystycznego na Dolnym Śląsku w czasie drugiej wojny światowej, Wrocław 2000

Heś R., Utracone skarby dawnych wrocławskich muzeów, Wrocław 2017

Hewsen R., Salvatico Ch., Armenia: A Historical Atlas, Chicago 2001

Hofrichter H., Das Kloster Sdepannos Nachawega, „Revue des études arméniennes”, 9, 1972, s. 193-239

Johnstone P., Turkish Embroidery, London 1985

Кеворкян Р., Геноцид Армян, Москва 2015

Khristonje Քրիստոնյը Հայաստան. Հանրագիտարան red. Հ. Այվազյան, Երեւան 2002 (Chrześcijańska Armenia. Encyklopedia, red. H. Ajwazian, Erywań 2002)

Kobielus S., Krzyż Chrystusa. Od znaku i figury do symbolu i metafory, Warszawa 2000

Korkhmazian E., Drampian I., Hakopian G., Armenian Miniatures of the 13th and 14th Centuries from the Matenadaran Collection Yerevan, Leningrad 1984

Kouymjian D., The Classical Tradition in Armenian Art, „Revue des Études Arméniennes”, 15, 1981, s. 263-317

Krawczuk M., Relacje między kościołami Armenii i Etiopii – św. Rypsyma i jej kult w Etiopii, w: Nie tylko Europa. Wybór materiałów z I Ogólnopolskiej Konferencji Orientalistów w Ciążeniu nad Wartą, red. A. Joniak-Lüthi, A. F. Majewicz, Poznań 2005, s. 85-94

Longosz S., Męczeństwo świętej Rypsymy. Wstęp, „Vox Patrum”, 21, 2001-2002, 40-41, s. 459-464

Łukaszewicz P., Śląskie Muzeum Przemysłu Artystycznego i Starożytności, w: Muzea Sztuki w dawnym Wrocławiu, Wrocław 1998, s. 97-122

Maranci Ch., The Art and Architecture of Southwest Van: Taron, Bitlis and Mush [wersja wstępu artykułu]

Marchese R. T., Breu M. R., Sacred Textiles. The Hidden Wonders of the Armenian Orthodox Church Collections of Istanbul, „Logos”, 7, 2004, 2, s. 86-99 DOI: https://doi.org/10.1353/log.2004.0017

Marchese R. T., Breu M. R., Splendor & Pageantry. Textile Treasures from the Armenian Orthodox Churches of Istanbul, Istanbul 2010

McMeekin S., Największa grabież w historii. Jak bolszewicy złupili Rosję, tłum. A. Czwojdrak, Kraków 2013

Mianowska Orlińska E., Cybulska M., Jedwabna tkanina liturgiczna z kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie, w: Ars Armeniaca. Sztuka ormiańska ze zbiorów polskich i ukraińskich, katalog wystawy Muzeum Zamojskiego, red. W. Deluga, Zamość 2010, s. 89-97

Michałowska M., Leksykon włókiennictwa, Warszawa 2006

Mieszek M., Kilka uwag o intermediach z lwowskiego kolegium księży teatynów, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litterara Polonica”, 9, 2007, s. 53-60

Miziołek J., Sol verus. Studia nad ikonografią Chrystusa w sztuce pierwszego tysiąclecia, Wrocław 1991

Moush, Sweet Moush: Mapping Memories from Armenia and Turkey, red. L. Kharatyan, I. Keskin, A. Keshishyan, S. Aykut Ozturk, N. Khachatryan, N. Albayrak, K. Hakobyan, Bonn 2013; https://www.dvv-international.de/fileadmin/files/moush__sweet_moush_web.pdf

Nersessian V., Treasures from the Ark. 1700 Years of Armenian Christian Art, Los Angeles 2001

Ormanian M., Kościół ormiański. Historia, doktryna, zarząd, reguły kanoniczne, liturgia, literatura, stan współczesny, tłum. K. Stopka, Kraków 2004

Ormianie polscy. Odrębność i asymilacja, Kraków 1999

Osiecki J., Apostolski Kościół Ormiański w Armenii sowieckiej w latach 1920-1932, Kraków 2016

Petrus J. T., Archidiecezjalne Muzeum Ormiańskie we Lwowie, w: Ormianie polscy. Odrębność i asymilacja, Kraków 1999, s. 27-31

Pisowicz A., Jakimi językami mówili polscy Ormianie?, w: Ormianie polscy. Odrębność i asymilacja, Kraków 1999, s. 25-26

Pod wspólnym niebem. Rzeczpospolita wielu narodów, wyznań, kultur (XVI-XVIII w.). Wystawa Muzeum Historii Polski. Zamek Królewski w Warszawie, 3 V – 31 VII 2012; Warszawa 2012

Podstawa M., Ikonografia przedstawienia Salvator Mundi, „Liturgia Sacra”, 4, 1998, s. 271-277

Rhipsima, w: Lexikon der christlichen Ikonographie, red. E. Kirschbaum, 3, Rom–Freiburg–Basel–Wien 1990, szp. 265-266

Rydzkowska-Kozak J., Ormiańskie malarstwo miniaturowe w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Warszawa–Toruń 2014

Schiller G., Ikonographie der christlichen Kunst, 2, Die Passion Jesu Christi, Gütersloh 1972; 3, Die Auferstehung und Erhöhung Christi, Gütersloh 1971

Seib G., Orans, Orante, w: Lexikon der christlichen Ikonographie, red. E. Kirschbaum, 3, Rom–Freiburg–Basel–Wien 1990, szp. 352-354

Seibt W., Bitschnau M., Wachssiegel des armenischen Katholikos Yakob I. (1268-1286) auf tirolischen Ablassurkunden des Jahres 1293, „Revue des études arméniennes”, 34, 2012, s. 385-388

