Najstarsze wizerunki Jadwigi Andegaweńskiej jako córki królewskiej i monarchini
DOI:
https://doi.org/10.32030/Abstrakt
THE OLDEST IMAGES OF ST JADWIGA OF ANJOUX, AS A ROYAL DAUGHTER AND A ROYAL PERSONAGE
The oldest iconography referring to Jadwiga d’ Anjoux dates back to the 14th to 18th centuries. Beside images which depict her as a donor and a saintly person, there are a number of images which highlight her historic significance and her royal dignity. These include her portraits as daughter of Louis of Hungary and Elisabeth of Bosnia, the spouse of Wilhelm Habsburg, a ruler of the Polish Kingdom and as the spouse of King Ladislaus Jagiełło.
The official seal dating from the times of Jadwiga's reign holds a special place among the earliest images, as it shows the queen on the throne as an independently ruling monarch. However, the seal had not been recognised as an iconographic source until the 19th c. Other early historical images depict Jadwiga as a royal daughter (on the sarcophagus of St Simeon in Zadar), or as the king’s wife in Decius's work The Genealogical tree of the Jagiellonian dynasty, and twice in both abovementioned roles in The Nest of Virtue by Paprocki. In Austrian circles we can find an image of Jadwiga in the 15th-century genealogical tree of the House of Habsburg, in which she was shown as the wife of Wilhelm. These conventional and schematic images did not influence the later iconography of Queen Jadwiga and were often made using stamps in which personages were shown according to their social roles all royal spouses and royal daughters looked similar. However, there is no image of Jadwiga in Chronica Polonorum by Maciej of Miechów, although that work was of unusual importance in establishing the schematic models of royal physiognomies, especially the legendary rules, in a way which was imitated until the 18th c.
A departure from this tradition was the Rev. Tomasz Treter's engraving portraying Queen Jadwiga. Retracing her original appearance, the artist took his model from the foundation painting on an altar in Wawel Cathedral, as regards the Queen's physiognomy, attire and the layout of the painting. In this way a new image of Jadwiga was created in a veil, wearing an open-work crown and an open mantle. In a series of Treter’s engravings Jadwiga is for the first time included in the series of paintings of Polish monarchs as an independent ruler. As the engraving was frequently copied throughout the entire 17th c. and the first half of the 18th c., the image has become multiplied in various copies and the effect of seeking the real image of the Queen spoiled by this.
The portrait of the Queen engraved by Gilliam van der Gouwen, along with portraits of other spouses of Polish kings, has similar elements of costume, but differs from earlier works as it shows Jadwiga without the crown, as a modest royal spouse and not as a ruler.
A completely different image of Jadwiga, not inscribed in the series of images initiated by Treter, is that shown in an engraving in A. Kołudzki’ work The Throne of the Homeland or the Palace of Eternity, modelled after that in the Corpus Christi Church in Poznań. This image is the only one in the series of monarchical portraits which depicts Jadwiga with a radiant halo around her head, the symbol of sanctity. The influence of that new image was not as wide as Tomasz Treter’s image. Only one copy of that engraving can be found in the collection of the National Museum in Warsaw.
The image of Jadwiga by Marcello Baciarelli refers to the scheme created by Treter in respect of the elements of costume. However, a live model was used, which gives the painting a more realistic character. The paintings carries a romantic message, which is implied by a ring in the queen’s hand. It symbolises her marriage with Yogaila (Jagiełło), the Duke of Lithuania, expressing her renouncement of personal plans to marry Duke Wilhelm, choosing instead the mission to Christianize Lithuania. From the fourth quarter of the 18th c. the series of portraits of Polish kings by Baciarelli was often copied throughout the 19th c. Certainly there must have been many more images of Queen Jadwiga, since portraits of Polish kings used to hang in almost every town hall, but these images have not survived to our times. We do not have any real portrait of Jadwiga of Anjoux. The known works depict the queen in conventional way, so she can only be identified by an inscription and her crest.
Bibliografia
1. A. Mylius, Principum et regum Polonorum imagines ad vivum expressae, Coloniae 1594, s. 58.
2. Relikwiarz świętego Symeona ma wymiary: bok dłuższy - 197 x 110 cm, bok krótszy - 197 x 80 cm; por.: Błogosławiona królowa Jadwiga w oczekiwaniu na kanonizację. Katalog wystawy, pod red. J. A. Nowobilskiego, Kraków 1997, s. 137, il. nr 2; s. 179, il. nr 2; S. Nimano, Słowiańskie imię królowej Jadwigi, „Analecta Cracoviensia” T. XIX: 1987, s. 149. Szerzej na temat relikwiarza świętego Symeona: P. Grecze, Der silberne sarg des prppheten St. Simeon zu Zara, „Unagarische Revue”, t. XV: 1895, s. 332- 363, 497-588; C. Fisković, Zadarski sredovjecni majstori, Split 1959, s. 113; C. Cecchelli, Catalogo delle cose d’arte e di antichità. d’Italia - Zara, Roma 1939, s. 107-116.
3. Jadwiga Andegaweńska przyszła na świat najprawdopodobniej z początkiem 1374 roku, więc w czasie powstania relikwiarza miała najmniej trzy lata, a najwięcej sześć.
