Tereny Nowej Huty (obecnych dzielnic XIV–XVIII Krakowa) w VI–XIV wieku n.e.
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2005.02Abstrakt
THE AREA OF NOWA HUTA (PRESENT DISTRICTS XIV–XVIII OF KRAKOW) IN 6TH TO 14TH CENTURY CE
The results of archeological research conducted from the late 40s of the 20th century until the present in the area covered today by districts XIV–XVIII of Krakow and records of the written sources related to the settlements in this area enabled the discovery of the past of Nowa Huta in 6th to 14th century CE. The period of early Middle Ages covers the times from the 6th (alternately the turn of the 5th century) until the half of the 13th century. The period in the area described can be additionally subdivided into smaller units: early Slavic (from the 5th/6th till the 7th century), tribal (7th/8th–10th century) and early state (from the 10th/11th until the first half of the 13th century). The latter half of the 13th century and the 14th century is, on Polish grounds, the time of the Middle Ages. Settlements dating from the early Slavic period were discovered in Mogiła, Pleszów, Branice, Wyciąż and Cło. Slavic houses belonging to the tribal phase were discovered also in Mogiła, Pleszów and Wyciąż, and to the early state phase – in Mogiła, Pleszów, Wyciąż and Ruszcza. The names of places, which were comprised by the administrative borders of the districts XIV–XVIII of Krakow, are known from documents from the 13th and 14th centuries. Monuments connected to cult and belief are situated in the described area: the so-called Wanda’s mound, cemetery in Zesławice, Cistercian abbey in Mogiła, church in Ruszcza and cemeteries connected to these churches. Records of medieval documents inform about the existence of other churches (in Krzesławice and Pleszów). Many objects of everyday use, tools, ornaments and weapons dating from the 6th to 14th century come from the excavations conducted in the area.
Bibliografia
1. Często w obrębie jednej miejscowości, np. w Mogile odkryto kilka takich stanowisk. Osoby zainteresowane odsyłam do podanej literatury oraz pozostałych tomów „Materiałów Archeologicznych Nowej Huty” (dalej cyt. MANH).
2. Mianem pradziejów archeolodzy określają bardzo długi odcinek historii ludzkości – od początków pojawienia się ludzi do początków wczesnego średniowiecza (patrz np. P. Kaczanowski, J.K. Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich, [w:] Wielka historia Polski, t. 1, Kraków 1998.
3. W przypadku rekonstrukcji przeprowadzanej na podstawie źródeł archeologicznych pamiętać należy o jej możliwej fragmentaryczności. Odtwarza bowiem, w dużej mierze, stan wiedzy archeologów w danym momencie. Tak np. brak odkryć wczesnośredniowiecznych i średniowiecznych siedzib możnowładczych w Ruszczy czy Branicach nie może być automatycznie traktowany jako dowód na to, że nie zostały one wzniesione.
4. M. Godłowska, Osada kultury ceramiki wstęgowej rytej w Krakowie-Nowej Hucie na stan. 62 (Mogiła), cz. I, Materiały, MANH, t. 14, 1991, s. 7–52; cz. II, Analiza materiałów, MANH, t. 15, 1992, s. 7–52; J. Bober, Osada kultury ceramiki promienistej w Krakowie-Nowej Hucie-Mogile w rejonie Kopca Wandy, cz. I, Materiały, MANH, t. 16, 1993, s. 753; cz. II, Analiza, MANH, t. 17, 1994, s. 13–40.
5. M. Bazielich, Osada kultury łużyckiej w Nowej Hucie-Mogile na stan. 62, cz. I, Materiały, MANH, t. 15, 1992, s. 73–137; cz. II, t. 16, 1993, s. 103–146; cz. III, t. 18, 1995, s. 45–84; J. Górski, Uwagi o schyłkowych fazach kultury trzcinieckiej i początkach kultury łużyckiej na terenie Nowej Huty, MANH, t. 15, 1992, s. 63–72, idem, Osada kultury trzcinieckiej i łużyckiej w Nowej Hucie-Mogile, stan. 55, cz. I, Analiza materiałów, MANH, t. 16, 1993, s. 55–102, cz. II, Analiza materiałów, t. 17, 1994, s. 65–113; idem, Główne etapy rozwoju kultury trzcinieckiej na obszarze Nowej Huty na tle przemian tej kultury z zachodniej Małopolsce, MANH, t. 20, 1997, s. 7–37; I. Pieróg, Osada kultury łużyckiej na stan. 18 w Krakowie-Nowej Hucie-Pleszowie, MANH, t. 23, 2002, s. 39–73; J. Rydzewski, Organizacja sieci osadniczej ludności kultury łużyckiej na terenie Nowej Huty, [w:] Problemy badań nad osadnictwem pradziejowym, Wrocław 1992, s. 177–185.