Sprutta J., Ikona Matki Bożej Oranty, „Salvatoris Mater”, 10, 2008, s. 173-183

Sprutta J., Motyw kielicha eucharystycznego w ikonie, „Studia Bydgoskie”, 2, 2008, s. 37-51

Starowieyski M., Od legendy do historii – święte założycielki Kościołów Gruzji i Armenii, w: Kobieta w starożytności chrześcijańskiej. Materiały Sympozjum patrystycznego 22.10.1998 ATK, Warszawa 1999, s. 20-31

Stawecka K., Ikona Chrystusa Pantokratora, „Muzeum Ikon w Supraślu. Zeszyty Muzealne”, 3, 2014, s. 50-62

Stawecka K., Matka Boża Oranta, „Muzeum Ikon w Supraślu. Zeszyty Muzealne”, 2, 2013, s. 18-20

[Stepanian] Степанянц С., Армянская церковь в годы сталинской диктатуры, Saarbrücken 2014

Stone M. E., Epigraphica Armeniaca Hierosolymitana IV, „Revue des études arméniennes”, Nouvelle série, 20, 1986-1987, s. 463-479 DOI: https://doi.org/10.2143/REA.20.0.2017254

Stone N., Stone M. E., A Pair of Armenian Manuscript Missals in the Library of Congress, „Revue des études arméniennes”, Nouvelle série, 29, 2003-2004, s. 383-401 DOI: https://doi.org/10.2143/REA.29.0.2002629

Stopka K., Armenia Christiana. Unionistyczna polityka Konstantynopola i Rzymu a tożsamość chrześcijaństwa ormiańskiego (IV-XV w.), Kraków 2002

Thierry J.-M., Armenien im Mittelalter, tłum. H. Goltz, Regensburg 2002

Thierry M., Monastères arméniens du Vaspurakan, „Revue des études arméniennes”, Nouvelle série, 6, 1969, s. 141-180

Thierry M. et N., Ani, ville morte du Moyen Age arménien, „Jardin des arts”, 65, 1960, s. 132-145

Thierry N., Un hymnaire inédit des Frères Yovhannēs et Zak’ara (Vaspurakan, fin du XIVe siècle), „Revue des études arméniennes”, Nouvelle série, 22, 1992, s. 551-576 DOI: https://doi.org/10.2143/REA.23.0.2017151

Thomas A., Kelter, Mystiche, w: Lexikon der christlichen Ikonographie, 2, szp. 497-504

Treasured Objects Armenian Life in the Ottoman Empire 100 Years Ago, red. V. K. Davidian, S. P. Pattie, G. Stepan-Sarkissian, London 2012

Treasures in Heaven. Armenian Illuminated Manuscripts, red. T. F. Mathews, R. S. Wieck, New York 1994

Vardanyan E., Fragments d’amulettes manuscrites conserves au Musée Arménien de France foundation Nourhan Fringhian. Catalogue et edition, „Revue des études arméniennes”, Nouvelle série, 34, 2012, s. 333-370

Wystawa zabytków ormiańskich we Lwowie 19. VI. – 30. IX. 1932. Przewodnik, Lwów 1932

Zięba A., „Agnus Dei cum labaro”, czyli współczesny znak i herb Ormian polskich – dzieło Katarzyny Agopsowicz, „Krakowskie Pismo Kresowe”, 8, 2016, s. 9-14, http://doi.org/10.12797/KPK.08.2016.08.01. DOI: https://doi.org/10.12797/KPK.08.2016.08.01

Netografia

http://bodley30.bodley.ox.ac.uk:8180/luna/servlet/detail/ODLodl~23~23~97813~137050?qvq=q:=”MS.+Douce+Or.+a.1”;lc:ODLodl~29~29,ODLodl~7~7,ODLodl~6~6,ODLodl~14~14,ODLodl~8~8,ODLodl~23~23,ODLodl~1~1,ODLodl~24~24&mi=14&trs=45#

http://collections.vam.ac.uk/item/O172544/chalice-veil-unknown/

http://www.archiwum.ormianie.pl/archiwuma.php?ida=7

http://www.armenianorthodoxchurch.org/wp-content/uploads/2016/03/New-C-Cath-ARTICLE-ENGLISH.pdf

http://www.tert.am/am/news/2013/08/15/surb-karapet/840608

https://dimitrastasinopoulou.smugmug.com/%CE%91%CE%9D%CE%91%CE%A4%CE%9F%CE%9B%CE%99%CE%9A%CE%97-%CE%A4%CE%9F%CE%A5%CE%A1%CE%9A%CE%99%CE%91-%CE%95%CE%91ST-TURKEY/i-6b2vmfz/A

https://digital.bodleian.ox.ac.uk/inquire/Discover/Search/#/?p=c+22,t+Ms.gr.th.f.1,rsrs+0,rsps+10,fa+ox%3Acollection%5EGreek,so+ox%3Asort%5Easc,scids+,pid+a77c8264-9651-49c8-bf6b-f6d9f9077586,vi+394a3211-83f8-4ad3-af28-8e2e60f38d39

https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1613/0097?sid=a7590df9b8aca22111c8359533716419&zoomlevel=4

https://www.armenianmuseum.org/

https://www.armenianmuseum.org/the-story-of-the-veil/

https://www.harvardartmuseums.org/art/215237

https://www.le-maf.com/room/art-religieux/#textiles

https://www.skarbnica.ormianie.pl/?idw=217

Published
2019-05-15
How to Cite
Sławińska, J., & Osiecki, J. (2019). Velum ormiańskie ze zbiorów Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Lehahayer, 5, 195-243. https://doi.org/10.12797/LH.05.2018.05.08
Section
Articles