Dzieje jatek szewskich w Krakowie
DOI:
https://doi.org/10.32030/Abstrakt
THE HISTORY OF THE SHOE HALL IN CRACOW
The permit to build a shoe hall at the Cloth Hall was granted by Bolesław the Chaste in the Cracow charter act (5 June, 1257). The shoe hall was mentioned for the first time as the jatki in the Kazimierz Jagiellończyk’s document of 23 June, 1468, in which some matters concerning property rights and use of the jatki were settled. The term was a translation of the Latin macellum meaning the stall, stand and the market place. The shoe hall was wooden at first, and then after a fire it was reconstructed in brick. After another fire it was reconstructed again in brick in 1599. It was built along the western façade of the Cloth Hall, in south-western part of the Main Market Square, close to the Town Hall. The hall was designed and built by Augustyn Litwinek who spent 10 years on that job. The building was long, with barrel-vaulted ceiling, dark interior, and the centrally placed octagonal copula. In the copula walls there were small windows letting some light in. The copula had painted internal decorations and a stone cartouche with the shoemakers’ guild emblem and a date of completion of the building. Today the cartouche can be seen in the National Museum in Cracow. In the hall which housed 84 stalls, shoes were sold by shoemakers’ wives, sometimes violent and rather shrewish women, so the sources report frequent conflicts. Also the guild members themselves were often conflicted. In time, the hall became encumbered with several donations for various institutions (the University, hospitals). The municipal authorities grew interested in the hall in the last quarter of the 18th century. However, some concrete steps towards buying the hall from private owners, as the restoration of the Cloth Hall was intended, were taken not earlier than during the period of the Free City of Cracow. These had hardly any effect, however, as the owners strongly resisted. However, the reviews made on that occasion provide a very interesting source material, i.e. the list of the owners. Obligatory sale of the stalls was executed at the time when the final projects for the renovation of the Cloth Hall was ready. The project provided that the renovation would be accompanied by the demolition of many surrounding ruined buildings, including the shoe hall. The exact date of the demolition is unknown but it must have been done in mid-1876 at the latest. Today the only traces of the building can be found in several views of the Cloth Hall from before 1875 (e.g. Kozakiewicz’s, Piątkowski’s), some old photographs (I. Krieger’s, W. Maliszewski’s) and the only painting (by T. B. Stachowicz) representing The Interior of the Shoe Hall in Cracow in about 1870.
Bibliografia
1. Grażyna Lichończak Innenansicht von Schuhmacherläden in Krakau, w: Brücke zwischen den Völkern. Zur Geschichte der Frankfurter Messe. Drei Bände. hrsg. von Rainer Koch. Tom III: Ausstellung zur Geschichte der Frankfurter Messe, hrsg. Von Patricia Stahl unter Mitarbeit von Roland Hoede und Dieter Skala. Frankfurt am Main 1991, s. 360, nr II, 2.27.
2. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1257-1506. Cz. 1, wyd. Franciszek Piekosiński. Kraków 1879, nr 1, s. 1.
3. Tamże, s. 1-2.
4. Stefan Świszczowski, Sukiennice na Rynku Krakowskim w epoce gotyku i renesansu, w: „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury”, R. X, nr 3/4, grudzień 1948, s. 285.
5. Józef Krzyżanowski, Polityka miejska Bolesława Wstydliwego w: Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, t. 2. Kraków 1938, s. 425-426.
6. Stanisław Kutrzeba, Handel Krakowa w wiekach średnich na tle stosunków handlowych Polski. Kraków 1902, s. 151, 186.
7. S. Świszczowski, op. cit., s. 287.
8. Władysław Chotkowski, Rzemiosło i cechy krakowskie w XV wieku. Kraków 1981, s. 13.
9. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, cz. 1, nr CLXXVIII, s. 250. Dokument ten kilkakrotnie był potwierdzany przez kolejnych władców Polski. 3 kwietnia 1816 r. wpisano do akt cechu szewców krakowskich tekst transsump- tu króla Jana Kazimierza, wydanego 6 lutego 1649 roku (por.: Archiwum Państwowe w Krakowie — dalej: APK — rkps 3152, Akta cechu szewców krakowskich (1546-1821), s. 45-67).
10. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, cz. 1, s. 250-251.
11. Słownik łaciny średniowiecznej w Polsce. T. VI, z. 1 (45). Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1985, s. 2.
12. Tamże.
13. Tamże: „(...) Ksg. Przem. II p. 14 (a. 1446): macellum alias „jathka” sutorum (...) AGZ XVI p. 441 (a. 1516): omnia macella sutorum... pistorum... cum aliis macellis dictis „szra- gowe” (...)”.
