Krakowska powojenna ceramika architektoniczna – historia i próba klasyfikacji
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2005.12Abstrakt
CRACOVIAN POST-WAR ARCHITECTURAL CERAMICS – HISTORY AND AN ATTEMPT AT CLASSIFICATION
In the second half of the 20th century ceramics became one of the most often used materials for decorating architecture in Poland. Kazimierz Piętka (died 1951) worked in Krakow; one of the post-war initiators of introducing ceramics to architecture. Single productions were made already in the 50s, but the climax of popularity was reached by ceramics in Krakow in the 60s of the 20th century. Three kinds of architectural ceramics dominated, which differed in the technique of execution and gave different visual effects. “Piropiktura” – the invention of Helena and Roman Husarscy, which was the first one to decorate buildings, had pictorial and drawing value. Mosaic, used to create colourful, slightly geometrical compositions, was employed primarily to decorate representative and prestige buildings, and in church architecture. Stoneware board siding produced in the “Kamionka” co-op in Łysa Góra, frequent in buildings connected with leisure and entertainment, affected both with the intensity and luminosity of colours, and with the outstanding sculptural possibilities of surface management, giving spatial and chiaroscuro effects. Numerous Cracovian artists were creators of architectural ceramics, both those that usually worked with ceramics, and graphic artists, painters, sculptors and interior designers. The greatest number of productions was carried out by Ewa Żygulska, Krystyna Zgud-Strachocka, Antoni Hajdecki, Antoni Haska and Witold Skulicz. Ceramics is characterised by excellent decorative value and high durability to weather conditions. These assets were the main reason for the uncommonly wide use of ceramics techniques for decorating architecture. Unfortunately in recent years the ceramics architectural decorations have been considered unfashionable and are more and more often removed. Also in Krakow many interesting productions have been destroyed; it seems, however, that the decorations which we can still see on numerous facades and in the interiors of Cracovian buildings, are worth not only interest, but also protection.
Bibliografia
1. Z wywiadu, jaki w 1965 r. „Dziennikowi Polskiemu” udzieliła S. Piętkowa wynika, że krakowskie płytki znajdowały się w restauracji „Pod Trzema Rybkami” przy ul. Szczepańskiej 5, nie ma o nich jednak wzmianki w częstych relacjach prasowych z remontu i otwarcia restauracji, jakie ukazywały się w 2 poł. 1950 i początku 1951 r. „Kafle do Baru Rybnego” w Krakowie zostały zaprezentowane już po śmierci Piętki, w 1952 r. na I Ogólnopolskiej wystawie architektury wnętrz i sztuki dekoracyjnej w Warszawie (kat. wystawy, s. 54, poz. 875) oraz na Wystawie Sekcji Architektury Wnętrz i Sztuki Dekoracyjnej w Krakowie (kat. wystawy, s. 12, poz. 181).
2. Kolumnę pokrywa 96 płytek (wys. 12 płytek, wkoło 8). Fotografie kolumny i jej fragmenty pokazano na ww. wystawach (I Ogólnopolska..., s. 54, poz. 876, 877; Wystawa Sekcji..., s. 12, poz. 179).
3. Realizacje te wymienia F. Mleczko, Wieś rodzinna wzywa, [wyd. 1], Warszawa 1963, s. 270; ścianka autorstwa Książka reprodukowana w: A. Bochnak, K. Buczkowski, Rzemiosło artystyczne w Polsce, Warszawa 1971, fot. 296.
4. Wykonane przez Książka podczas pracy w Spółdzielni „Artystów Plastyków” w Krakowie „płytki okładzinowe, które znalazły duże zastosowanie w Nowej Hucie” jako pierwsza wymienia M. Starzewska, Polska ceramika artystyczna pierwszej połowy XX wieku, Wrocław 1952, s. 56.; T. Gołaszewski, Kronika Nowej Huty, Kraków 1955, s. 381, wspomina jedynie o filarach „obkładanych błękitnymi kafelkami”, które znajdowały się w otwartym 4 VII 1952 r. lokalu gastronomicznym „Gigant” na osiedlu A-1, lecz nie jest pewne czy nie były to zwykłe kafelki.
5. Gołaszewski, op. cit., s. 282 – to oczywisty błąd, Marian Sigmund pracował w krakowskiej, a nie we wrocławskiej, PWSSP.