4. Pieczęć majestatyczna królowej Jadwigi jest obecnie przechowywana w Archiwum Klasztoru 00. Dominikanów w Krakowie; por.: Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 4, Miasto Kraków, kościoły i klasztory Śródmieścia, cz. 2, pod red. A. Bochnaka i J. Samka, Warszawa 1978, s. 189. Szerzej o pieczęci pisze T. Żebrowski. O pieczęciach dawnej Polski i Litwy, Kraków 1865, t. I , s. 39-40, nr 41: Odszyfrowany przez Żebrowskiego napis wokół pieczęci brzmi: „Hedwigis dei gratia Regine Polonie, necnon terraru[m] Cracov[ie, Sandomi]rie, Syradie,[Lan]cicie, Cuyavie, Pomoranieq[ue] d[omi]n[a et heres]”. Według tegoż autora taka sama pieczęć zachowała się przy dyplomie z 1385 roku; była ona przechowywana w zbiorze hr. Tarnowskich w Dzikowie; obecnie znajduje się w Archiwum Państwowym na Wawelu pod sygn. A. Dz T. 9: por.: B. Przybyszewski, Błogosławiona Jadwiga Królowa zdobna w cnoty, Kraków 1996, s. 139, il. 9.
5. Drzeworyt wykonany przez A. Pilińskiego 1857,22 X według piętnastowiecznego wizerunku z Drzewa genealogicznego Domu Habsburgów pochodzi z kolekcji Alexandra Lesera, obecnie znajduje się w Muzeum XX. Czartoryskich w Krakowie pod sygn. MNK XV-R. 1989. Analogiczna litografia o wymiarach 46 x 31 cm jest przechowywana w Bibliotece Jagiellońskiej pod sygn. I 21129 tk 321II. Por.: American Library Association, Portrait index by W. Coolidge Lane, N. E. Browne, Washington 1906, s. 673. Według Muczkowskiego Wilhelm został przedstawiony między Jadwigą po prawej stronie, a drugą żoną Joanną - po lewej - o czym dowiadujemy się z napisów, które przytacza autor: „Wilhelm der hoflich Ertzherzog zu Österreich hat ein Leven ertzogen und seinem Absterben hat in niement von seinem Grab mugen bringen, hat auch gute Mitz menhen lassen. Zwei, eine Hedwig Ludowigs hungerischen Kunigs auch polonischen Tochter, die ander Johannem, Carls genant parve hungerischen und sicilienischen Kunigs Tochter gemahl gehabt hat. Wilhelm zu Wien, Johanna zu Naplo und Hedvig zu Cracau begraben.” - J. Muczkowski, Dwie kaplice Jagiellońskie w katedrze krakowskiej, Kraków 1859, s. 71. W pracy Królowie Polscy - wizerunki przez Alexandra Lessera, objaśnione tekstem historycznym przez Juljana Bartoszewicza, Warszawa 1860, nr 22, podane jest, że: „portret gwaszem malowany 1502 roku, w Genealogii Habsburgów, znajdujący się w zbiorze Ambras we Wiedniu”; Katalog wystawy Towarzystwa Opieki nad zabytkami przeszłości urządzonej ze zbiorów Dominika Witke - Jeżewskiego w roku 1925 w Warszawie, pozycja nr 171. Korespondencyjna kwerenda, którą zostały objęte: Kunsthistirisches Museum - Kunstkammer we Wiedniu, Zbiory Zamku w Ambras, Museen der Stadt Wien oraz Österreichisches Museum für Angewandte Kunst we Wiedniu nie zdołała ustalić miejsca przechowywania piętnastowiecznego przedstawienia drzewa genealogicznego stanowiącego wzór dla znanych dziewiętnastowiecznych grafik.
6. L. Hajdukiewicz, Maciej z Miechowa zwany Miechowitą, [w:] PSB, t. XIX , Warszawa - Wrocław - Kraków - Gdańsk, 1974, s. 28-33; Nowy Korbut. Piśmiennictwo staropolskie, t. 2, pod red. R. Pollaka, Warszawa 1964, s. 518 - 522; Maciej z Miechowa (1457 - 1523) lekarz, geograf, historyk, alchemik i dobroczyńca. Wystawa 11 V - 14 VI 1998 Collegium Maius, Kraków 1998; K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XXII, Kraków 1908, s. 356-361.
7. Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, t. 1: Małopolska, cz. 1, wiek XV - XVI, praca pod red. A. Kaweckiej-Gryczowej, Wrocław 1977, s. 325-352.
8. W. Pociecha, Decjusz (Dietz) Jost (Jodok) Ludwik, [w:] PSB, t. V, Kraków 1939, s. 42-45. Trzy księgi Justusa Lodovica Decjusa były zatytułowane: Contenta de vetustatibus Polonorum, De Jagiellonum familia i De Sigismundi regis temporibus i zostały wydane w Krakowie w 1521 roku; Drukarze..., s. 347; Nowy Korbut.. Piśmiennictwo staropolskie, t. 2, pod red. R. Pollaka, Warszawa 1964, s. 120-123; K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XV, Kraków 1897, s. 102-103.
