Deutsche Emailwarenfabrik Oskara Schindlera w Krakowie w latach 1939-1945
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2004.10Abstrakt
OSKAR SCHINDLER’S DEUTSCHE EMAILWARENFABRIK IN CRACOW 1939-1945
In 1939-1945 Oskar Schindler (1906-1974) was a lessee and later the owner of the former Rekord enamel factory in the Zabłocie quarter of Cracow. Until the publication of T. Keneally’s book entitled Schindler's Ark in 1983, its hero was virtually unknown in Poland. Schindler gained world renown no earlier than 1993, when Steven Spielberg made his movie Schindler's List based on this book.
During WWII Schindler significantly developed the factory, which as a plant manufacturing for the army, employed cheap labour - Jewish inmates of the Płaszów Camp. In 1943 a sub-camp of Płaszów was established at the factory. It was the Zwangsarbeitslager des SS-und Polizeiführer bei den Vereinigten Firmen Deutsche Emailwarenfabrik- NKF, Deutsches Kistenwerk- Barakenwerk Chmielewski, where inmates working in the four firms mentioned in its name were located. Workers at Schindler’s factory could expect better food and suffered much less oppressive treatment than in the main camp. This was made possible due to Schindler’s positive attitude and his contacts with various organisations providing aid to Jews, active in the General Gouvernement and in Hungary.
Due to Schindler’s extensive contacts with German officials in Cracow and the Commander of KL Płaszów, Amon Goeth, his factory flourished and it was easier for him to transfer his plant and the staff working for the army to Brünnlitz in Bohemia towards the end of the war. Inmates of KL Płaszów ( approx. 700 men and 300 women), who were on the list of workers transferred to the Brünnlitz camp, were saved as a result of this transfer.
Bibliografia
1. O trudnościach z oceną tej postaci może świadczyć fakt, że w wydanej w 2000 r. Encyklopedii Krakowa brak jest hasła poświęconego Oskarowi Schindlerowi.
2. T. Pankiewicz, Apteka w getcie krakowskim, Kraków 1947, s. 100.
3. Proces ludobójcy Amona Goetha przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Kraków 1947.
4. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej jako APKr), sygn. UW II 1072, k.211; pismo kierownika okręgu Polskiego Związku Zachodniego S. Nożyńskiego w sprawie opinii o lekarzu niemieckim dr med. Wernerze Rhode z 22 X 1946 r.
5. J. Aleksandrowicz, Kartki z dziennika doktora Twardego, Kraków 1962, s.l8.
6. S. Dobrowolski, Memuary pacyfsity, Kraków 1989, s. 226-237
7. tamże, s. 225.
8. Notatka z rozmowy S. Piwowarskiego z T. Sewerynem 21 V 1969, opracowana 3 I 1970 r. (w zbiorach S. Piwowarskiego). O tym, że polskie podziemie wojskowe miało swoich informatorów w fabryce świadczy także relacja Tadeusza Lipskiego, który jako żołnierz Armii Krajowej został oddelegowany do pracy w Emalii (rozmowa autorki z T. Lipskim, grudzień 2003 r.).
9. S. Dobrowolski, s. 228. W kontekście tej wypowiedzi ciekawym dokumentem jest kopia listu napisanego przez „Sterna”, więźnia obozu w Brünnlitz, do krakowskiej Rady Pomocy Żydom (odbiór potwierdził „Czerski” 19 XII 1944 r.), w którym autor dziękuje za przysłane przez R.P.Ż. wiadomości i pomoc (dary?), opisuje warunki obozowe, a także wymienia zasługi O. Schindlera w pomocy więźniom zarówno w Krakowie, jak i w Brünnlitz (Archiwum Państwowego Muzeum Gross-Rosen (dalej jako APMGR), sygn. MF-5339).
10. Na podstawie: H. Steinhouse, The real Oskar Schindler, artykuł w „Saturday Night”, kwiecień 1994, zob.:
http://dept.english.upenn.edu/~afilre- is/Holocaust/steinhouse.html
11. Ich, Oskar Schindler. Die persönliche Aufzeichnungen, Briefe und Dokumente, Oskar Schindler & Erika Rosenberg (red.), München 2000, s. 30-31.
12. Abwehra, - właść. Abwehr - wywiad i kontrwywiad Rzeszy, tamże, s. 30, 440.
13. Schindler utrzymywał z nim po wojnie kontakt listowy, a nawet zwracał się z prośbą o udzielenie pożyczki, Ich, Oskar Schindler..., s. 191, także J. Gruntova, Legendy a fakta o Oskaru Schindlerovi, Praha 2002, s. 24.
14. B. Sierszuła, Przystanek nadziei, „Rzeczpospolita”, 7 X 2000, nr 253.
15. J. Gruntova, Legenda a fakta..., s. 17.
16. Ich, Oskar Schindler..., s. 27.
17. J. Roszko, Tropem hochsztaplera Oskara Schindlera, cz. 4, „Gazeta Krakowska”, 2 XII 1994, nr 227, s. 5.
18. APKr, sygn. RH 401 RHB XII 35; Prośba o wpis do Rejestru Handlowego Sądu Okręgowego w Krakowie.
19. Tamże.
20. Tamże; Akt notarialny umowy spółki.
21. Tamże.
22. APKr, sygn. RH 401 RHB XII 35; Postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie z dn. 24 V 1937 nr III Rep. 77/37.