14. W APK przechowywany jest dokument króla Jana Kazimierza (1607-1672), perg. nr 1261, wystawiony w Warszawie 16 VI 1661 roku, a będący transsumptem zarządzenia Zygmunta Starego (1467-1548) z 25 IX 1531 r. dotyczącego kramów szewskich na Kazimierzu (por.: Inwentarz Archiwum Miasta Kazimierza pod Krakowem 1335-1802, opracował Marian Friedberg. Warszawa 1966, s. 99, nr 120). Były jatki szewskie na warszawskim Podwalu, „w których cała Warszawa z wyjątkiem najzamożniejszych znaczna część prowincji zaopatrywała się w dobre obuwie” (Zygmunt Gloger, Encyklopedia Staropolska ilustrowana, T. II. Warszawa 1901, s. 285), zaś w Encyklopedii Staropolskiej Trzaski, Everta i Michalskiego odnaleźć można fotografię budynku jatek w Kazimierzu nad Wisłą (Trzaski, Everta i Michalskiego Encyklopedia Staropolska. Opracował Aleksander Brückner, T. 1. [Warszawa 1939], szp. 474).
15. Słownik języka polskiego przez M. Samuela Bogumiła Linde, T. II. Lwów 1855, s. 245.
16. Słownik języka polskiego ułożony pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego, T. II. Warszawa 1902, s. 146; por. też: Słownik Staropolski. T. III, z. 1(14). Wrocław-Kra- ków-Warszawa 1960, s. 123; Słownik języka polskiego. T. III. Warszawa 1961, s. 350.
17. Trzaski, Everta i Michalskiego, Encyklopedia Staropolska, op. cit., szp. 474-475.
18. Tamże, szp. 475.
19. K. Schenkl, Die grosse Markthalle zu Krakau, genannt Sukiennice (Tuchhalle), w: „Mittheilungen der k.k. Central Comission zur Erforschung und Erhaltung der Baudenkmale”, Jahr. VIII, Mai 1863, s. 131; Stanislaw Tomkowicz, Plan Rynku Krakowskiego z roku 1787, w: „Rocznik Krakowski”, T. IX. Kraków 1907, s. 181; Tenże, Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Ich nazwy i zmiany postaci, „Biblioteka Krakowska”, nr 63-64. Kraków 1926, s. 26-27; Danuta Rederowa, Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796-1809), cz. 1. Założenia urbanistyczne, w: „Rocznik Krakowski”, T. XXXIV. Kraków 1957-1959, s. 93-94.
20. D. Rederowa, op. cit., s. 93.
21. Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa (1507-1795). Zebrał i wydał Franciszek Piekosiński. T. 1 (1507- -1586), z. 2. Kraków 1885. Wydawnictwa Komisji Historycznej Akademii Umiejętności w Krakowie Nr 30, s. 1027, por. też s. 1035. Ta druga notatka, pochodząca z r. 1557 mówi, że pożar wybuchł we wrześniu a nie w listopadzie 1555 r. oraz że źródło ognia mieściło się właśnie w jatkach garbarskich i szewskich (... in mense Septembri anno Domini 1555 ex tabernis cerdonicis et sutoris incesum atque ardore flammarum fuerat conflagratum ...”) por.: S. Świszczowski, Sukiennice na Rynku Krakowskim w epoce gotyku i renesansu, op. cit., s. 295.
22. Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa, op. cit., s. 1035.
23. Władysław Łuszczkiewicz, Sukiennice. „Biblioteka Krakowska” nr 11. Kraków 1899, s. 27; Tenże, Dawni architekci Sukiennic. Kraków 1879, s. 29; S. Tomkowicz, Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów, op. cit., s. 27; S. Świszczowski, Sukiennice na Rynku Krakowskim w epoce gotyku i renesansu, op. cit., s. 306.
24. „Czas”, 19 XI 1865, s. 2.
25. Tamże, znacznie mniej dokładne i dużo krótsze opisy odbudowanych jatek znajdują się w: Władysław Łuszczkiewicz, Zabytki sztuk pięknych Krakowa. I: Pomniki architektury od XI do XVII wieku ze stanowiska historii sztuki. Kraków 1872, s. 72; Tenże, Dawni architekci Sukiennic, s. 30; Tenże, Sukiennice, s. 27; S. Tomkowicz, Przyczynki do historii kultury Krakowa w pierwszej połowie XVII w. „Archiwum Naukowe. Wydawnictwo Towarzystwa dla popierania nauki polskiej”. Dział I, t. V., z. 1. Lwów 1912, s. 74-75 (tu zamieszczony rysunek wspomnianego gmerku Augustyna Litwinka); Tenże, Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów, s. 27; Jan Pachoński, Zmierzch sławetnych. Z życia mieszczan w Krakowie w XVII i XVIII wieku. Kraków 1956, s. 437.