6. P. Poleska, J. Bober, Wczesnosłowiańska półziemianka ze stanowiska 5B (Wyciąże) w Krakowie-Nowej Hucie, MANH, t. 19, 1996, s. 101–128; P. Poleska, G. Toboła, Osada grupy tynieckiej kultury lateńskiej na stan. 41 w Nowej Hucie-Krzesławicach, cz. I, Katalog materiałów, MANH, t. 11, 1987, s. 7–119, cz. II, Analiza materiałów, t. 12, 1988, s. 89–129.
7. G. Glanc-Kwaśny, Materiały kultury przeworskiej z okresu rzymskiego z Nowej Huty-Cła, woj. Kraków, MANH, t. 20, 1997, s. 39–117.
8. M. Parczewski, Początki kształtowania się polsko-ruskiej rubieży etnicznej w Karpatach, Kraków 1991, s. 27.
9. J. Poleski, Podstawy i metody datowania okresu wczesnośredniowiecznego w Małopolsce, „Zeszyty Naukowe UJ. Prace Archeologiczne”, z. 52, 1992, s. 28–30, ryc. 6:5, 7: 1:8,
10. 10 Ibidem, ryc. 6:1, 8:7.
11. Narodziny Europy Środkowowschodniej. Państwo morawskie, [w:] Wielka Historia Świata, t. 4, Kształtowanie średniowiecza, red. M. Salamon, Kraków, s. 283.
12. Żywoty Konstantyna i Metodego, przekł. T. Lehr-Spławiński, Poznań 1959, s. 114.
13. Opis grodów i terytoriów z północnej strony Dunaju, tzw. Geograf bawarski, przekł. S. Zakrzewski, Lwów 1917, s. 4; G. Labuda,
Źródła skandynawskie i anglosaskie do dziejów Słowiańszczyzny, Warszawa 1961, s. 83.
14. Terminu „Małopolska” używam w tym miejscu w celu przybliżenia czytelnikowi zakresu terytorialnego wydarzeń, pamiętać jednak należy, iż określenie to (Małopolska) funkcjonuje w źródłach pisanych dopiero od XIV w.; zob. J. Poleski, op.cit., s. 9.
15. G. Labuda, Słowiańszczyzna pierwotna. Wybór źródeł, nr 27, Warszawa 1954; Relacja Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich w przekazie al-Bakriego, wyd. T. Kowalski, Monumenta Poloniae Historica (MPH), ser. II, t. I, Kraków 1946, s. 48–49.
16. Kosmasa Kronika Czechów, tłum. M. Wojciechowska, Warszawa 1968, s. 169.
17. A. Buko, Początki Sandomierza, Warszawa 1998, s. 55–56.
18. Por. np.: M. Parczewski, Praojczyzna Słowian w ujęciu źródłoznawczym, [w:] Cień Światowita, czyli pięć głosów w sprawie etnogenezy Słowian, red. A. Kokowski, Lublin 2002.
19. M. Parczewski, U źródeł Słowiańszczyzny, [w:] Słowianie w Europie wcześniejszego średniowiecza, katalog wystawy, Warszawa 1998, s. 49.
20. M. Parczewski, Praojczyzna Słowian..., s. 28–29, ryc. 1, s. 36–37, ryc. 2.
21. R. Hachulska-Ledwos, Wczesnośredniowieczna osada w Nowej Hucie-Mogile, MANH, t. 3, 1971, s. 7.
22. W. Szymański, Wczesnośredniowieczna osada..., MANH, t. 3, 1971, (rec.) R. Hachulska-Ledwos [w: ] „Sprawozdania Archeologiczne” (dalej cyt. SA), t. 25, 1973, s. 348–353.
23. E. Dąbrowska. Skarb ozdób brązowych z VI–VII w. na stanowisku 62A w Nowej Hucie-Mogile, „Archeologia Polski” (dalej cyt. AP), t. 28, 1984, z. 2, s. 351–369; W. Szymański, Awarzy, [w:] W. Szymański, E. Dąbrowska, Awarzy, Węgrzy, Wrocław 1979.