9. Wg H. Małkiewiczówny drzeworyt jest wzorowany na późnośredniowiecznych drzewach rodowych Marii i Chrystusa oraz na ówczesnych genealogiach cesarzy austriackich. Zob. Polaków portret własny, pr. zbiorowa pod red. M. Roztworowskiego, Warszawa 1986, s.
17. Sam pomysł ma swoją genezę w symbolicznym przedstawieniu rodowodu Chrystusa zwanym Drzewem Jessego, gdzie między konarami i na pniu umieszczano wyobrażenia przodków Jezusa. Porównanie to jest zbyt odległe, by można było mówić o bezpośrednim wpływie na grafikę w dziele Decjusa. Jako wzór dla wizerunków królów i książąt polskich z kroniki Macieja Miechowity podaje się dzieło wydane w Augsburgu w roku 1516, do którego deski sporządził Daniel Hopfer. Zob. Konrad a Lichtenau, Chronicon Abbatis Urspergensis, Augsburg 1516. Por.: Drukarze..., s. 346; A. Betterówna, Drzeworyt polski w pierwszej ćwierci XVI wieku na tle grafiki zachodnio-europejskiej, „Sprawozdania Towarzystwa Naukowego we Lwowie”, t. VI: 1926, z.l, s. 22. Być może również drzeworyt Rodowód rodziny Jagiellonów posiada tę proweniencję.
10. Napis nad wizerunkiem brzmi: „Hedvigis con.[iunx]”
11. Jedynymi postaciami posiadającymi cechy portretowe są Zygmunt I Stary i Bona Sforza - współcześni powstaniu grafiki. Twórca drzeworytu musiał być zaznajomiony z ich portretami lub przebywać w Krakowie w kręgu dworskim. Por. A. Betterówna, Polskie ilustracje książkowe XV i XVI wieku (1490 - 1525), Lwów 1929, s. 74; T. Jakimowicz, Temat historyczny w sztuce ostatnich Jagiellonów, Warszawa-Poznań 1985, s. 52-54.
12. B. Paprocki, Gniazdo cnoty, Kraków 1578, s. 1124,1153; W. Dworzaczek, Paprocki Bartłomiej, [w:] PSB, t. XXV, Warszawa-Wrocław-Kraków- Gdańsk, 1980, s. 177-180; Nowy Korbut. Piśmiennictwo staropolskie, t. 3, pod red. R. Pollaka, Warszawa 1965, s. 82; K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XXIV, Kraków 1912, s. 58-63.
13. Piotrowczyk wykorzystał do ozdobienia wielu swoich druków dawne klocki drzeworytowe oficyn krakowskich z początku XVI wieku, jak np. serię legendarnych i historycznych królów polskich wykonaną w Krakowie i użytą po raz pierwszy u Hieronima Wietora, w dziele Macieja z Miechowa Chronica Polonorum. W Gnieździe cnoty odnajdujemy 59 odbić z klocków z dzieła Miechowity; Drukarze..., s. 145-169.
14. Szerzej omawiają ten zabytek: T. Chrzanowski, Działalność artystyczna Tomasza Tretera, Warszawa 1984, s. 151-191. M. Ochońska, Zabytek szesnastowiecznego rytownictwa „Regum Poloniae icones” Tomasza Tretera w zbiorach Ossolineum, „Ze skarbca kultury” z. 1, 1955, s. 273-279; J. Umiński, Zapomniany rysownik i rytownik polski XVI wieku, ks. Tomasz Treter i jego „Theartum D. Stanislai Hosii”, „Przegląd Teologiczny”, 1932, s. 13-59; H. Łopaciński, Tomasz Treter [w:] Encyklopedia kościelna, t. 29, Warszawa 1907, s. 82-89; E. Rastawiecki, Słownik malarzów polskich tudzież w Polsce osiadłych lub czasowo w niej przebywających, t. II, Warszawa 1851, s. 264-265; B. Stawiarska, Źródła ikonograficzne pocztu władców polskich Tomasza Tretera, „Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wydział Nauk o Sztuce”, T. 79: 1980, s. 163-167; K. Estreicher Bibliografia polska, t. XXXI, Kraków 1936, s. 313; Nowy Korbut. Piśmiennictwo staropolskie, t. 3, pod red. R. Pollaka, Warszawa 1965, s. 345 -347.
15. Dzieło Regum Poloniae icones zostało wydane w Rzymie w 1591 roku. Znana jest tylko jedna reedycja z oryginalnych płyt, wykonana w roku 1685 przez Mateusza Kazimierza Tretera siostrzeńca artysty, obecnie przechowywana w zbiorach Ossolineum we Wrocławiu. Egzemplarz ten posiada kolorowane miedzioryty. Komornicki datuje egzemplarz wrocławski na rok 1685. Por.: E.S. Komornicki, Essai d’une iconographie du roi Etienne Batory, Cracovie 1935, s. 479- 481.
16. Przykładem antycznego zbioru portretów jest dzieło Marka Terencjusza Warrona Imagines powstałe około 37 roku p. n. e., zawierające 700 wizerunków słynnych Greków i Rzymian uzupełnionych prozatorskimi biografiami i krótkimi elogiami.
