Czasownik knysić i jego derywaty prefiksalne w gwarze okolic Biecza na Pogórzu na tle innych gwar
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.20.2025.40.14Słowa kluczowe:
leksyka gwarowa, gwary małopolskie, semantyka, etymologiaAbstrakt
THE VERB KNYSIĆ AND ITS PREFIX DERIVATIVES IN THE DIALECT OF THE BIECZ AREA IN PODGÓRZE IN COMPARISON WITH OTHER DIALECTS
The aim of this article is to present the ambiguous verb knysić meaning i. a. ‘to mix’, ‘to knead, knead, mix, knead (mainly dough)’ and prefixal formations, such as naknysić, poknysić, sknysić, uknysić, wyknysić, zaknysić functioning in the Bugaj dialect of the Pogórze region (Gorlice district) in comparison with other dialects. This verb in other Lesser Poland dialects shows a high variance, cf. e.g. knysić/knycić/knychcić/klęsić/knysać/knyszać kniysać/kmysać/klysać/kłysać/knychać/knytać/ knysać/klęsać. The author of the article discusses the state of documentation of the studied words, their variants, meanings, and territorial range. An existing etymological hypothesis is also presented; however, a discussion of the etymology of this verb, unclear as to its genesis, requires further research, taking into account not only other common words and proper names containing the same or formally similar root (e.g. nouns knys, knysz, local names of the Knyszyn type, personal names, e.g. Knysz, Knyszka), but also a non-Slavic background. However, the data presented in the article may provide important arguments for the etymologisation of the verb in question.
Pobrania
Bibliografia
KąśILGiKP: J. Kąś, Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej, t. I: A–B, Bukowina Tatrzańska – Nowy Sącz – Nowy Targ 2015, t. II: C–Do, Bukowina Tatrzańska – Nowy Sącz – Nowy Targ 2015, t. III: Do–Gr, Bukowina Tatrzańska – Nowy Targ 2016, t. IV: Gu–Kol, Kraków 2017, t. V: Koł–Mad, Nowy Sącz 2017, t. VI: Maf–Nie, Nowy Sącz 2018, t. VII: Nif–Pap, Nowy Sącz 2018, t. VIII: Par–Pou, Nowy Sącz 2018, t. IX: Pow–Sce, Nowy Sącz 2019, t. X: Sch–Śro, Nowy Sącz 2019, t. XI: Śry–Wych, Nowy Sącz 2019, t. XII: Wyci–Ż, Nowy Sącz 2019.
View in Google Scholar
KarłSWO: J. Karłowicz, Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia używanych w języku polskim, t. III, Kraków 1905.
View in Google Scholar
KobaSB: R. Kobaka, Słownik wyrazów i zwrotów językowych w Bobowej i w najbliższych jej okolicach częściej lub rzadziej używanych, wyd. 2 popr. i poszerz., „Biblioteczka »Rozrywki «”, nr 25, Warszawa 2009.
View in Google Scholar
KobSGG: J. Kobylińska, Słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej), Kraków 2001.
View in Google Scholar
KolbKr: O. Kolberg, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, seria VIII: Krakowskie, cz. IV, „Materyjały do Etnografii Słowiańskiej”, Kraków 1875.
View in Google Scholar
KolbTR: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 48. Tarnowskie – Rzeszowskie, z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette, red. J. Burszta, Wrocław–Poznań 1967.
View in Google Scholar
KosCz: W. Kosiński, Słownik okolic Czchowa, „Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności”, t. VII, cz. 1, Kraków 1914, s. 27–74.
View in Google Scholar
KSGP: Kartoteka Słownika gwar polskich PAN, [on-line:] https://rcin.org.pl//dlibra.
View in Google Scholar
KuchRzG: R. Kucharzyk, Rzepiyńsko godka, Rzepiennik Suchy 2020, [słownik: s. 61–116].
View in Google Scholar
Łom-Dul: W. Łomnicka-Dulak, Nadpopradzka dawność. Gwara i kultura górali z okolic Piwnicznej, Piwniczna Zdrój–Nowy Sącz 2018.