6. B. Kostuch, Piropiktura – zapomniana technika ceramiczna, „Szkło i Ceramika” 2002, nr 6, s. 36–37.
7. Opisy patentowe (Urząd patentowy PRL): nr 40274 z 1956 r. – Elektryczne urządzenie do wytwarzania glazur ceramicznych na różnego rodzaju podłożach; nr 40537 z 1957 r. – Sposób wytwarzania barwnych efektów z glazur ceramicznych na dowolnego rodzaju podłożach; nr 42489 (patent dodatkowy do nr 40274) z 1959 r – Urządzenie zdalnie sterowane do wytwarzania glazur ceramicznych na różnego rodzaju podłożach; nr 99393 (patent tymczasowy) z 1978 r. – Urządzenie do prac powierzchniowych i powłokowych.
8. H. Hussarska i R. Hussarski wykonali wiele takich kompozycji, niektóre z przeznaczeniem jako godła domów (np. 3 płyty Ptaki z 1959 r. dla domów w Nowym Jorku; Centaur z 1962 r. dla domu w Szwecji). Piropiktury złożone z jednej lub dwóch płyt znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu (Chłopiec z piłką i Dziewczynka z fretką z 1959 r. oraz Koń z 1960 r. – zob. M. Jeżewska, Ceramika i szkło polskie XX wieku, katalog zbiorów, Wrocław 2004, s. 78, poz. 932, 931, 930) i Muzeum Narodowego w Krakowie (Byk z 1962 r. – zob.
B. Kostuch, Ceramika z drugiej połowy XX wieku w kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie, katalog zbiorów, Kraków 2005, s. 83, poz. 62).
9. W 1960 r. zespół: H. Hussarska, R. Hussarski, M. Ledkiewicz, W. Cęckiewicz wykonał w technice mieszanej łączącej piropikturę, ryt i mozaikę fryz Pomnika Grunwaldzkiego (2,6 m x 32,5 m); w 1960 r. Hussarscy wykonali Pietę nad bocznym wejściem do kościoła pw. Matki Bożej Fatimskiej i św. Józefa w Tarnowie (7 m x 3 m); w l. 1961–1962 powstała dekoracja łącząca piropikturę, ryt i mozaikę, złożona z przedstawienia króla W. Jagiełły (7 m x 3 m) i fryzu rycerskiego (3 m x 18 m), wykonana przez Hussarskich z zespołem na szkole im. Władysława Jagiełły w Kielcach.
10. W katalogu wystawy określona jako „fresk ceramiczny, szkliwo ze-wnętrznie zatopione na murze” – zob. katalog I Ogólnopolska wystawa ceramiki i szkła artystycznego, Wrocław 1954, s. 113, poz. 1259.
11. Technikę piropiktury i Erę Żelaza wymienia T. Wroński, Nagrody M. Krakowa, informator wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Kraków 1974, nlb. – „Technika ta jest rewelacją w skali światowej”.
12. Wystawa Młodej Plastyki Okręgu Krakowskiego ZPAP, Kraków 1956/1957, kat. poz. 481; Ogólnopolska Wystawa Architektury Wnętrz, Warszawa 1957, kat. s. 21.
13. Budynek Klubu Sportowego Korona, ul. Kalwaryjska 9/15 (d. KS Włókniarz-Korona, ul. Pstrowskiego); projekt J. Krug, W. Marona, 1956–1960. Kompozycje na fasadzie: 2,7 m x 9 m każda; kompozycje przy basenie: wys. ok. 4 m, dł. ok. 12,5 m.
14. Dom Turysty, ul. Westerplatte 15/16, projekt budynku: S. Spyt, Z. Mikołajewski, oddany w 1963. W tzw. budynku „A” na parterze znajdowało się biuro obsługi turystów („dla wzbogacenia plastyki wnętrza zaprojektowano w hallu głównym ściankę ceramiczną w rejonie lady dzielącej wnętrza hallu i biura obsługi turystów” – S. Spyt, „Architektura” 1965, nr 6, s. 233), pomieszczenia administracyjne, a w części centralnej hall z recepcją, z którego spiralnymi schodami można było zejść na poziom niskiego parteru, gdzie według pierwotnej koncepcji miał się znaleźć hotel dzienny, a w nim tzw. hall passantów z informacją turystyczną, kioskiem z pamiątkami, miejscem do wypoczynku i aneksem telewizyjnym. Miejsce, gdzie znajdują się dekoracje ceramiczne to obecnie sklep sportowy.