17. Pojawienie się tej koncepcji datuje się na drugą połowę XIV wieku. Jako przykład łączenia serii wizerunków sławnych ludzi z krótką charakterystyką postaci może posłużyć cykl malowideł ściennych w tzw. salonie uniwersytetu w Padwie. Wizerunki wodzów i mężów stanu nawiązują do De viris illustribus Francesco Petrarki. Por.: L. H. Heydenreich, II primo Rinascimento. Arte Italiana 1400-1460, Milano 1979, s. 327; Innymi przykładami wierszowanych życiorysów sławnych ludzi są Elogia virorum bellica virtute illustrium oraz Elogia virorum literis illustrium Paola Giovio wydane w 1548 roku. Na temat dzieł P. Giovio pisze szerzej P. Rave, Paolo Giovio und die Bildnisvitenbucher des Humanismus, Jahrbuch der Berliner Museen” t. 1: 1959, s. 119-154. Zbiór wizerunków postaci uzupełnionych zwięzłymi komentarzami wiąże się również z emblematyką, por.: J. Pelc, Obraz - słowo - znak. Studium o emblematach w literaturze staropolskiej, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973, passim; Na gruncie polskim przykładem wizerunków sławnych postaci antycznych jest fryz na krużgankach wawelskich, por.: B. Frey-Stecowa, Znaczenie wzorów graficznych dla identyjikacji wizerunków na fryzie w krużgankach Zamku Wawelskiego, „Studia Waweliana” T. IV, 1995, s. 47-70.
18. C. Baterii, Di un cardinale dell’impero e di un canonico Polacco in S. Maria in Trastevere, „Paragone - Arte” nr 327, 1977, s. 102.
19. Maciej z Miechowa, Chronica Polonorum, Cracovia 1521, passim; M. i J. Bielscy, Kronika Polska, Kraków 1597, passim. Drzeworyty zawarte w obu kronikach wzorowano na ilustracjach Michała Wohlgemuta i Wilhelma Pleydenwurffa, pomieszczonych w Kronice świata Hartmana Schedla wydanej w Norymberdze w 1493 roku.
20. Według ks. Jana Januszowskiego, wydawcy Icones... J. Głuchowskiego: „(,..) ikon nic inszego nie jest, jedno jako Cycero powiada formae ad formam quoddam similitudione collatio aut laudis aut vituperationis causa. Albo według inszych: similitudo expressa per quam dirigimus mentem ad concipiendam cognitionem rei vel personae incognitae”. Por.: J. Głuchowski, Icones książąt i królów polskich, Kraków 1605, wstęp J. Januszowskiego. Z tego wynika, że icones mają przede wszystkim sens poznawczy. Powoływanie się na autorytet Cycerona wyraża przekonanie współczesnych o ideowym naśladowaniu starożytnych i kontynuowaniu tradycji portretu antycznego.
21. Patrz przyp. nr 19.
22. Drzeworyt z 1642 roku jest przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej w Dziale Grafiki pod sygn. 7806 IV. K. Estreicher datuje obraz na rok 1520 jako ufundowany przez Zygmunta I Starego współcześnie do powstania baldachimu nad grobem Władysława Jagiełły. Por.: K. Estreicher, Grobowiec Władysława Jagiełły, „Rocznik Krakowski”, t. 33, z. 1, r. 1953, s. 6-8. Dokładna analiza obrazu fundacyjnego: B. Nowak, Ikonografia królowej Jadwigi Andegaweńskiej w sztuce do końca XVIII wieku, Kraków 1999, (maszynopis), s. 42-45.
23. Treter wykorzystując do swoich icones istniejące zabytki skopiował cztery nagrobki królewskie, pięć malowideł i pięć pieczęci królewskich. W pozostałych przypadkach, ze względu na brak innych źródeł ikonograficznych, oparł się na kronice Miechowity. Zestawienie źródeł, z których korzystał Treter podaje: B. Stawiarska, op. cit., s. 63-67. T. Dobrzeniecki, Średniowieczny portret w sakralnej sztuce polskiej, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” R. 13/1:1969, s. 21.
24. L. Kajzer, Średniowieczne źródła pomysłów ikonograficznych Tomasza Tretera, „Komunikaty Mazursko - Warmińskie” nr 4 (118): 1972, s. 513.
25. Patrz przyp. nr 15.
26. A. Mylius, Principum et regum Polonorum imagines ad vivum expressae, Coloniae 1594, s. 58; E.S. Komornicki, op. cit., s. 73 [497].
27. M. Kromer, Polonia sive de origine et rebus gestis Polonorum, Coloniae 1589; por.: T. Chrzanowski, op. cit., s. 172.
28. A. Mylius, op. cit., s. 58.
29. Miedzioryt Reges Poloniae o plakatowym formacie 51,2 x 36 cm został wydany w Rzymie w 1588 roku. B. Stawiarska, op. cit., s. 64, T. Chrzanowski, op. cit., s. 163; K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XXXI, s. 313. Według T. Jakimowicz źródłem pomysłu był heraldyczny orzeł z edycji Kroniki Polskiej Bielskiego z 1564 roku, a dalszą inspiracją był druk ulotny Hansa Burkmaiera St. z roku 1510, por.: A. Burkharol, Hans Burkmaier der Ältere, Berlin 1932, kat. nr X, tabl. IX; T. Jakimowicz, Temat historyczny..., s. 88.
