Historycznie o dziadzie i dziadzie kalwaryjskim
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.21.2026.41.12Słowa kluczowe:
semantyka, polszczyzna dawna i współczesna, zmiany ekstralingwistyczne, dyskredytacja językowa, komunikacja publicznaAbstrakt
ABOUT DZIAD AND DZIAD KALWARYJSKI IN HISTORICAL TERMS
The author of the article focuses on the semantic developments of the units dziad and dziad kalwaryjski in the Polish language. The considerations showed that the pejoration of the content of both linguistic forms is underpinned by extra-linguistic changes. It emerges that the depreciation of some human communities and types has a direct impact on the devaluation of linguistic units. Given that the text was inspired by an online post full of contemptuous epithets, written in 2022, the article also aims to draw attention to the ongoing degradation of language in the present era as a tool for public communication.
Pobrania
Bibliografia
Baranowski B., 1986, Ludzie gościńca w XVII i XVIII w., Łódź.
View in Google Scholar
Buttler D., 1978, Rozwój semantyczny wyrazów polskich, Warszawa.
View in Google Scholar
Bystroń J., 1933, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI–XVIII, [T.] 1, Warszawa.
View in Google Scholar
Cegieła A., 2012, O retoryce pogardy i wykluczenia w polskim dyskursie publicznym, „Poradnik Językowy” z. 9, s. 14–25.
View in Google Scholar
Doroszewski W., 1967/1982, Cele Towarzystwa Kultury Języka, „Poradnik Językowy” z. 2, s. 57–66; [przedruk w:] idem, Język, myślenie, działanie. Rozważania językoznawcy, Warszawa, s. 405–414.
View in Google Scholar
Dubisz S., 2013, Archiwum, archiwizacja, archiwizować, „Poradnik Językowy” z. 7, s. 113–115.
View in Google Scholar
Geremek B., 1989, Świat „opery żebraczej”. Obraz włóczęgów i nędzarzy w literaturach europejskich XV–XVII wieku, Warszawa.
View in Google Scholar
Grochowski P., 2009, Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach, „Paralele: Folklor, Literatura, Kultura”, Toruń.
View in Google Scholar
Grochowski P., 2016, Polscy dziadowie i ukraińscy lirnicy. Fakty, stereotypy i perspektywy badawcze, [w:] idem, Jarmark tradycji. Studia i szkice folklorystyczne, „Paralele: Folklor, Literatura, Kultura”, Toruń, s. 165–179.
View in Google Scholar
Haur J., 1693, Skład Abo Skarbiec Znakomitych Sekretow Oekonomiey Ziemianskiey…, Kraków, [on-line:] https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/edition/110952/content (dostęp: 11 IV 2025).
View in Google Scholar
Jurasz T., 1989, Banialuka czyli Kopa starych przysłów polskich, Rzeszów.
View in Google Scholar
Kasprowicz J., 1926, Kalwaryjskie dziady, [w:] idem: Mój świat. Pieśni na gęśliczkach i malowanki na szkle, Warszawa, s. 225–228, [on-line:] https://polona.pl/item-view/829f9bd5-6c4a-487c-bcca-ee0a92e56006?page=228 (dostęp: 20 V 2025).
View in Google Scholar
Kieraś W., Marciniak M., Łaziński M., Woliński M., Bojałkowska K., Eźlakowski W., Kobyliński Ł., Komosińska D., Krasnowska-Kieraś K., Rudolf M., Tomaszewska A., Wołoszyn J., Zawadzka-Paluektau N., 2025, Korpus Współczesnego Języka Polskiego. Dekada 2011–2020, „Język Polski” V, z. 2, s. 5–20, https://doi.org/10.31286/JP.001055.
View in Google Scholar
Kopaliński W., 2020, Przygody słów i przysłów. Leksykon, Warszawa.
View in Google Scholar
Krzyżanowski J., 1958, Mądrej głowie dość dwie słowie. [T. 1] Trzy centurie przysłów polskich, Warszawa.
