Franciszek Ksawery Pusłowski w służbie wojskowo-dyplomatycznej w latach 1918–1924
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2005.09Abstrakt
FRANCISZEK KSAWERY PUSŁOWSKI IN THE MILITARY-DIPLOMATIC SERVICE IN THE YEARS 1918-1924
Franciszek Ksawery Pusłowski (1875-1968) left an extraordinary mark on the socio-cultural life of Krakow. The culmination of his attachment to his home city was the handing over of the family artwork collection to the Jagiellonian University in 1953. The article is devoted to hitherto less known Pusłowski’s activity in the area of the military and diplomacy in the years 1918-1924. During this time as an officer of the Polish Army he performed various functions taking part in the events connected to the shaping of the Polish Commonwealth’s boundaries. Preparatory period for this activity was his stay in Moscow during the First World War, where he was exiled by the Tsarist authorities for the help given to Józef Piłsudski’s soldiers during their fighting by the Vistula in September 1914. After his return to the country he was employed on foreign missions, having appropriate education, polished manners and perfect knowledge of foreign languages. In the years 1919-1920 he occupied the post of liaison officer in Cieszyn Silesia by the Interallied Committee and by the National Council of the Duchy of Cieszyn. In the meantime as a member of the Polish delegation he took part in the peace conference in Paris. He was the personal secretary of Ignacy Paderewski. From the spring 1921 he served in Upper Silesia as the secretary of Wojciech Korfanty and the aide of general Stanisław Szeptycki, who entrusted him with the task of winning the English for the Polish stance. In 1922 he took part in taking over by Poland of the granted part of Upper Silesia. At the same time he participated in the help for this region organised by Krakow. At the turn of 1921 he was on a mission in Kaunas and Vilnius, where he was assigned to the Temporary Governing Commission of Central Lithuania. In March 1923 he became the Head of Military Chancellery of the President of Poland and deputy General Aide. In this capacity he received foreign guests including Marshall Ferdinand Foch in May 1923. In connection with unfavourable economical situation of Poland and growing social discontent a demonstration took place in Krakow on the 6th of November 1923, as a result of which over 30 people died. Pusłowski made a public statement in this affair. It caused the reaction of his superiors – he was sacked from his position and eventually, on the 31st of March 1924, he was transferred from active service to the reserve. This fact terminated the period of Pusłowski’s activity in the state service.
Bibliografia
1. Koleje jego życia przedstawili: M. Rostworowski, Pusłowski Franciszek Ksawery, [w: ] Polski Słownik Biograficzny (dalej cyt. PSB), t. XXIX/3, z. 122, Wrocław 1986, s. 418–421;
M.Rostworowska, Czas nie stracony życie i dzieło XaweregoPusłowskiego, Warszawa 1998; K. Estreicher, Franciszek Ksawery Pusłowski, „Rocznik Krakowski”, t. 40, Wrocław 1970,s.135–137.2 E.M. Rostworowski, Popioły i korzenie. Szkice historyczne i rodzinne, Kraków 1985, s. 400–445; idem, Pusłowski Zygmunt, [w:]PSB, op. cit., s. 427–428; M. Rostworowski, op. cit., s. 418; zob.też przypis 19 i 54, gdzie w przytoczonych źródłach informacjedotyczące jego służby w wojsku austriackim.