30. T. Chrzanowski, op. cit., s. 163.
31. „Ad Sigismundum tertium Poloniae regem invictiss[imum] aquila Polonica: Dum tu Catholicam fidem tueris”. Dalej umieszczona jest oda: „Aeternum tua facta predicabo /Priscae Religionis alme cultor/ Sydus nomini unicum Poloni /nostrae spes, columen, decus salutis/ligbertatis amator atque vindex/ Jagielloniadum propage vive. Tho. Treteri Poloni, Anno MDLXXXVIII, Romae.” W odzie dedykacyjnej skierowanej do króla Zygmunta III Wazy został on określony jako latorośl i potomek domu Jagiellonów.
32. Oryginalny egzemplarz jest przechowywany w bibliotece Polskiej w Paryżu, por.: M. E. Fiszer, D. Wrotowska, Catalogue des Estampes, Paris 1949, nr 666, F I Zb, 1; Kopia litograficzna tego miedziorytu wydana u J. Micheleta w Paryżu w roku 1869, obecnie w Muzeum XX. Czartoryskich w Krakowie pod nr inw. MNK - XV - R. 1905. Kolejna kopia Reges Poloniae wykonana w roku 1617 posiada sygnaturę „Thomas Treter inv. - Johannes Pannis Bruxellensis excudit 1617a”. Por.: K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 31, Kraków 1931, s. 313. Według Komornickiego podpis Jeana le Clerca jest tutaj zatarty; nowy jest dodany na dole w ramce. Nie znamy tej ryciny; jedynie dokładną kopię M. Salba w Krakowie około 1880 według rysunku zrobionego w Paryżu. Por.: E.S. Komornicki, op. cit., s. 477; A. Grabowski Skarbniczka naszej archeologii, Lipsk 1854, s. 53; Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler begründet von U. Thieme, T. & F. Becker, t. XXII, Leipzig 1928, s. 522.
33. Kopia jest przechowywana w Muzeum XX. Czartoryskich w Krakowie pod sygnaturą MNK - XV - R. 1906; E.S. Komornicki, op. cit., s. 477; Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler begründet von U. Thieme, T. & F. Becker, t. XXIV, Leipzig 1930, s. 413-414.
34. Dzieło nosi tytuł Le Roys et Prince qui ont Gouverne le royaume de Pologne de puis l’an 550 iusques a present. 1648. Por.: K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 31, Kraków 1931, s. 314; E.S. Komornicki, op. cit., s. 477-478.
35. Do analogicznego wniosku dochodzi Komornicki odnośnie wizerunku króla Stefana Batorego; por.: E.S. Komornicki, op. cit., s. 477.
36. Być może wydanie to jest nawet starsze, ponieważ wizerunki Władysława i Michała Korybuta Wiśniowieckiego są inaczej opracowane: brak w nich ostrego światłocienia obecnego w pozostałych, gdzie oświetlone postacie rysują się ciemnym konturem na tle białej ściany. Mogły być dodane później. Jednak pomiędzy nimi znajduje się wizerunek Jana Kazimierza stylistycznie jednorodny z pozostałymi. Planszę można więc datować na lata panowania tego króla tj. 1648-1668. Plansza z pocztem królów nosi tytuł: Abilldung alle Regenten und Könige in Poln, die von Tausend Jahren hero in Poln Regiert haben i jest przechowywana w Muzeum XX. Czartoryskich pod nr inw. MNK - XV - R. 1900.
37. Rycina z wklejonym medalionem znajduje się w Muzeum Narodowym w Poznaniu w Gabinecie Rycin pod nr inw. Gł 256/1.
38. S. F. Lauterbach, Pohlnische Chronicke oder historische nachricht von dem leben und Thaten aller hertzoge und koenige in Pohlen von LECHO an bis auf Jetzt glorwuerdigste regierende Koenigliche Majestat Augustum II..., Franckfurth und Leipzig, G. M. Knochen, 1727. Natomiast cykl wyciętych już po wklejeniu wizerunków jest przechowywany w Gabinecie Rycin w Muzeum Narodowym w Warszawie.
39. Egzemplarz z Biblioteki Jagiellońskiej (sygn. 23103 II Mag. St. Druk.) ma wklejone w puste medaliony w książce wizerunki władców. Z kolei egzemplarz z Biblioteki Narodowej nr inw. XVIII. 2. 6270 posiada planszę z wizerunkami do rozcięcia i wklejenia do książki. Natomiast cykl wyciętych już po wklejeniu wizerunków jest przechowywany w Gabinecie Rycin w Muzeum Narodowym w Warszawie. Pojedynczy wizerunek Jadwigi znajduje się w Muzeum Narodowym w Poznaniu w Gabinecie Rycin pod nr inw. Gł 254.
40. E. Łomnicka - Żakowska, Graficzne portrety Augusta II i Augusta III Wettynów w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 1997, s. 212.