View in Google Scholar
Kuchowicz Z., 1957, Z dziejów obyczajów polskich w wieku XVII i pierwszej połowie XVIII, Warszawa.
View in Google Scholar
Łepkowski J., 1850, Kalwarya Zebrzydowska i jej okolice pod względem dziejowym i archeologicznym, Kraków, [on-line:] https://polona.pl/item-view/4eee851f-479c-4da8-99a1-d27ff5ded2e2?page=12 (dostęp: 15 V 2025).
View in Google Scholar
Łoś J., 1925, Gramatyka polska. Część II: Słowotwórstwo, Lwów–Warszawa–Kraków, [on-line:] https://polona.pl/item-view/14cdb0c9-3bbe-4aa8-8d4a-70258e9305b4?page=0 (dostęp: 21 IV 2025).
View in Google Scholar
Michajłowa K., 2010, Dziad wędrowny w kulturze ludowej Słowian, tłum. H. Karpińska, Warszawa.
View in Google Scholar
Mickiewicz A., 1984, Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z r. 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, Warszawa.
View in Google Scholar
Mosiołek (Kłosińska) K., 1992, Stereotypy psa zawarte w języku polskim, „Poradnik Językowy” z. 4, s. 301–304.
View in Google Scholar
Narodowy Korpus Języka Polskiego, praca zbiorowa, red. A. Przepiórkowski, M. Bańko, R.L. Górski, B. Lewandowska-Tomaszczyk, Warszawa 2012.
View in Google Scholar
Pawłowicz poproszona o oświadczenie majątkowe. Ty chamie! Łobuzie! Dziadu kalwaryjski!, [on-line:] https://www.wprost.pl/polityka/10702768/pawlowicz-poproszona-o-oswiadczenie-majatkowe-ty-chamie-lobuzie-dziadu-kalwaryjski.html (dostęp: 19 II 2025).
View in Google Scholar
Piela A., 2020, Kłopotliwe kwalifikatory chronologiczne w słownikach językach polskiego, „Język Polski” C, z. 3, s. 58–72, https://doi.org/10.31286/JP.100.3.5.
View in Google Scholar
Piela A., 2022, Chwycić języka, czyli z sekretów polszczyzny (z wizytą na antenie Polskiego Radia Katowice), Katowice, https://doi.org/10.31261/PN.4145.
View in Google Scholar
Rozwadowski J., 1903, Semazyologia czyli nauka o rozwoju znaczeń wyrazów. Jej stan obecny, zasady i zadania, Lwów, [on-line:] https://polona.pl/item-view/84f80aef-5c68-491a-9a69-22fc493ed994?page=0 (dostęp: 21 IV 2025).
View in Google Scholar
Skrzypek M., 2025, Wędrowni dziadowie, [on-line:] https://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/wedrowni-dziadowie/ (dostęp: 24 IV 2025).
View in Google Scholar
Stanowisko Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN w sprawie stanu debaty publicznej, [on-line:] https://rjp.pan.pl/?view=article&id=2185:stanowisko-rady-jezyka-polskiego-przy-prezydium-pan-w-sprawie-stanu-debaty-publicznej&catid=109 (dostęp: 19 II 2025).
View in Google Scholar
„Ty chamie! Dziadu kalwaryjski!”. Poseł Trela składa doniesienie do prokuratury przeciwko sędzi Pawłowicz, [on-line:] https://www.onet.pl/informacje/onetwiadomosci/ty-chamie-lobuzie-trela-sklada-doniesienie-do-prokuratury-przeciwko-pawlowicz/g02brxs,79cfc278 (dostęp: 19 II 2025).
View in Google Scholar
Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
View in Google Scholar
Piela A., 2026, Leksem dziad w polskiej frazeologii, „Zielonogórskie Seminaria Językoznawcze”,
View in Google Scholar
Zielona Góra [w druku].
View in Google Scholar
Raszewska-Żurek B., 2010, Ewolucja niektórych elementów stereotypu psa w polszczyźnie,
View in Google Scholar
„Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 45, s. 65–80.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Agnieszka Piela
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