3. M.M. Potocka, Z moich wspomnień (Pamiętnik), opracował, przedmową i przypisami opatrzył E. Kozłowski, Londyn 1983,
s. 178–179. Zob. również Z. Beiersdorf, Pałac Pusłowskich w Krakowie. Studium z dziejów pałacu – muzeum, „Rocznik Krakowski”, t. 54, 1989, s. 135–178. 4 W. Lednicki, Pamiętniki, t. II, Londyn 1967, s. 114–115. 5 Zob. więcej E. M. Rostworowski, Popioły..., op. cit., s. 447– –490; U. Oettingen, Czarkowy – na drodze do niepodległości, cz. I, Bój 16–24 września 1914 r., Kielce 2002, passim. Synowie Zygmunta w myśl rosyjskiego prawa przez urodzenie z poddanego rosyjskiego (w sensie przynależności do państwa), którym był ich ojciec, stali się automatycznie też poddanymi rosyjskimi. Zwolnienie z poddaństwa mogło nastąpić tylko za pozwoleniem cesarza. Pojęcie „obywatel” w tym czasie nie było znane ustawodawstwu rosyjskiemu. W monarchii Habsburgów obywatelstwo nabywało się przez urodzenie z ojca obywatela austriackiego lub mogło być przyznane decyzją władzy administracyjnej, opartą na swobodnym uznaniu. Dla obcokrajowca niezbędnym warunkiem była przynależność do jakiejś gminy w obrębie państwa (tzw. prawo swojszczyzny). Wynika z tego, że Ksawery i Emanuel byli jednocześnie poddanymi rosyjskimi i obywatelami austriackiej monarchii. 6 Pamiętnik księżnej Marii Zdzisławowej Lubomirskiej 1914–1918, do druku przygotował J. Pajewski, objaśnienia oprac. A. Kosicka-Pajewska, Poznań 2002, s. 75, 116.
7. M. Rostworowski, Popioły..., s. 419. 8 W. Lednicki, op. cit., s. 124. 9 Ibidem, s. 126–127. 10 Z. Kawecki, Uroczystość Kościuszkowska w Moskwie, „Ilustrowany Kurier Codzienny”, 9 XI 1917, nr 310, s. 3.
11. W. Glinka, Pamiętnik z Wielkiej Wojny, t. 2, Na wygnaniu, Warszawa [1927], s. 217, 240, 243; idem, t. 3, Na wygnaniu, Warszawa [1928], s. 19, 32–33, 83, 89, 198, 200–201; W. Lednicki, op. cit., s. 610–611, 617. 12 W. Glinka, op. cit., t. 3, s. 155; W. Lednicki, op. cit., s. 126. 13 W. Glinka, op. cit., t. 3, s. 156, 185, 195, 207–209, 217. 14 E. M. Rostworowski, Popioły..., s. 486; W. Glinka, op. cit., t. 4, Koniec wygnania i powrót do kraju 18 lutego–4 października 1918 r., Warszawa [1928], s. 95, 97, 139.
15. CAW, Akta Personalne Franciszka Ksawerego Pusłowskiego, sygn. 1769/89/4200 (dalej cyt. APFP). Podstawowe informacje dotyczące danych osobowych, chronologii oraz pełnionych funkcji w ramach służby wojskowej podaję głównie w oparciu o to źródło, co ze względu na zachowanie przejrzystości tekstu nie zawsze zaznaczyłam w przypisach. 16 Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, Oddział Rękopisów, Archiwum Pusłowskich (dalej cyt. BJ, AP), przechowywane są tu oryginały, koncepty i brudnopisy pism. 17 Ibidem, przyb. 1048/99, Dokumenty podróży z lat 1919–1924,
k.
nlb.; U. Oettingen, Czarkowy – rezydencja Pusłowskich w krajobrazie kulturowym Ponidzia, [w:] Dwór polski. Zjawisko historyczne i kulturowe. Materiały VII Seminarium zorganizowanego przez Oddział Kielecki Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Dom Środowisk Twórczych w Kielcach, pod red. A. Sieradzkiej, Kielce, 16–18 października 2003, Warszawa 2004, s. 225–240. 18 BJ, AP, przyb. 1048/99, Legitymacja nr 1821, hr. Franciszka Ksawerego Pusłowskiego, k. nlb. 19 CAW, APFP, Karta kwalifikacyjna dla Komisji Weryfikacyjnej wypełniona przez Pusłowskiego 20 X 1921 r. i Główna karta ewidencyjna dotycząca przebiegu służby wojskowej, z 7 II 1922 r.,
k.
nlb.
20. W. Günther, Pióropusz i szpada. Wspomnienia ze służby zagranicznej, Paryż 1963, s. 34–36. 21 BJ, AP, przyb. 1049/99, pismo od Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego, podpisane przez jej członków, m.in. Przewodniczącego ks. J. Londzina, k. nlb. 22 Ibidem, przyb. 1048/99, Przebieg służby wojskowej skreślony przez Pusłowskiego od XI 1918 do VIII 1922 r., brudnopis,
k. nlb.