15. „Gazeta Krakowska” 1963, nr 168, s. 5.
16. Dom Studentek (obecnie Dom Studencki „Piast”), ul. Piastowska 47, projekt budynku: W. Bryzek z zespołem, oddany w 1964 r.
17. Wyższa Szkoła Rolnicza (obecnie Akademia Rolnicza), al. Mickiewicza 24, projekt budynku: S. Juszczyk, M. Bińkowska, oddany w 1964 r.
18. Biuro Studiów i Projektów Hutnictwa „Biprostal”, ul. Królewska 57 (d. 18 Stycznia), projekt budynku: M. Wrześniak, P. Czapczyński, oddany w 1964.
19. Hotel „Cracovia”, al. Focha 1 (d. Puszkina), projekt budynku: W. Cęckiewicz, oddany w końcu 1965; Kino „Kijów”, al. Krasińskiego 34, projekt budynku: W. Cęckiewicz, oddany w 1967.
20. „Echo Krakowa” 1959, nr 122, s. 1 i 3.
21. „Dziennik Polski” 1962, nr 1, s. 4.
22. „Gazeta Krakowska” 1968, nr 148, s. 8.
23. Zespół gmachów Sądu Okręgowego i Sądów Rejonowych (d. Sądy i Prokuratura Wojewódzka), ul. Przy Rondzie 7, projekt budynku:
S. Tomczak, L. Kołacz, C. Nowowiejski, oddany w 1970.
24. „Echo Krakowa” 1966, nr 227, s. 3 – informuje, że „kamienna elewacja zewnętrzna uzupełniona zostanie mozaikami.”
25. Spośród pozostałych warto wspomnieć o dekoracji Urzędu Stanu Cywilnego na os. Zgody 2 w Nowej Hucie autorstwa B. Dzikiewicz i M. Dzikiewicza z 1963 r. – składa się na nią 16 wydłużonych kompozycji złożonych z niewielkich płytek mozaikowych; mozaice na ścianie pawilonu zwierząt drapieżnych w krakowskim Ogrodzie Zoologicznym wykonanej przez H. i R. Hussarskich w 1967 r. – na piaskowym tle widnieją stylizowane rośliny i motywy geometryczne w kolorach czarnym, czerwonym, szarym i białym; mozaice przedstawiającej złociste kłosy na tle o barwach błękitu, szafiru i lila zamówionej pod koniec lat 60. przez F. Adamskiego, właściciela piekarni przy ul. Długiej 7 u A. Szatary-Tymcik, stanowiącej rodzaj szyldu sklepu z pieczywem; a także o mozaice przedstawiającej Gryfa, do jesieni 2002 r. zdobiącej dawny budynek Drukarni Wydawniczej przy ul. Wadowickiej 8 (obecnie centrum biurowo-handlowe).
26. Np. T. Dobrowolski, Sztuka Polska, Kraków 1974, s. 668; T. Dobrowolski, Sztuka Krakowa, wyd. V, Kraków 1978, s. 522; M. Fabiański, J. Purchla, Historia architektury Krakowa w zarysie, Kraków 2001, s. 102.
27. Największym możliwym do wyprodukowania rozmiarem był 42 cm x 62 cm, większość realizacji wykonana została z płyt mniejszych, o rozmiarze 31–32 cm x 56–57 cm. Grubość płyt wynosiła 2–3 cm.
28. Fotografia wnętrza sklepu pokazana została w części „Architektura” na wystawie sztuki użytkowej z cyklu Polskie dzieło plastyczne w XV-lecie PRL, Warszawa 1963, kat. poz. 48.
29. „Dziennik Polski” 1963, nr 190, s. 8.