26. W. Łuszczkiewicz, Zabytki sztuk pięknych Krakowa, s. 72
27. Biblioteka Muzeum Historycznego Miasta Krakowa (dalej: BMHK), rkps nr R. 412. Kataster miasta Krakowa z wieku XVII, XVIII, XIX zebrał i napisał Karol Richter, 1862, s. 2; J. Pachoński, błędnie zamiast powierzchni podał 89 sążni wiedeńskich jako długość jatek (J. Pachoński, op. cit., s. 437); przeliczenie wartości sążnia na metry według „Tabelki zamiany sążni, stóp, cali i linii wiedeńskich na metry”, w: Kalendarz polski, ruski, astro- nomiczno-gospodarski i domowy na rok pański 1877. Kraków 1877, s. 104.
28. W. Łuszczykiewicz, Dawni architekci Sukiennic, s. 29-30. S. Tomkowicz, Przyczynki do historii kultury Krakowa, s. 74-86. Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart. Begründet von Ulrih Thieme und Felix Becker. T. XXIII. Leipzig (b.d.), s. 292; Stanisław Łoza, Architekci i budowniczowie w Polsce. Warszawa 1954, s. 177; Jan Samek, Litwinek (Lithfinek, Litwinkowicz) Augustyn, w: Polski Słownik Biograficzny, T. XVII/4, z. 75. Wrocław-Warszawa-Kraków- -Gdańsk 1972, s. 491-492.
29. Wydatek na budynek jatek szewczych w rynku krak., w r. 1589 we wtorek przed środopostną niedzielą pogorzałych: Od wykopania ogorzelisk, sprzątnienia i schędożenia placu robotnikom florenów 10. — Za dęby na przycieszy, od fury i przywiezienia dębów na plac fl. 130. — Za drzewo na wiązanie z furą fl. 300. — Za krokwy fl. 30 — Za łaty fl. 20. — Za gonty fl. 100. — Za gwoździe łatne i gontowe fl. 70. — Za tarcice fl. 70. — Cieśli z czeladzią od roboty i postawienia jatek fl. 200. Suma tego fl. 930. Po rozrzuceniu tych jatek i potem za dekretem K[róla] J[ego] M[ości] murem też jatki szewcze postawione, nakład na nie stał się taki. Za wizerunek [tj. projekt — G.L.—N.]fl. 15 — Za kamienie i orde (!) fl. 800 — Od zawiezienia na plac fl. 200 — Za cegłę na jatki i latarnię fl. 1500. — Od zwiezienia cegły na plac fl. 400. — Za wapno fl. 600 — Od zwiezienia na plac fl. 160. — Za zwiezienie piasku fl. 100. — Za ankry żelazne fl. 110 — Za kamienie na odrzwie i okna do jatki i latarnie fl. 300. — Za ramy i okna szklane do latarnie (!) fl. 120. — Mularzom od murowania jat i latarnie (!) fl. 500. — Za kraty żelazne fl. 120. — Za drzewo na wiązanie fl. 150. — Od zwiezienia go na plac fl. 50. — Za krokwy i do murowania i do dachu fl. 100. — Za łaty fl. 40 — Za gonty fl. 150. — Za gwoździe łatne fl. 40 — Za gwoździe gontowe fl. 60. — Za tarcice i dla sklepienia i na murowanie fl. 80. — Cieślom z czeladzią od roboty wiązania dachu i latarnie fl. 130. — Za ławy na przegrodę jat fł. 60. Drzwi z zamkami i zawiasami fł. 40. — Suma fl. 5825. — Utraque expensa facit fl. 6755 (S. Tomkowie z. Przyczynki do historii kultury Krakowa, s. 76-77).
30. Tamże, s. 80.
31. J. Samek, op. cit., s. 491
32. S[tanisław] T[omkowicz], W sprawie konserwacji zabytków sztuki i przeszłości, w: Kalendarz krakowski Józefa Czecha na rok 1895, s. 63; Tenże, Przyczynki do historii kultury Krakowa, s. 80-84; J. Samek, op. cit., s. 491.