23. Ibidem, przyb. 1049/99, paszport wojskowy nr 56 Franciszka Ksawerego Pusłowskiego, k. nlb. 24 Ibidem, lista osób biorących udział w aukcji, k. nlb. 25 Ibidem, pisma z 14 VII wystawione w Paryżu i z 14 VIII 1919 r. w Warszawie do Pusłowskiego, k. nlb.; Hołd Krakowa Hooverowi, „Ilustrowany Kurier Codzienny” 19 VIII 1919, nr 225, s. 1–2. 26 BJ, AP, przyb. 1049/99, raport Pusłowskiego z 16 IX 1919 r.,
k.
nlb. 27 Ibidem, list Pusłowskiego do Szefa Sztabu Generalnego gen.
S.
Hallera, z 10 I 1920 r., k. nlb. 28 Ibidem, pismo z II Departamentu Ministerstwa Spraw Wojskowych (MSW) do MSZ w Warszawie, podane do wiadomości DOGK z dopiskiem „Dla poinformowania pułk. Pusłowskiego”, z 23 XII 1919 r., k. nlb. 29 Ibidem, koncept pisma do Naczelnego Dowództwa, Ministra Spraw Wewnętrznych, Urzędu Rozdziału Węgla, Kierownictwa Transportów Kolejowych Wojskowych i Ministerstwa Kolei Żelaznej, bez podpisu i daty (prawdopodobnie XII 1919 r.), pismo do Pusłowskiego od Dyrektora Kolei Państwowych, z 11 XII 1919 r., pismo do „Głównej Kwatery Administracji Cywilnej Miasta Krakowa” od Misji Koalicyjnej dla Górnego Śląska, z 16 XII 1919 r.,
k.
nlb. 30 W. Günther, op. cit., s. 43–44.
31. BJ, AP, przyb. 1049/99, raport z Cieszyna porucznika Ksawerego Pusłowskiego, z 28 II 1920 r., k. nlb. 32 Ibidem. 33 Ibidem. Zob. również przechowywany tamże raport Pusłowskiego z 28 I 1920 r. sporządzony w Krakowie dla MSW w Warszawie, dotyczący spraw przyszłego plebiscytu i sytuacji politycznej z uwzględnieniem głównie stanowiska Węgrów i Słowaków,
k. nlb. 34 Ibidem, raport z Cieszyna dla Ministra Spraw Zagranicznych z 7 III 1920 r., do raportu dołączone było streszczenie wszystkich rozmów z Niemcami (nie odnalezione w tych aktach), z którymi można było, jak zapisano, „dojść do porozumienia poza nieprzejednaną partią Fuldy”.
35. W. Günther, op. cit., s. 43. 36 J. Pachoński, Kraków wobec powstań śląskich i plebiscytu, Warszawa 1981, s. 26–28. 37 CAW, APFP, odpis telegramu (bez daty), k. nlb. 38 Ibidem, pisma, MSZ do Prezydium Rady Ministrów z 26 II 1920 r., MSW do MSZ i do DOGK z 1 IV 1920 r., k. nlb.
39. BJ, AP, przyb. 1049/99, F.K. Pusłowski, Ofiara na Śląsk Cieszyński, tekst bez daty, jak wynika z treści, prawdopodobnie z 1 poł. 1920 r. 40 O., Pobyt prezydenta organizacji amerykańskiej Y.M.C.A. w Mińsku, „Goniec Miński” 15 VI 1920, s. 2 (wycinek w BJ, AP, przyb. 1030/99, k. nlb.). 41 Zob. przyp. 19. 42 J. Lipońska-Sajdak, Generał Henri Le Rond w 75 rocznicę III Powstania Śląskiego, Katowice 1996, s. nlb. 43 BJ, AP, przyb. 1048/99, legitymacja wydana przez IV Inspektorat Armii w Krakowie 16 VI 1921 r., k. nlb. 44 P. Hauser, T. Kotłowski, Stanowisko gen. S. Szeptyckiego wobec III powstania śląskiego, „Przegląd Zachodni” 1971, nr 3, w podanym przez autorów dokumencie cytowany raport Pusłowskiego z Bytomia, z 5 IV 1921 r., s. 158–159.