24. R. Hachulska-Ledwos, Wczesnośredniowieczna osada..., passim; E. Kubica-Kabacińska, Wczesnosłowiański obiekt mieszkalny ze stanowiska 62A w Krakowie-Nowej Hucie-Mogile, „Archaeoslavica”, 1998, nr 3, s. 11–32.
25. M. Kaczanowska, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych prowadzonych w 1971 r. w Nowej Hucie na stanowisku 18 (Nowa Huta-Pleszów), SA, t. 28, 1976, s. 243–255; R. Hachulska-Ledwos, Materiały wczesnośredniowieczne ze stanowisk 17, 18 i 20 w Krakowie-Nowej Hucie (Pleszów), MANH, t. 10, 1986, s. 107–147.
26. T. Wójcik, Osada kultury przeworskiej z młodszego okresu lateńskiego i okresu wpływów rzymskich ze stanowiska Kraków-Nowa Huta 76 (Branice), MANH, t. 10, 1986, s. 94.
27. P. Poleska, J.Bober, Wczesnosredniowieczna półziemianka..., passim.
28. R. Hachulska-Ledwos, Próba periodyzacji ceramiki wczesnośredniowiecznej w rejonie Nowej Huty, AP, t. 30, 1985, z. 1, s. 147.
29. H. Zoll-Adamikowa, Chata z praskim typem ceramiki ze Złotnik, woj. miejskie krakowskie, AP, t. 30, 1985, z.1, s. 162–173.
30. H. Dobrzańska, Wczesnosłowiańska osada w Igołomi, „Archaeoslavica”, t. 3, 1998, s. 74.
31. P. Poleska, J. Bober, op. cit, s. 101, ryc. 1.
32. P. Poleska, J. Bober, Wczesnośredniowieczna półziemianka..., passim.
33. M. Kaczanowska, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych..., s. 253.
34. M. Krąpiec, Dendrochronologiczne datowanie zwęglonych prób drewna z wczesnośredniowiecznej półziemianki z Krakowa-Nowej Huty-Wyciąża (stanowisko 5B), MANH t. 19, 1996, s. 129.
35. M. Parczewski, Najstarsza faza kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce, Kraków 1998; idem, Początki kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce. Krytyka i datowanie źródeł archeologicznych, Wrocław 1988.
36. R. Hachulska-Ledwos, Wczesnośredniowieczna osada..., passim.
37. R. Hachulska-Ledwos, Materiały wczesnośredniowieczne ze stanowisk 17, 18 i 20..., passim.
38. E. Dąbrowska, Osadnictwo wczesnośredniowieczne na terenie powiatu krakowskiego, „Zeszyty Naukowe UJ. Prace Archeologiczne”, z. 4, Kraków 1962, s. 74.
39. R. Hachulska-Ledwos, Wczesnośredniowieczna osada..., s. 207–208.
40. Ibidem, s. 7.
41. R. Hachulska-Ledwos, Materiały wczesnośredniowieczne..., s. 125–126.
42. E. Dąbrowska, Osadnictwo wczesnośredniowieczne..., s. 74. 43. Ibidem, s. 38–46.
44. R. Hachulska-Ledwos, Materiały wczesnośredniowieczne..., s. 126.
45. Kodeks dyplomatyczny Małopolski, wyd. F. Piekosiński, t. I–II, Kraków 1876–1886, t. II, nr 384, s. 26.
46. Diplomata monasterii Clarae Tumba prope Cracoviam. Zbiór dokumentów klasztoru Mogilskiego przy Krakowie (tzw. Kodeks Mogilski), wyd. E. Janota, Kraków 1865, nr 2–3.
47. Kodeks dyplomatyczny Katedry Krakowskiej św. Wacława (dalej: Kodeks dyplomatyczny Katedry Krakowskiej), wyd. F. Piekosiński, Kraków 1874, t. I, nr 14, s. 19–22.
48. Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. II, nr 394, s. 38.
49. Kodeks dyplomatyczny Polski, wyd. J. Bartoszewicz, Warszawa 1858, t. III, nr 20, s. 38–39.
50. Kodeks Mogilski, nr 20, s. 15.
51. Kodeks dyplomatyczny Katedry Krakowskiej, t. I, nr 39, s. 37.
52. Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. II, nr 431, s. 80–81.
53. Kodeks dyplomatyczny Katedry Krakowskiej, t. I, nr 40, s. 53–55.
54. Monumenta Poloniae Vaticana, wyd. J. Ptaśnik, t. I–II, Kraków 1913–1914, t. I (1325–1327), nr 139, s. 139.
55. Kodeks dyplomatyczny Katedry Krakowskiej, t. I, nr 164, s. 211–212.
56. Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. II, nr 484, s. 140–142.