30. Projekt okładziny dla kina „Kijów” opracowany został w skali 1:20. Płyty na poszczególne ściany były wykonywane od dołu ku górze, w sekwencjach po 3, odejmując dolny rząd i dodając od góry rząd nowy, dzięki czemu mogła powstać kompozycja obejmująca całość ściany. Każda płyta była numerowana i oznakowana. Opracowane rzeźbiarsko płyty były wypalane w piecu tunelowym, a następnie malowane szkliwami i po raz kolejny wypalane. Receptury szkliw opracował B. Książek. Płyty zostały dodatkowo umocowane na hakach.
31. Kino „Uciecha”, ul. Starowiślna 16 (d. Bohaterów Stalingradu; obecnie Krakowska Szkoła Wyższa im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego); kino „Wanda”, ul. Św. Gertrudy 7 (d. Waryńskiego; obecnie sklep spożywczy); kino „Apollo”, ul. św. Tomasza 11 (d. Solskiego; obecnie klub jazzowy).
32. Teatr „Bagatela” (d. Teatr Rozmaitości), ul. Karmelicka 6 – projekt „architektonicznego uporządkowania” elewacji A. Kurkiewicz, dekoracja ceramiczna projektu W. Skulicza wykonana w Łysej Górze przy udziale B. Książka.
33. Kilka krakowskich realizacji projektu Skulicza (np. dekoracje kawiarni „Florianka” i „Lalka”, baru „Bistro” oraz biura PLL LOT) zostało już zniszczonych; dekoracje jego projektu znajdują się także w kinach w Grybowie, Tarnowie, Żywcu i Wojniczu.
34. Płyty okładzinowe projektu A. Hajdeckiego i A. Szatary-Tymcik z 1968 r. pokrywają ściany hallu dworca Kraków Płaszów; najprawdopodobniej w tym roku wykonana została okładzina ściany klatki schodowej budynku Cechu Rzemiosł Różnych przy Placu Słowiańskim 3 (W. Skulicz?).
35. Do dekoracji niektórych obiektów stosowano materiał ceramiczny wykonany w innych zakładach, np. w Mielcu (tzw. żywy mur
K. Zgud-Strachockiej z l. 1970–1971 pokrywający ściany sali koncertowej w Nowej Pijalni Wód Mineralnych w Krynicy), w Krzeszowicach i Bolechowicach (płytami okładzinowymi z dwóch ostatnich wytwórni zaprojektowanymi przez M. Jabłońskiego i J. Jabłońskiego w połowie lat 70. XX w. pokryto zewnętrzną ścianę sali koncertowej szkoły muzycznej w Nowej Hucie, os. Centrum E2).
36. O ceramice – także architektonicznej – w Poznaniu M. Weber-Faulhaber, Ceramika w Poznaniu, Od roku 1945 do teraźniejszości, Katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, Poznań 2003.
37. Krakowscy artyści uprawiający ceramikę to absolwenci różnych kierunków (najczęściej rzeźby) krakowskiej ASP. W Krakowie nie prowadzono studiów ceramicznych, studenci Wydziału Rzeźby mieli jednak zajęcia z ceramiki i korzystali z działającego na Akademii pieca.
38. H. Hussarska, R. Hussarski (z wykształcenia rzeźbiarze) tworzyli w pracowni „Przegorzały”, często współpracowała z nimi M. Ledkiewicz-Wodnicka. E. Żygulska (absolw. architektury wnętrz lwowskiego Instytutu Sztuk Plastycznych) miała pracownię przy ul. Stroma 5, potem przy ul. Wasilewskiego 9. Na znacznie mniejszą skalę ceramikę uprawiał A. Hajdecki, wypalający swe prace przede wszystkim w fabryce w Bochni, oraz A. Szatara-Tymcik – w Łysej Górze.
39. Np. łączenie stłuczki szklanej i ceramiki – dekoracja zewnętrznej ściany biurowca WZGS „Samopomoc Chłopska” przy ul. Szlak 65, 1968 r.
40. A. Praxmayer w latach 1972–1973 wykonała dwie kompozycje z łysogórskich płyt okładzinowych w domu wczasowym „Walcownik” w Krynicy.
41. W 1969 r. wśród „stałych współpracowników” Pracowni wymienieni zostali m.in. K. Zgud-Strachocka, W. Skulicz i B. Książek – zob. „Echo Krakowa” 1969, nr 64, s. 3.
42. „Echo Krakowa” 1967, nr 176, s. 5.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