45. Ibidem. 46 Ibidem, raport z Bytomia, z 13 IV 1921 r., s. 159. Na temat stosunków wewnętrznych w Międzysojuszniczej Komisji i działań por. Pusłowskiego na Górnym Śląsku zob. również J. Ludyga-Laskowski, Zarys historii trzech powstań śląskich 1919 – 1920 – 1921, Warszawa-Wrocław 1973, s. 178–179. 47 BJ, AP, przyb. 1168/99, brudnopis raportu Pusłowskiego do gen. Szeptyckiego dotyczący informacji na temat „Górno-Śląskiego” projektu Komisarza Korfantego, z 30 III 1921 r., k. nlb.
48 Ibidem, przyb. 1049/99, koncept z 8 IX 1921 r., o konieczności zmiany kursu polityki angielskiej, do Naczelnika Państwa, Ministra Wojny, Szefa Sztabu Generalnego, Szefa Oddziału II Szt. Gen. MSW, bez podpisu autora, z dopiskiem „ściśle tajne”, treść i styl wypowiedzi wskazują na Pusłowskiego, k. nlb. 49 Ibidem. 50 Ibidem. 51 Ibidem, raport dla Referatu Informacyjno-Wywiadowczego Inspektoratu Armii w Krakowie, Przyjęcie Profesora Sarolei w Krakowie, załącznik do pisma z 8 IX 1921 r., k. nlb. 52 Ibidem.
53 J. Pachoński, op. cit., s. 82. 54 CAW, APFP, zeszyt ewidencyjny (forma kwestionariusza) Pu-słowskiego z przebiegiem służby wojskowej do 1936 r., k. nlb. 55 BJ, AP, przyb. 1168/99, pismo Pusłowskiego do Oddziału II Sztabu Generalnego, bez daty, jak wynika z jego treści z IV 1922 r.
6
Zob. przyp. 54. 57 J. Piernikarczyk, Ilustrowana Księga Pamiątkowa Górnego Śląska, Katowice 1923, passim; M. Wroński, R.E. Stolarski, Udział wojska polskiego w uroczystościach objęcia części Górnego Śląska w 1922 roku, Tarnowskie Góry 1997, s. 16–17; J. Pachoński, op. cit., s. 155. 58 BJ, AP, przyb. 1056/99, program wycieczki ekonomicznej misji francuskiego Ministerstwa Przemysłu i Handlu w Krakowie w dniach 3 i 4 IX 1922 r., k. nlb. 59 R. Sygietyński, Z pobytu delegacji szwajcarskiej, [cz.] II, „Gazeta Warszawska” 6 X 1922, nr 272, s. 5. 60 Zob. przyp. 54 oraz tamże, pismo od Szefa Gabinetu MSW do Szefa Oddziału V Sztabu Generalnego MSW, z 29 I 1923 r. i pismo z Oddziału II Sztabu Generalnego MSW do Komisji Likwidacyjnej dla Spraw Weryfikacji, z 6 II 1923 r., w Warszawie,
k. nlb.
61 BJ, AP, przyb. 1048/99, Dokument Podróży nr 320502 dla rotmistrza Pusłowskiego wydany przez Dowództwo Oddziałów Przybocznych Prezydenta 24 II 1923 r., k. nlb.; J.T. Nowak, Pogrzeb Rokitniańczyków w Krakowie w 1923 roku, „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa”, z. 14, 1987,
s. 10. Zob. również J. Cisek, Józef Piłsudski w Krakowie, Kraków 2003, s. 127. 62 Entuzjastyczne przyjęcie marszałka Focha w Polsce, „Głos Narodu” 4 V 1923, nr 81, s. 3; Marszałek Foch w Polsce, „Rzeczpospolita” 2 V 1923, nr 118, s. 1; Legia Honorowa, ibidem, s. 2; Trzeci Maja 1923 r. w Warszawie. Pomnik ks. Józefa i Marszałek Foch, ibidem, 4 V 1923, nr 120, s. 3–7. 63 Entuzjastyczne przyjęcie marszałka Focha w Krakowie, „Głos Narodu” 13 V 1923, nr 86, s. 3–4; Marszałek Foch w Krakowie, ibidem 14 V 1923, nr 87, s. 2–3; Ostatni dzień marsz. Focha w Krakowie, ibidem, 16 V 1923, nr 88, s. 3; M. Rostworowska, op. cit., s. 75–76. 64 Rumuńska para królewska w Krakowie, „Głos Narodu” 29 VI 1923, nr 123, s. 3. 65 C. Brzoza, Kraków polityczny, [w:] Dzieje Krakowa. Kraków w latach 1918–1939, t. 4, pod red. J. Bieniarzówny, J.M. Małeckiego, Kraków 1997, s. 99.