57. Pomniki Dziejowe Polski, wyd. A. Bielowski, t. I–VI, Lwów–Kraków 1864–1893, Przedruk fotooffsetowy, Warszawa 1960–1961, Monumenta Poloniae Historica, t. II, nr 807.
58. Kodeks Mogilski, nr 31, s. 24.
59. R. Hachulska-Ledwos, Wczesnośredniowieczny skarb żelazny z Mogiły pow. Kraków, „Wiadomości Archeologiczne”, t. 26, 1959, s. 251–260; idem, Wczesnośredniowieczna osada..., s. 104, 106, 108–109, tabl. LX–LXI, s. 111, tabl. LXII, s. 113, tabl. LXIII, s. 115, tabl. LXIV.
60. E. Dąbrowska, Osadnictwo wczesnośredniowieczne... s. 74; K. Wasylikowa, Nowe znalezisko konopi (Cannabis Sativa L.) z okresu przedpiastowskiego w Polsce, SA t. 20, 1969, s. 464–468., I. Gluza, E. Kubica-Kabacińska, Odciski roślinne na wczesnośredniowiecznych prażnicach ze stanowiska Nowa Huta Mogiła 62A, Polish Botanical Studies, w druku.
61. W. Hensel, Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Zarys kultury materialnej, wyd. IV, Warszawa 1987, s. 85–86.
62. Z. Kobyliński, Osiedla wczesnosłowiańskie, [w:] Słowianie w Europie wcześniejszego średniowiecza, Katalog wystawy, Warszawa 1998, s. 58.
63. M. Parczewski, Żukowice pod Głogowem w zaraniu średniowiecza, „Głogowskie Zeszyty Naukowe” 1998, nr 2, s. 29.
64. E. Kubica-Kabacińska, Podkrakowska ceramika »biała« w świetle nowszych badań, SA, t. 52, 2000, s. 405–418.
65. M. Parczewski, Początki kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce..., s. 75.
66. J. Mařik, Pánve klučovského typu, Zprávy, „ České Archeologické Společnosti”, t. 32, Praga 1997, s. 2–16.
67. K. Radwański, Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny, Kraków 1975, s. 365–367.
68. M. Kaczanowska, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych prowadzonych w 1971 r. w Nowej Hucie na stanowisku 18 (Nowa Huta-Pleszów), SA, 28, 1976, s. 253.
69. E. Kubica-Kabacińska, B. Szmoniewski, Łyżka odlewnicza z wczesnośredniowiecznej osady w Krakowie-Nowej Hucie-Mogile, stan. 1, MANH, t. 23: 2002, s. 75–83.
70. R. Hachulska-Ledwos, Wczesnośredniowieczna osada..., s. 15, tabl. V:4, s. 74, tabl. XLI:5, LVII:4; 1986, s. 116, ryc. 10, s. 121, ryc. 18.
71. J. Poleski, Podstawy i metody datowania... s. 132–136, ryc. 3:1–2, 4–5, 7–9, 4:2, 5:1–2, 6:3
72. A. Kulczycka, Wczesnośredniowieczne wędzidło żelazne z Pleszowa, pow. Kraków, MANH, t. 2, 1960, s. 291–294.; R. Hachulska-Ledwos, Materiały wczesnośredniowieczne ze stanowisk..., s. 121–122. 73 J. Poleski, Podstawy i metody datowania..., s. 133, ryc. 5:3.
74. Ibidem, s. 133, ryc. 5:4.
75. Ibidem, s. 133, ryc. 7:9.
76. Ibidem, ryc. 7:8, 10, E. Kubica-Kabacińska, M. Wołoszyn, J. Wróbel, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko ze stanowiska 63 w Krakowie-Nowej Hucie-Zesławicach, MANH, t. 21, 1998, s. 113, ryc. 6:1a.
77. W przypadku importów odkrywanych na stanowiskach archeologicznych, często jednak nie ma pewności, czy są one dowodem wymiany o charakterze pokojowym. Tak na przykład najmłodsza moneta ze skarbu z Pleszowa stanowi emisję Brzetysława I i jej pojawienie się na tym stanowisku może wiązać się z najazdem tego władcy na ziemie polskie; B. Reyman, Wczesnośredniowieczny skarb srebrny z Nowej Huty-Pleszowa. Część analityczna, MANH, t. 12, 1988, s. 144.