23. APKr, sygn. RH 401 R-HB XII 35; Odpis aktu umowy notarialnej sporządzonej 17 III 1939, nr rep. 371/39.
24. Roland Goryczko został aresztowany i wywieziony do KL Auschwitz transportem z więzienia Montelupich 5 V 1942 r. (nr oboz. 34717), w 1944 r. został ewakuowany do KL Mauthausen, gdzie doczekał wyzwolenia; por. Księga pamięci. Transporty Polaków do KL Auschwitz z Krakowa i innych miejscowości Polski południowej 1940-1944, t. II, Warszawa - Oświęcim s. 2002, 1056, 1057, 1068, 1071.
25. APKr, sygn. RH 401 RHB XII 35; Odpis aktu umowy notarialnej sporządzonej 17 III 1939 r. , nr rep. 371/39; oficjalnie Urząd Powierniczy utworzony został decyzją H. Franka 15 XI 1939 r.
26. APKr, sygn. RH 401 RHB XII 35; Odpis umowy dzierżawy firmy „Rekord” przez O. Schindlera.
27. Verzeichnis der Industrie-Unternehmung des Distriktes Krakau, Jahr 1940, Industrie und Handelskammer Krakau, Kraków 1940, s. 8.
Amtliches Fernsprechbuch für die Stadt Krakau, Stand 1 VI 1940, Deutsche Post Osten; Oskar Schindler poprzednio mieszkał przy Al. Krasińskiego 24 i w tym czasie nie był właścicielem fabryki.
29. APMGR, sygn. MHF-124-1696 (Najwyższy Trybunał Narodowy (dalej jako NTN), proces J. Bühlera, t. 81) odpis protokołu nr 1696/46 z przesłuchania A. Bankiera z dn. 11 IV 1947 r.
30. Por. J. Roszko, Tropem..., cz. 5, „Gazeta Krakowska”, 9 XII 1994, nr 283, s. 5.
31. J. Roszko, Tropem..., cz. 6, „Gazeta Krakowska”, 16 XII 1994, nr 289, s. 5.
32. APMGR, sygn. MF- 124-4219 (relacja F. Kiwetz).
33. J. Roszko, Tropem..., cz. 7, „Gazeta Krakowska”, 23-26 XII 1994, nr 295, s. 7.
34. APKr, R 408, B XIII 176 1935-41; Akta Prokocimskiej Huty Szkła, także: Ich, Oskar Schindler..., s. 441.
35. J. Gruntova, Legenda a fakta..., s. 29.
36. A. Bieberstein, Zagłada Żydów w Krakowie, Kraków 1985, s. 147-155.
37. E. Brecher, Legacy. True Stories of the List Survivors, New York 1994, s.261.
38. APMGR, sygn. MF-124-1078, MF- 124-4219 (relacje R. Nass, F. Kiwetz).
39. Die immer neue Frage: Wer war Oskar Schindler?, „Die Welt“, 15 I 2000.
40. Ich, Oskar Schindler..., s. 27; Joint- popularny skrót od The American Jewish Joint Distribution Committee, organizacji powstałej w 1914 r. z zadaniem pomocy dla Żydów osiedlających się w Palestynie; w okresie II wojny światowej Joint pomagał finansowo Żydom w Europie i Palestynie.
41. Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, Warszawa 1970, t.l,s.653.
42. Dla porównania płace dla robotników polskich w zakładach przemysłowych wynosiły od 60 gr do 1,4 gr za godzinę (1940-1941); A. Chwalba, Kraków w czasie II wojny światowej, Kraków 2002, s. 385-386.
43. Ich, Oskar Schindler..., s. 83.
44. E. Brecher, Legacy..., s. 122.
45. Członek Jüdische Ordnungstdienst (OD)- milicji żydowskiej.
46. E. Brecher, Legacy..., s. 248-249, także cytowane relacje R. Nass i F. Kiwetz.
47. Zob.: Duklauer-Perl.htm, także relacja R. Nass, op.cit. http//www.auschwitz.dk/Anna
48. Zeznania i relacje: A.Bankier, R. Nass, F. Kiwetz, op. cit.
49. P. Matusiak, Ruch oporu w przemyśle wojennym okupanta, Warszawa 1983, s. 272, zeznanie A. Bankiera op. cit., także zeznanie E. Majcherkiewicza (Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w Warszawie (dalej jako AIPN-KŚZpNP-BUiAD), zespół NTN, proces J. Bühlera, sygn. 327(B-81) k.42-46).
50. NKF- Neue Kühler und Flugzeugteilfabrik Kurt Hoderman w Krakowie (Fabryka chłodnic i części samolotowych K. Hodermana).