33. Por.: „Czas”, 19 XI 1865, s. 2.
34. Stanisław Tomkowie z, Napisy domów krakowskich, w: Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej. T. 1. Kraków 1900, s. 4: „W kancelarii Muzeum Narodowego na I. piętrze nad drzwiami kartusz rzeźbiony z kamienia pińczows- kiego (...). W tarczy znak cechu szewców a w otoku napis: „15 FRATERNITAS 99 CONTUBERNII”. Oczywiście, że rozdzielone cyfry stanowią datę (...). Kamień przeniesiono tu ze zburzonych jatek szewskich”.
35. Jako pierwszy kartusz ten opisał Karol Richter, który przedstawił nawet układ napisu. Wyglądał on następująco:
OPUS MAGI
STRI AUGUS
TINI LITWIN
EK MURA
TORIS 1599
(BMHK, rkps nr 412, Kataster miasta Krakowa z wieku XVII, XVIII, XIX, s. 2).
36. „Czas”, 19 XI 1865, s. 2.
37. APK, Teki Ambrożego Grabowskiego, sygn. E 13. T. 1. (nie pag.).
38. J. Pachoński, Zmierzch sławetnych, op. cit., s. 437-438. Opinia o skłonnościach szewcowych do mocnych napojów panowała już w wiekach średnich (por. Karol Estreicher, Miniatury Kodeksu Bema oraz ich treść obyczajowa, w: „Rocznik Krakowski”, T. XXIV. Kraków 1933, s. 220.
39. APK, rkps 3152, s. 89.
40. Tamże, s. 279.
41. Wymienia go wykaz majstrów, czeladzi i terminatorów w cechu szewców z 1796 r. (Tamże, s. 233).
42. Szymona Kowalskiego wymienia wykaz majstrów, czeladzi i terminatorów w cechu szewców pod r. 1796 (Tamże, s. 230).
43. Wacław Bałucki wymieniony w wykazie majstrów, czeladzi i terminatorów cechu szewców pod r. 1796 (Tamże, s. 231).
44. Tamże, s. 279.
45. Słownik języka polskiego ułożony pod redakcją J. Karłowicza, op. cit., s. 146.
46. APK, rkps 3152, s. 109.
47. Tamże.
48. Tamże, s. 167.
49. Codex diplomaticus Universitatis studii generalis Cra- coviensis (...). Pars tertia. Cracoviae 1880, nr CCXCI, nr CCXCIII (por.: APK, sygn. W.M. 381: Acta hipoteczne W[oInego] Miasta Krakowa od nr 1 do 20 (lata 1820-1828) nie pag., zapis pod r. 1825). Józef Louis-Wawel błędnie przypisał fundację tę królowi Kazimierzowi Wielkiemu (por.: Józef Louis-Wawel, Przechadzka kronikarza po Rynku Krakowskim. Kraków 1890, s. 26). Co ciekawe, fundacji tej nie wymienia omawiający te sprawy Józef Garbacik (por.: Józef Garbacik, Ognisko nauki i kultury renesansowej (1470-1520), w: Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1364—1764. T. 1. Praca zbiorowa pod redakcją Kazimierza Lepszego. Kraków 1964. UJ. Wydawnictwa Jubileuszowe, T. XXI, s. 192-198).
50. APK, Akta Hipoteczne W. Miasta Krakowa, op. cit.
51. Tamże.
52. Tamże.
53. Tamże. Sprawa czynszu z jatek na rzecz Uniwersytetu pojawia się jeszcze z chwilą dokonywania wykupu przez miasto jatek, w celu ich wyburzenia. 12 marca 1874 r. rada miejska debatowała m.in. nad „extabulacją na drodze sądowej 500 dukatów na rzecz Collegium Maius, zapisanych na jatkach szewskich” („Czas”, 12 III 1874, s. 3).
54. APK, Akta Hipoteczne W. Miasta Krakowa, zapis pod r. 1831.
55. Tamże.
56. Tamże.
57. Tamże.
58. Leon Wachholz, Szpitale krakowskie 1220-1920. T. 1. „Biblioteka Krakowska” nr 59. Kraków 1921, s. 104.
59 „Ja niżej na podpisie wyrażony znam tym skryptem moim i daję plenipotencję WmPanu starszemu cechu szewskiego krakowskiego do sprzedania jatki W. Pana Macieja Sroczyńskiego ratione długu, który przez proces prawa otrzymał, któremu towaru wydał za czerwonych złotych piętnaście tynfów dziewięć, na tym odebrał czerwonych złotych ośm, zostaje się reszty czerwonych złotych siedm i tynfów dziewięć, o co upraszam aby w jako najprędszym czasie była sprzedana. Na co dla lepszej wiary, wagi i uwagi podpisuję się ręką swoją własną. Działo się dnia 6-go czerwca roku Pańskiego 1752. Anastazy Koźmiński” (APK, rkps 3152, s. 121).