41. Olejna wersja Orła Tretera różni się znacznie od pierwowzoru. Zmienia się kierunek rozmieszczenia 52 medalionów z wizerunkami władców wymuszony ich większą liczbę. Ostatnim przedstawionym królem jest August II panujący w latach 1697-1733. Tytuł obrazu Series ducum et Regum Poloniarum został umieszczony na banderoli pod orłem. Obraz pochodzący ze zbiorów Poznańskiego Towarzystawa Przyjaciół Nauk obecnie znajduje się w jednej z sal poznańskiego ratusza należącego do Muzeum Narodowego w Poznaniu pod sygn. Mg 834. Por.: Orzeł biały - 700 lat herbu państwa polskiego. 26 czerwca -15 października 1995. Zamek królewski w Warszawie, Warszawa 1995, s. 244, 248; T. Jakimowicz, op. cit., s. 88.
42. Poczet nosi tytuł Series Chronologica ducum et Regum Polonorum a Lacho 1 ad Augustum II. Został wydany w Rzymie w warsztacie Domenico de Rubeis (de Rossi) w roku 1702. Zob.: K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XXVI, Kraków 1915 s. 439; Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler begründet von U. Thieme, T. & E Becker, t. XI, Leipzig 1915, s. 269. Plansza znajduje się w Zamku Królewskim na Wawelu, nr inw. 6558; w Muzeum XX. Czartoryskich, MNK - XV - R. 18. 534; w Muzeum Narodowym w Warszawie, nr inw. 62174; nr inw. Gr. Pol. 1761/2, nr inw. 82123/5.
43. Miedzioryt składa się z sześciu poziomych szeregów z wizerunkami królów, pod którymi zamieszczono krótkie łacińskie informacje o panującym. Pierwszą kwaterę wypełnia kartusz z pięciopolowym herbem Polski, Litwy i Wettynów. W dolnym szeregu pozostawiono puste kwatery; w ostatniej umieszczono dwie dedykacje i sygnatury wykonawców: „Benedict’ Farjats Sculp. A. Barbey scrip.”
44. Nicolao de Chwałkowo Chwalkowski, Regni Poloniae Jus Publicum, Regiomonti 1684 przechowywane w Bibliotece Jagiellońskiej pod sygnaturą 180243 II Mag. St. Druk. Por. K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XIV, Kraków 1896, s. 235. Popiersia umieszczone w laurowych wieńcach na płaskim postumencie z wygrawerowanymi napisami, przedstawiają kolejno: królową Jadwigę - żonę Władysława Jagiełły, Elżbietę - żonę Kazimierza Jagiellończyka, Bonę Sforzę - żonę Zygmunta Starego, Elżbietę - żonę Zygmunta Augusta, Annę Jagiellonkę - żonę Stefana Batorego, Annę - żonę Zygmunta III Wazy, Konstancję - drugą żonę Zygmunta III, Cecylię Renatę - pierwszą żonę Władysława IV, Marię Ludwikę Gonzagę - żonę Władysława IV i Jana Kazimierza, Eleonorę Marię - żonę Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Marię Kazimierę - żonę Jana III Sobieskiego.
45. Błogosławiona królowa Jadwiga w oczekiwaniu na kanonizację. Katalog wystawy pod red. J. A. Nowobilskiego, Kraków 1997, s. 140, 180, il. 11.
46. Informacja ta jest również obecna nad pojedynczymi rycinami z samą królową Jadwigą przechowywanymi w Muzeum Narodowym w Krakowie pod sygn.: N. I: 7200; w Muzeum XX. Czartoryskich pod sygn.: MNK - XV - R. 1991 ; w Muzeum Narodowym w Poznaniu pod nr inw.: MNPTPN 1105.
47. Gilliam van der Gouwen na przełomie lat 1669/70 terminował u Peetera van Liesebettena w Antwerpii, gdzie sztychował sceny biblijne według wzoru B. Picarta. Wykonał również winietę do Tabula Poloniae według pomysłu Ph. Tiedemana. Być może grafika Jadwigi została stworzona do tego ostatniego dzieła i z niego została przejęta do zilustrowania książki Chwałkowskiego. Można również domniemywać, że została stworzona przez któregoś z wyżej wymienionych artystów, których sztychy kopiował van der Gouwen. W obecnym stanie badań pozostaje to jednak w sferze hipotez. Por.: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler begründet von U. Thieme, T. & F. Becker, t. XIV , Leipzig 1921, s. 450 -451; A. von Würzbach, Niederländisches Künstlerlexikon, Wien - Leipzig 1906, s. 46; Didtionaire critique et documentaire des Peintres, Sculpteur, Dessinateurs et Graveurs sous la direction desheritiers de E. Bénézit, t.4, Saint - Ouen / Seine/ s 368;
48. P. H. Pruszcz, Forteca duchowna Królestwa Polskiego, z żywotów świętych..., Kraków 1662, s. 132.
49. Obraz znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie pod nr inw. 4804 MNW, dokąd został przekazany 7 kwietnia 1948 roku przez Wydział Kultury i Sztuki jako mienie znalezione na strychu Starostwa w Gostyninie (wraz z 28 innymi portretami królów). Informacja zaczerpnięta z karty muzealnej obrazu.
