Cywilna kontrola nad służbami specjalnymi w Polsce z perspektywy trzech dekad funkcjonowania
DOI:
https://doi.org/10.12797/Politeja.18.2021.75.15Keywords:
intelligence accountability, intelligence services, political transformationAbstract
Civilian Control Over Secret Services in Poland from the Perspective of Three Decades of Their Operation
The article aims to analyze the current status of civilian control over intelligence services. The years 1990-1991 marked the beginning of a comprehensive transformation of this area of state activity. The article analyses the following issues: how hev the critical problems of civilian control over intelligence services been resolved across the three decades of their operation and to what extent the political system has been transformed in this area? The article consists of four main parts. The first discusses the concept of “special services” which signify specific institutional solutions in Poland. The following parts are organized according to the basic types of civilian control, i.e., executive control, parliamentary oversight, and independent oversight. The considerations focus on the institutional dimension of security. The article is analytical. It is prepared based on the available sources and literature.
Downloads
References
Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA), Surveillance by Intelligence Services.
View in Google Scholar
Fundamental Rights Safeguards and Remedies in the EU. Volume I. Member States’ Legal Frameworks, Luxembourg 2017.
View in Google Scholar
Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA), Surveillance by Intelligence Services.
View in Google Scholar
Fundamental Rights Safeguards and Remedies in the EU. Volume II. Field Perspectives And Legal Update, Luxembourg 2017.
View in Google Scholar
Bałaban A., Pozycja ustrojowa i funkcje Sejmu RP, Warszawa 2011.
View in Google Scholar
Banaszak B., Prawo konstytucyjne, Warszawa 2001.
View in Google Scholar
Bankowicz M., Zamach stanu. Studium teoretyczne, Kraków 2009.
View in Google Scholar
Bodnar A. [i in.], Osiodłać Pegaza. Przestrzeganie praw obywatelskich w działaniach służb specjalnych – założenia reformy, 2019, [online] https://panoptykon.org/sites/default/files/osiodlac_pegaza_-_jak_powinien_wygladac_nadzor_nad_sluzbami._raport_ekspertow.pdf.
View in Google Scholar
Born H., Mesevage G.G., Introducing Intelligence Oversight, [w:] Overseeing Intelligence Services. A Toolkit, red. H. Born, A. Wills, Geneva 2012.
View in Google Scholar
Bożek M., Kontrola parlamentarna służb specjalnych w Polsce, „Przegląd Sejmowy” 2012, R. 20, nr 1, s. 9-23.
View in Google Scholar
Bożek M., Sejmowa kontrola działalności służb specjalnych i jej ograniczenia wynikające z ustaw kompetencyjnych. Zarys problemu na tle uwarunkowań normatywnych, „Studia Iuridica Lubliniensia” 2013, t. 20, s. 47-69.
View in Google Scholar
Bożek M., Służby specjalne. Kryteria klasyfikacji na tle ustawodawstwa policyjnego, „Przegląd Policyjny” 2008, R. 18, nr 4, s. 137-163.
View in Google Scholar
Bożek M. [i in.], Służby specjalne w strukturze władz publicznych. Zagadnienia prawnoustrojowe, Warszawa 2014.
View in Google Scholar
Caparini M., Controlling and Overseeing Intelligence Services in Democratic States, [w:] Democratic Control of Intelligence Services: Containing Rogue Elephants, red. H. Born, M. Caparini, Aldershot–Burlington 2007.
View in Google Scholar
Czarny P., Opinia prawna w sprawie zakresu działania Komisji ds. Służb Specjalnych, „Zeszyty Prawnicze BAS” 2011, nr 1(29), s. 43-51, [online] https://orka.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/8136D8B1A1B8DFB6C1257A3300310C74/$file/ZP_1(29)-3.pdf.
View in Google Scholar
Czarny P., Sejmowa Komisja do spraw Służb Specjalnych na tle ogólnych dylematów parlamentarnej kontroli tych służb, „Przegląd Sejmowy” 2008, R. 16, nr 3, s. 93-112.