60. Tamże, s. 135.
61. Tamże.
62. Tamże.
63. Apk, Akta Hipoteczne W. Miasta Krakowa.
64. „Wykaz właścicieli jatek szewskich w gmachu pod Nm 3 Miasta Krakowa znajdujących się, którzy w szczególnych kwotach opłacają czynsz ziemny do skarbu na ręce starszych cechu szewskiego, któren rocznie złp 100 gr 24 wynosi” (tamże).
65. Danuta Rederowa, Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796—1809), cz. II: Zagadnienia ustrojowe i ekonomiczno-społeczne, w: „Rocznik Krakowski”, T. XXXVI. Kraków, 1962, s. 11.
66. APK, rkps 3152, s. 261-262.
67. Tamże, s. 261.
68. Tamże.
69. D. Rederowa, Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego, cz. II, s. 17.
70. Tamże, s. 40.
71. „Gazeta Krakowska”, nr 92, 22 IV 1837. Dodatek, s. 1.
72. Tamże, s. 5-8.
73. BMHK, druk nr R. 564.
74. BMHK, rkps nr 412, Kataster miasta Krakowa, s. 2.
75. „Zwischen diesem Thurme [tj. Wieżą Ratuszową— G.L.- N.] und der Tuchhalle und mit dieser in Verbindung liegen die sogennanten Schusterbände.) kleine irreguläre Bauten, gegenwärtig noch ziemlich wohlerhalten” (K. Schenkl), Die grosse Markthalle zu Krakau, genannt Sukiennice, op. cit., s. 131.).
76. „Czas”, 19 XI 1865, s. 2.
77. „Czas”, 10 VI 1866, s. 2; n.b. w cytowanym już pozwie z 1837 r. (BMHK, druk nr R. 564) wymienione jest 70 rodzin właścicieli (por.: Aneks nr II).
78. „Czas” 20 VI 1867, s. 2.
79. „Czas” 8 IV 1869.
80. „Czas” 30 I 1870.
81. „Czas” 25 II, 1 III, 3 III, 22 IV, 23 IV 1870.
82. „Czas” 8 III, 17 III, 1870.
83. „Czas” 30 III 1870.
84. „Czas” 9 IV 1870.
85. „Czas” 27 IV 1870.
86. Czas” 5 V 1870.
87. ”Czas” 10 V, 12 V 1870; por.: „Czas” 27 IV 1870.
88. Wśród punktów obrad rady miejskiej, przewidzianych na 1 XII 1870 znalazł się następujący: „potwierdzenie nabycia przez Komisję Sukienniczą [tj. do spraw restauracji Sukiennic — G.L.-N.] jatek szewskich za 3440 złr” („Czas” 1 XII 1870).
89. „Czas” 14 IX, 27 IX 1871.
90. „Czas” 4 V 1871, 20 II, 24 IV 1872.
91. „Czas” 24 IV, 1 V 1872.
92. „Czas” 3 I, 7 XI 1875; Helena Kita, Tomasz Pryliński (1847-1895), w: „Rocznik Krakowski”, T. XXXIX. Wroc- ław-Kraków 1968, s. 121, 126-130.
93. S. Świszczowski, Sukiennice na Rynku Krakowskim w epoce gotyku i renesansu, op. cit., s. 308; H. Kita, op. cit., s. 127.
94. BMHK, rkps nr R. 412, s. 2.
95. „Czas” 1 I 1876.
96. „Czas” 28 VI 1876.
97. „Czas” 26 VIII 1876.
98. „Czas” 8 V 1878.
99. „Czas” 27 VIII 1879.
100. „Czas” 19 XI 1865.
101. „Czas” 14 VI 1868.
102. „Czas” 13 VIII 1873 (nekrolog); Emanuel Świey- kowski. Pamiętnik Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie (1854-1904). Kraków 1905, s. 264; Allgemeines Lexikon der Bildendenm Künstler, T. XXXI. Leipzig (b.d.), s. 432.
103. Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler, op. cit.
104. Płótno to, pozostające długo w rękach rodziny Stachowiczów w Rzeszowie, prezentowane było na wystawie „Starego Krakowa” w 1936 r. (por.: Katalog wystawy „Starego Krakowa” urządzonej staraniem Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa oraz Archiwum Akt Dawnych Miasta Krakowa w salach zamku królewskiego na Wawelu. Czerwiec — październik 1936, s. 26 poz. 200). Od 1951 r. obraz stanowi własność Muzeum Historycznego Miasta Krakowa (nr inw. MHK 589/III).
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