78. B. Reyman, Wczesnośredniowieczny skarb srebrny z Nowej Hu-ty-Pleszowa. Część katalogowa, MANH. t. 11, 1987, s. 121–172; zob. idem, Wczesnośredniowieczny skarb srebrny..., t. 12, 1988, s. 143–144.
79. E. Gródek-Kciuk, Enkolpiony znalezione na terenie Polski. Próba klasyfikacji i datowania materiałów, „Przegląd Archeologiczny”
t. 36, 1989, s. 99, 102, 105, ryc. 4:16, s. 111, 119, 126.
80. E. Kubica-Kabacińska, M. Wołoszyn, J. Wróbel, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko..., passim.
81. E. Zaitz, Wczesnośredniowieczne grzywny siekieropodobne z Małopolski, MANH, t. 25, 1990, s. 143, 148, 159, 162, 168.
82. J. Wyrozumski, Polityczna rola Krakowa w okresie przedlokacyjnym, [w:] Kraków przedlokacyjny, Kraków 1987, s. 33–34.
83. H. Zoll-Adamikowa, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopolski, cz. II, Analiza, Wrocław 1971, s. 142.
84. E. Kubica-Kabacińska, M. Wołoszyn, J. Wróbel, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko..., s. 112–115.
85. E. Kubica-Kabacińska Odkrycie pozostałości romańskiego kościoła w Krakowie-Ruszczy, referat wygłoszony 24 III 2004 r. w Rzeszowie, podczas XX Konferencji sprawozdawczej Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich Oddział w Rzeszowie, Muzeum Okręgowego w Rzeszowie oraz Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego.
86. E. Gródek-Kciuk, Enkolpiony znalezione..., s. 99, 102, 105, ryc. 4:16, s. 111, 119, 126.
87. H. Zoll-Adamikowa, Uwagi o sposobach badania wczesnośredniowiecznych kurhanów ciałopalnych, AP, 21, 1976, s. 281–318.
88. Jana Długosza roczniki, czyli Kroniki Sławnego Królestwa Polskiego, vol. 1, księga 1, red. J. Dąbrowski, Warszawa 1961, księga 1, s. 192–195.
89. J. Górski, Osada kultury trzcinieckiej i łużyckiej w Nowej Hucie-Mogile, stan. 55, cz. I, Analiza materiałów, MANH, t. 16, 1993,
s. 55–102; idem, Osada kultury trzcinieckiej i łużyckiej w Nowej Hucie-Mogile, stan. 55, Cz. II, Analiza materiałów, MANH, t. 17, 1994, s. 65–113; J. Bober, Osada kultury ceramiki promienistej..., cz. I, s. 7–53, cz. II, s. 13–40.
90. E. Kubica-Kabacińska, M. Wołoszyn, J. Wróbel, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko..., passim.
91. Katalog zabytków sztuki w Polsce, red. J. Szablowski, t. 1, Małopolska, Warszawa 1953, s. 171; Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, [w:] Dzieje sztuki polskiej, t. 2, Warszawa 1995, s. 201.
92. Kodeks Dyplomatyczny Małopolski, t. I, nr 131, s. 158; Teka grona konserwatorów Galicji Zachodniej, Kraków 1906, s. 236.
93. Kodeks Dyplomatyczny Katedry Krakowskiej, t. I, nr 14, s. 20; Teka grona konserwatorów..., s. 236.
94. Z. Świechowski, Budownictwo romańskie w Polsce. Katalog zabytków, Wrocław 1963, s. 231–232.
95. Z. Świechowski, Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000, s. 121.
96. Ibidem, s. 132.
97. Ibidem, s. 270.
98. Por. E. Kubica-Kabacińska, Odkrycie pozostałości romańskiego kościoła w Krakowie-Ruszczy...
99. Kodeks Dyplomatyczny Małopolski, t. II, nr 436, s. 85; H. Paszkiewicz, Dzieje Polski, t. I, Warszawa 1924, s. 245.
100. Kodeks Mogilski, nr 2, s. 3.
101. Ibidem, nr 4, s. 4–5.
102. Z. Świechowski, Architektura romańska..., s. 168–170.
103. Kodeks Dyplomatyczny Małopolski, t. II, nr 457, s. 112;
Z. Świechowski, Architektura romańska..., s. 168–170.
104. Z. Świechowski, Architektura romańska..., s. 168.
105. Ibidem, s. 167–170.
106. Kodeks Dyplomatyczny Małopolski, t. II, nr 112, s. 457.
107. Ibidem, nr 394, s. 38. 108 MPH, t. III, s. 355 i nast.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