View in Google Scholar
Dobrzycki P., Istota demokratycznego nadzoru i kontroli nad służbami specjalnymi, „Wiedza Obronna” 2020, vol. 271, nr 2, s. 35-61.
View in Google Scholar
Dudek A., Paczkowski A., Polska, [w:] Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944-1989, red. K. Persak, Ł. Kamiński, Warszawa 2010.
View in Google Scholar
Galicki Z., Kontrola parlamentarna nad działalnością służb specjalnych (na przykładzie wybranych państw obcych), „Biuletyn Ekspertyzy i Opinie Prawne” 1991, nr 1.
View in Google Scholar
Galij-Skarbińska S., Model zmiany cywilnych służb specjalnych w Polsce w latach 1989-1990. Powstanie Urzędu Ochrony Państwa, Toruń 2019.
View in Google Scholar
Jastrzębski R., Kontrola i nadzór nad cywilnymi służbami specjalnymi w państwie polskim w latach 1990-2016, „Zeszyty Prawnicze BAS” 2018, nr 4(60), s. 25-52, https://doi.org/10.31268/ZPBAS.2018.60.
View in Google Scholar
Kolaszyński M., Sejmowa debata nad utworzeniem Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Między postępowaniem racjonalnego ustawodawcy a populizmem penalnym, [w:] Penalny populizm. Perspektywa polityczna i społeczna, red. J. Czapska, M. Szafrańska, D. Wójcik, Kraków 2016.
View in Google Scholar
Kolaszyński M., Budowa systemu nadzoru i kontroli jako warunek efektywnego działania służb specjalnych w demokratycznym państwie, [w:] Raport Fundacji Instytut Bezpieczeństwa i Strategii. Wyzwania dla bezpieczeństwa współczesnej Polski, Warszawa 2019, [online] https://fibis.pl/wp-content/uploads/2019/10/RAPORT-Wyzwania-dla-bezpiecze%C5%84stwawsp%C3%B3%C5%82czesnej-Polski-FIBiS.pdf.
View in Google Scholar
Kolaszyński M., Kształtowanie polskiego modelu cywilnych służb specjalnych w latach 1989-1990, „Politeja” 2012, nr 3, s. 295-307.
View in Google Scholar
Kolaszyński M., Kto rządzi w polskich służbach specjalnych?, „Komentarz KBN” 2020, nr 7(62), [online] https://zbn.inp.uj.edu.pl/documents/92718966/141790378/Kolaszy%C5%84ski+M.+-+25.03.2020+-+K62/6f2a717b-f61d-45f3-bee5-9a2fd7e1b852.
View in Google Scholar
Kolaszyński M., Nadzór nad cywilnymi służbami specjalnymi, „Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały” 2013, nr 2, s. 83-98.
View in Google Scholar
Kolaszyński M., Niezależne organy eksperckie – sposób na kontrolę działalności inwigilacyjnej służb specjalnych i policyjnych?, [online] https://fibis.pl/niezalezne-organy-eksperckiesposob-na-kontrole-dzialalnosci-inwigilacyjnej-sluzb-specjalnych-i-policyjnych.
View in Google Scholar
Kolaszyński M., „Osiodłać Pegaza” – założenia reformy kontroli nad służbami specjalnymi, „Komentarz KBN” 2019, nr 10 (52), [online] https://zbn.inp.uj.edu.pl/documents/92718966/141790378/Kolaszy%C5%84ski+M.+-+20.11.19+-+K52/d309e6fd-bb84-402c-a7e3-f99b00ad5ec4.
View in Google Scholar
Kolaszyński M., Secret Surveillance in Poland After Snowden, [w:] Trust and Transparency in an Age of Surveillance, red. L.A. Viola, P. Laidler, Abingdon–New York 2021, https://doi.org/10.4324/9781003120827-10.
View in Google Scholar
Kolaszyński M., Surveillance Powers of Law Enforcement and Intelligence Services in Poland, [w:] Security Outlook 2018, red. A. Gruszczak, Kraków 2019, https://doi.org/10.12797/9788381380843.