66 F.K. Pusłowski, Do Legionistów Polskich, „Głos Narodu” 26 XI 1923, nr 247, s. 3–4. Reakcją na ten tekst były polemiczne artykuły w prasie, zob. m.in.: Potrójny atak na robotników. Biskup
– generał – i adiutant Prezydenta, „Naprzód” 28 XI 1923, nr 273,
s.
2; Związek Legionistów (Oddział Krakowski), PP. Pusłowskiemu i Rostworowskiemu w odpowiedzi, „Głos Narodu” 1 XII 1923, nr 251, s. 3. 67 BJ, AP, przyb. 1050/99, Rozkazy Adiutanta Generalnego Prezydenta Rzeczypospolitej płk. Zaruskiego, nr 10 i 11, z 28 XI 1923 r.,
k.
nlb.
68. Ibidem, pismo do Pusłowskiego od Oficerskiego Sądu Honorowego dla Oficerów Młodszych przy Gabinecie MSW w Warszawie, z 12 XII 1923 r., list – odpowiedź Pusłowskiego z Krakowa, 12 I 1924 r., k. nlb. 69 Ibidem, Uchwała Sądu Honorowego dla Oficerów Sztabowych MSW w Warszawie, z 27 V 1924 r., k. nlb. 70 CAW, APFP, Roczne uzupełnienie listy kwalifikacyjnej za rok 1922, k. nlb. 71 Ibidem. 72 Ibidem, opinia o rtm. Ksawerym Pusłowskim z Dowództwa Grupy Gen. Szeptyckiego, wydana w Katowicach 20 VIII 1922 r., przesłana do 8. Pułku Ułanów w Krakowie 30 IX 1922 r. 73 Ibidem, Roczne uzupełnienie listy kwalifikacyjnej za rok 1923,
k. nlb.
74. F.K. Pusłowski, Do Legionistów, op. cit. O poglądach Piłsudskiego na temat roli państwa w dziejach narodu w szerokim kontekście historycznym zob. R. Świętek, Słowo wstępne: O prawdzie i wolności podług Józefa Piłsudskiego słów kilka, [w:] J. Piłsudski, Maksymy: Idee, uwagi, myśli, zebrał i wydał R. Świętek, Warszawa 2005, s. 7–74. 75 Zob. przyp. 54. 76 M. Rostworowska, op. cit., s. 83–84, 90. 77 Ibidem, s. 84, 88–89, 97–98; Wystawa starych zegarów na tle wnętrz pałacu hr. Pusłowskich, Kraków 1938; Wystawa miniatur na tle wnętrz pałacu hr. Pusłowskich, oprac. K. Buczkowski, Z. Przeor-ska-Exnerowa, Kraków 1939.
78. M. Rostworowska, op. cit., s. 79–80. 79 Archiwum Akt Nowych, Związek Legionistów Polskich, sygn. 335, s. 123. 80 M. Rostworowska, op. cit., s. 101–105; K. Estreicher, op. cit., s. 136. 81 Sąd Rejonowy w Busku-Zdroju, Wydział Ksiąg Wieczystych, sygn. 1582, Księga hipoteczna dóbr ziemskich Czarkowy Wielkie,
t. 1, dz. II, k. 9–10. 82 M. Rostworowska, op. cit., s. 106–108. 83 Ibidem, s. 108–109. 84 Ibidem, s. 109–111.
85. Ibidem, s. 116–123; M. Rostworowski, op. cit., s. 421. 86 M. Rostworowska, op. cit., s. 66–78. W publikacji tej znajdują się również Poezje wybrane autorstwa Pusłowskiego oraz m.in. tekst M. Podrazy-Kwiatkowskiej, Franciszek Xawery Pusłowski poeta zapomniany (1875 – 1968), w którym zanalizowano jego twórczość literacką.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