50. Pełny tytuł dzieła brzmi: Thron oyczysty abo pałac wieczności w krótkim zebraniu monarchów, xiążąt у królów polskich z rożnych aprobowanych autorów, od pierwszego Lecha aż teraźnieyszych czasów, zupełna w sobie życia у dzieł nieśmiertelnych zamykaiacy Historą, Poznań 1707; egzemplarz przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej pod sygn. VI L 19509 I Mag. St. Druk. Por.: K. Estreicher, Bibliografia polska, t.XIX, Kraków 1903, s. 431- 432; J. Gierowski, Kołudzki Augustyn [w:] PSB, t. XIII/1 zeszyt 56, s. 364 -365; Nowy Korbut, t. 2, Warszawa 1964, s. 382. Po śmierci autora edycja została powtórzona w 1727 roku w Poznaniu w Drukarni Akademickiej nakładem Józefa Wolnskiego. Por.: J. Sójka, Józef Wolnski „Bibliopola uprzywilejowany", „Z historii księgarstwa”, R. XI: 1967, nr 1, s. 51; Słownik Pracowników Książki Polskiej, Warszawa - Łódź 1972, s. 981; Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, t. 3, cz. 1 Wielkopolska, Wrocław 1977, s. 266-269. Następnie wydano dzieło w Surplaślu w Drukarni OO. Bazylianów. Por.: K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 16, s. 432. Egzemplarz wydany w Poznaniu w 1727 roku jest przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej pod sygn. 390035 I Mag. St. Druk.; zaś w Muzeum XX. Czartoryskich znajdują się same ryciny bez tekstu: MNK - XV - Ew. ryc. 7473/36; inne egzemplarze w MNK nr inw. 1843, i 1844.
51. Rycina, na podstawie której analizuję wizerunek pochodzi z Muzeum XX. Czartoryskich z Gabinetu Rycin, gdzie znajduje się pod sygn. MNK - XV-Ew. ryc. 7473/36.
52. A. Kołudzki, op. cit:, s. 137-142. Problem łączenia lub utożsamiania królowej Jadwigi i św. Jadwigi Śląskiej został szeroko omówiony: B. Nowak Wizerunki świętej Jadwigi królowej powstałe do końca XVIII wieku Jako świadectwo kultu jej osoby, [w:] Święci i świętość u korzeni tworzenia się kultury narodów słowiańskich, p. red. W. Stępniak-Minczewy i Z. J. Kijasa, Kraków 2000.
53. B, Stawiarska, op. cit., s. 67; T. Chrzanowski, op. cit., s. 171
54. Dokładna analiza tego dzieła: B. Nowak, Ikonografia królowej Jadwigi Andegaweńskiej w sztuce do końca XVIII wieku, Kraków 1999, (maszynopis), s. 53-55.
55. T. Jakimowicz jako autora rycin podaje Antoniego Swacha. Jednak przy tej atrybucji nie powołuje się na żadne źródła świadczące o tym. Por.: T. Jakimowicz, op. cit., s. 88. W Bibliografii polskiej jest wymieniony miedzioryt Bogini sprawiedliwości podpisany przez Antoniego Swacha, ale tylko on jest sygnowany. Autorstwo Swacha nie jest wykluczone, ale nie jest też potwierdzone. Por.: K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XIX, s. 431 -432.
56. Obraz pochodzi z Biblioteki Ordynacji Krasińskich. Por.: K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XIX, s. 432. Obecnie znajduje się Muzeum Narodowym w Warszawie pod nr inw. MP 3763 MNW.
57. Malowidło o wymiarach 68,5 x 49,5 posiada na odwrocie napis: “Hedvigis / Ludovici Hungari Filia, / Nata Ao 1371. /Coranata in Regina Poloniae/ d: 15. 8 bris Ao 1384/Nupta Vladislao Jagielloni/d: 14. Febr. Ao 1386/Obijt Cracoviae 8 iunij. 1399/ Aetatis suae 28”. Obraz obecnie znajduje się w Zamku Królewskim w Warszawie w Pokoju Marmurowym, pod nr inw. ZKW 2712ab. Por.: Portrety osobistości..., s. 275.
58. Pokój pełnił funkcje środkowej paradnej antykamery, w której oczekiwano na audiencję u króla. Stanisław August urządzając to pomieszczenie pragnął nadać mu wymowę gloryfikującą polską władzę królewską oraz sławiącą jego własne rządy. Za panowania Wazów sala ta pełniła podobną funkcję. Była symbolicznym pomnikiem dynastii Jagiellonów. Znajdowały się tutaj wówczas między innymi portrety królów i królowych, powstałe zapewne w drugiej połowie XVII wieku. Zostały bowiem ujęte w lustracji Zamku z roku 1696. W. Tomkiewicz, Dwie lustracje Zamku warszawskiego, „Biuletyn Historii Sztuki” t. XVI: 1954, nr 3, s. 303. Cztery spośród tych portretów były przechowywane w pałacu w Nieborowie, siedem zakupiono do zbiorów Tarnowskich w 1813 roku, później znalazły się w Dzikowie, reszta zaś uległa rozproszeniu; por.: Portrety osobistości polskich znajdujące się w pokojach i w galerii pałacu w Wilanowie, Warszawa 1967, s. 267. Honorowe miejsce ponad pięcioma drzwiami zajmują: Kazimierz Wielki, Władysław Jagiełło, Zygmunt I Stary, Władysław IV Waza i Jan III Sobieski. Pomiędzy tymi owalnymi portretami umieszczone są obrazy o formacie prostokątnym. W ten sposób powstaje regularny rytm różnych formatów malowideł. Obrazy układają się w triady wokół wyróżnionych monarchów, tworząc w efekcie większe całości; por.: B. Steiborn, Dzieła Marcela Bacciarellego, Warszawa 1987, s. 8.