View in Google Scholar
Kolaszyński M., Status ustrojowy polskich służb specjalnych po 1989 roku, Kraków 2016.
View in Google Scholar
Kozłowski T., Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989-1990, Warszawa 2019.
View in Google Scholar
Krieger W., Geheimdienste in liberaldemokratischen Staaten, [w:] Staatsgeheimnisse. Arkanpolitik im Wandel der Zeiten, red. R. Voigt, Wiesbaden 2017, https://doi.org/10.1007/ 978-3-658-16235-1_11.
View in Google Scholar
Kuć T., Analiza funkcjonalności systemu kontroli i nadzoru nad służbami specjalnymi w Polsce, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2017, nr 16, s. 190-214.
View in Google Scholar
Matei F.C., Halladay C., The Role and Purpose of Intelligence in a Democracy, [w:] The Conduct of Intelligence in Democracies. Processes, Practices, Cultures, red. F.C. Matei, C. Halladay, Boulder 2019.
View in Google Scholar
Najwyższa Izba Kontroli, Informacja o wynikach kontroli organizacji służb specjalnych oraz nadzoru nad nimi, Warszawa 2005.
View in Google Scholar
Nyzio A., Inwigilacja w Polsce A.D. 2020, „Komentarz KBN” 2021, nr 11 (83), [online] https://zbn.inp.uj.edu.pl/documents/92718966/141790378/Komentarz83-Nyzio/e25f69bc-9dea-4463-ba55-45e454e387ef.
View in Google Scholar
Nyzio A., Rakowiecka w remoncie. Transformacja polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Polski w latach 1989-1993, Kraków 2020, https://doi.org/10.12797/9788381382694.
View in Google Scholar
Ochendowski E., Prawo administracyjne. Część ogólna, Toruń 1999.
View in Google Scholar
Ott M., Partisanship and the Decline of Intelligence Oversight, „International Journal of Intelligence and Counterintelligence” 2003, vol. 16, nr 1, s. 69-94, https://doi.org/10.1080/713830378.
View in Google Scholar
Siemiątkowski Z., Kształtowanie się systemu cywilnej, demokratycznej kontroli nad służbami specjalnymi RP, [w:] Lewica w praktyce rządzenia. Problemy wybrane, red. D. Waniek, Toruń 2010.
View in Google Scholar
Stelmach J., Kontrola obywatelska nad cywilnymi służbami specjalnymi w Polsce, Kraków 2021 (niepublikowana praca licencjacka).
View in Google Scholar
Swoboda P., Minister koordynator do spraw służb specjalnych w Polsce w latach 1997-2020. Cywilna kontrola czy polityczna ingerencja?, „De Securitate et Defensione. O Bezpieczeństwie i Obronności” 2021, vol. 7, nr 1, s. 125-150, https://doi.org/10.34739/dsd.2021.01.08.
View in Google Scholar
Widacki J., Prehistoria UOP, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2010, wydanie specjalne, s. 18-21.
View in Google Scholar
Zalewski S., Kontrola służb specjalnych w Polsce, Warszawa 2021.
View in Google Scholar
Żebrowski A., Sejmowa kontrola działalności służb specjalnych. Rzeczywistość czy fikcja, „Doctrina. Studia Społeczno-Polityczne” 2008, nr 5, s. 227-246.
View in Google Scholar
Akty prawne i orzecznictwo
View in Google Scholar
Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 kwietnia 1995 r. w sprawie zmiany Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, M.P. 1995, nr 23, poz. 271.
View in Google Scholar
Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 listopada 2015 r. w sprawie zmiany Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, M.P. 2015, poz. 1130.
View in Google Scholar
Ustawa z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zmianie niektórych ustaw normujących funkcjonowanie gospodarki i administracji publicznej, Dz.U. 1996, nr 106, poz. 496.
View in Google Scholar
Ustawy z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, Dz.U. 2020, poz. 27.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Versions
- 11-03-2022 (2)
- 16-12-2021 (1)
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