View in Google Scholar
ŁopPSJP: H. Łopaciński [ps. Rafał Lubicz], Przyczynki do nowego słownika języka polskiego (słownik wyrazów ludowych z Lubelskiego i innych okolic Królestwa Polskiego), cz. I: „Prace Filologiczne” 1893, t. IV, zesz. 1, s. 173–279; cz. II: „Prace Filologiczne” 1899, t. V, s. 681–976.
View in Google Scholar
MSGGŚ: B. Cząstka-Szymon, J. Ludwig, H. Synowiec, Mały słownik gwary Górnego Śląska, cz. 1, wyd. 2, Katowice 2000.
View in Google Scholar
MSGP: J. Wronicz (red.), Mały słownik gwar polskich, Kraków 2009.
View in Google Scholar
PracKr: W. Pracki, Przyczynek do słownictwa ludowego z okolic Krakowa, „Prace Filologiczne” 1899, t. V, s. 150–158.
View in Google Scholar
SEBań: A. Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, t. I: A–K, Warszawa 2000.
View in Google Scholar
SEBr: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, przedruk wyd. 1, Warszawa 1989.
View in Google Scholar
SESł: F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. II: K–Kot, Kraków 1958–1965.
View in Google Scholar
SGM: J. Wronicz (red.), Słownik gwar małopolskich, t. I–II, Kraków 2016–2017.
View in Google Scholar
SGŚWyd: B. Wyderka (red.), Słownik gwar śląskich, t. XV (Klacza–Krawatka), Opole 2016.
View in Google Scholar
SiarPiń: W. Siarkowski, Słowniczek gwary ludowej z okolic Pińczowa, „Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności” 1891, t. IV, s. 335–340.
View in Google Scholar
SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. I–VI, Kraków 1900–1911.
View in Google Scholar
SL: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. I–VI, wyd. 2 popr. i pomn., Lwów 1854–1860 (reprint – Warszawa 1994).
View in Google Scholar
SzewLS: Z.P. Szewczyk, Słownik gwary Lachów Sądeckich (Podegrodzkich), Podegrodzie 2014.
View in Google Scholar
WietG: A. Wietrzyk, Słownik gwary Pogórzan (z okolicy Gorlic), Gorlice–Kraków 2011.
View in Google Scholar
ZiębaSzyn: P. Zięba, S. Podraza, A. Mądel, M. Duda, Słownik gwary Szynwałdu, Szynwałd 2020.
View in Google Scholar
LITERATURA
View in Google Scholar
Dejna K., 1977, Słownictwo ludowe z terenów byłych województw kieleckiego i łódzkiego (K), „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN” XXIII, s. 147–290.
View in Google Scholar
Drozd T., 2016, Rogowskie pogaduchy, czyli słownik rogowsko-polski, Rogi.
View in Google Scholar
Gajewski B., 1997, Domaradz. Wieś nad Stobnicą, Domaradz.
View in Google Scholar
Grzelak W., 1965, Cyganeria z Udziałowej 1908–1913, Warszawa.
View in Google Scholar
Karaś H., 2020, Gwara Bugaja na Pogórzu (gm. Biecz, pow. Gorlice), „Z Prac Towarzystwa Kultury Języka”, Warszawa.
View in Google Scholar
Karaś H., 2011, Polska leksykografia gwarowa, Warszawa.
View in Google Scholar
Karaś H., 2024, O przydatności danych gwarowych w badaniach historycznojęzykowych z zakresu leksyki (na przykładzie gwar Pogórza), „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza” 31 (51), nr 2, s. 99–117, https://doi.org/10.14746/pspsj.2024.31.2.6. DOI: https://doi.org/10.14746/pspsj.2024.31.2.6
View in Google Scholar
Klich E., 1919, Narzecze wsi Borki Nizińskie, „Prace Komisji Językowej Akademji Umiejętności w Krakowie”, nr 2, Kraków.
View in Google Scholar
Nitsch K., 1907, Dwie gwary małopolskie (Krzyszkowice, pow. myślenicki, Świdówka, pow. bocheński), „Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności” 2, s. 374–378.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Halina Karaś
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