59. J. F. Piwarski, „Gazeta Literacka”, nr 36: 1822, z. 14. X; cyt. za: Portrety osobostości..., s. 267. O metodzie pracy Bacciarellego szerzej: A. Chyczewska, Marceli Bacciarelli - życie - twórczość - dzieła, Poznań 1970, s. Tl.
60. Podobieństwo zauważa również W. Bałus. W. Bałus, Obraz Królowej Jadwigi w sztuce polskiej wieku XIX główne wątki ikonograficzne, [w:] Błogosławiona Jadwiga Królowa w oczekiwaniu na kanonizację. Katalog wystawy, pod red. J. A. Nowobilskiego Kraków 1997,s. 70.
61. J. U. Niemcewicz, Jadwiga królowa polska. Drama muzyczne w 3-ch aktach wierszem reprezentowane na Teatrze Warszawskim pierwszy raz d. 23 grudnia 1814, Warszawa 1814. Por.: Dzieło Jadwigi i Jagiełły..., s. 158- 199.
62. Przechowywany w Muzeum XX. Czartoryskich pod nr inw. MNK - XV - Rr. 2001/6. Dalsze kopie wymienione w: Portrety osobistości..., s. 275-276.
63. Na awersie nad postacią znajduje się napis: „HEDVIGIS”, zaś na rewersie: „LUDOVICI FILIA / TERTIOGENITA /CORONATA IN REGINAM/ POLONIAE A. D. 1384 D. 15 OCTOB: / NUPTA ULADISLAO /JAGIELLONI/ 17 FEBRUARI: A. D. 1386. / RUSSIAM RUBRAM/ AB HUNGARIS OCUPATAM /POLON: RESTITIUT/ OBIIT A. D. 1399. /AETAT. 28/ D. 17 JULII.” Napis na rewersie medalionu jest pod względem literackim starannej opracowany niż na odwrocie obrazu Bacciarellego. Przyjmuje się możliwość, że sam Stanisław August zredagował treść napisów na medalionach. Wskazuje na to wzmianka Schroedera, że „król zredagował zwięźle historyą wszystkich swych królewskich poprzedników i kazał następnymi medalami takową uwiecznić”. Por.: A. Schroeder, Historya medali i monet polskich bitych za panowania Jego Królewskiej Mości Stanisława Augusta, „Zapiski Numizmatyczne” II: 1885, nr 4, s. 36. Cyt. za “Portrety osobistości..., s. 356.
64. J. Golonka, Jasnogórski poczet królów i książąt polskich, Warszawa 1990, s. 5-6.
65. Obecnie obraz znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie pod nr inw. MP 3 602 MNW, gdzie został przekazany w latach 1945-47 przez Wydział Kultury przy Urzędzie Głównego Pełnomocnika Rządu Rzeczpospolitej Polskiej dla spraw ewakuacji Litewskiej. Obraz wykonany olejno na płótnie ma wymiary 47,3 x 38,5 cm. Powyższe informacje zostały zaczerpnięte z karty muzealnej obiektu.
66. Obraz należący do rodziny Popielów, obecnie znajduje się w posiadaniu Zofii Rostworowskiej. Wykonany olejno na płótnie o wymiarach 75 x 60 cm. W roku 1997 obraz znalazł się na wystawie czasowej zorganizowanej w Muzeum Diecezjalnym w Krakowie; por.: M. Jagosz, W oczekiwaniu pierwszej kanonizacji na polskiej ziemi, [w:] Błogosławiona Jadwiga Królowa w oczekiwaniu na kanonizację. Katalog wystawy, pod red. J. A. Nowobilskiego Kraków 1997, s. 43, il. I, s. 113.
67. W. Bałus, op. cit., s. 71. Dokładna analiza obrazu: B. Nowak, Ikonografia królowej Jadwigi Andegaweńskiej w sztuce do końca XVIII wieku, Kraków 1999, (maszynopis), s. 48-50.
68. W 1600 roku w Izbie Pańskiej ratusza krakowskiego zostały wymalowane, przez Kacpra Kurza, freski wyobrażające podobizny królów, a w 1636 roku Krzysztof Koryander namalował wizerunki władców Polski we wnękach attyki budynku ratusza od strony północnej i zachodniej. Por.: J. Muczkowski, Dawny krakowski ratusz, Kraków 1906, s. 15, przyp. 4; s. 19, przyp. 1.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