51. T. Wroński, Kronika okupowanego Krakowa, Kraków 1974, s. 270.
52. Relacja F. Kiwetz, op. cit., także lista żydowskich robotników DEF w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego - Instytutu Naukowo Badawczego - dalej jako AŻIH-INB) Akta Żydowskiej Samopomocy Społecznej (ŻSS), sygn. 2 11/ 101 s. 11,41, 104.
53. AIPN-KŚZpNP-BUiAD Warszawa, zespół NTN, proces J. Bühlera, sygn. 327 (B-81); także relacje F. Kiwetz i R. Nass, op. cit.
54. AŻIH-INB, akta ŻSS,, sygn. 211/101, s.12.
55. Relacje R. Nass, F. Kiwetz, A. Bankiera, op. cit.
56. Ich, Oskar Schindler..., s. 104.
57. Relacja F. Kiwetz, op. cit.
58. APMGR, sygn. MF-39-81 (NTN, proces J. Bühlera, t.81), protokół z przesłuchania dr Leona Steinberga.
59. AIPN-KŚZpNP-BUiAD Warszawa, zespół NTN, proces J. Bühlera, sygn. 327 (B-81)k. 11.
60. Tamże.
61. Ich, Oskar Schindler..., s. 85-86.
62. S. Dobrowolski, Memuary..., s. 228.
63. J. Roszko, Dobry człowiek Schindler, jak było naprawdę w Emalii przy Lipowej 4, „Dziennik Polski”, nr 156, 8 VII 1994, s.16; potwierdza to częściowo cytowana relacja R. Nass, która z kolei pisała, że wprawdzie nie była głodna, ale wycieńczona pracą ponad siły.
64. Zeznanie E. Majcherkiewicza, op.cit.
65. E. Brecher, Legacy..., s. 295.
66. Relacje F. Kiwetz, R. Nass, op.cit.
67. Tamże.
68. Relacja F. Kiwetz, op.cit.
69. J. Gruntova, Legenda a fakta..., s. 55.
70. Pamiątkowa tablica ku czci poległych lotników brytyjskich, „Echo Krakowa”, 1986 IX 2002, nr 167, s. 3, także: Ich, Oskar Schindler..., s. 104, relacja F. Kiwetz, op.cit., zeznanie E. Majcherkiewicza, op.cit.
71. E. Brecher, Legacy..., relacja F. Kiwetz, op. cit., R. Kiełkowski, ...Zlikwidować na miejscu!, Kraków 1981, s.176.
72. A. Chwalba, Kraków w czasie II wojny..., s. 373-374.
73. J. Dahlkamp, Zucker für die Teufel, „Der Spiegel“, nr 42/2000, s. 84-85.
74. J.w.; OKH- Oberkommando der Heeres-Dowódctwo Sił Lądowych.
75. Ich, Oskar Schindler..., s. 28.
76. W. Meyer, Unternehmen Sieben: eine Rettungsaktion für vom Holocaust Bedrohte aus dem Amt Ausland/Abwehr in Oberkommando der Wehrmacht, Frankfurt am Main 1993, s. 427.
77. Na temat członków Komitetu patrz: The Simon Wiesenthal Center: http.//motlc.wisenthal.com./index.html; także (The Trial of Adolf Eich- mann-the District Court Session, session 56,29.05. 1961; zeznania J. Branda): h Sessions/index-03.htmlttp.//www.vex.net/~nizkor/hweb/people/e/eichmann-adolf/transcripts/
78. AIPN- KŚZpNP-BUiAD Warszawa, zespół NTN, proces J. Bühlera, sygn. 327 (B-81),k.l2.
79. W. Mayer, Unternehmen Sieben..., s. 506;; Ich, Oskar Schindler..., s. 80. Ich, Oskar Schindler..., s. 90.
81. J. Gruntova pisze, na podstawie relacji Leopolda Fischgrunda, jednego z „Schindlerjuden”, że prawdopodobnie Schindler pełnił nawet rolę podwójnego agenta współpracując również z wywiadem brytyjskim i w związku z tym często odbywał podróże do Turcji, Legenda a fakta..., s. 75, 199.
82. Oryginały list opublikowanych w gazecie „Davar”, w postaci wycinków prasowych, znajdują się w posiadaniu Gieni i Nachuma Manor, którzy figurują na nich jako Nachum Monderer i Gienia Wohlfieler. Listy te zostały przetłumaczone z hebrajskiego przez Lili Haber, której ojciec Jakub Laser i jego brat, przeżyli wojnę dostając się na listę transportową do Brünnlitz dzięki temu,że ich siostra - Perla Leser pracowała w Emalii. Zob.:http:// ; korespondencja autorki z L. Haber.
www.shtetlinks.jewishgen.org/Krakow/kra_schindler2.htm
83. Proces ludobójcy Amona Goetha ..., s. 247.
84. J. Roszko, Polacy u Schindlera...
85. AIPN- KŚZpNP-BUiAD Warszawa, zespół NTN, akta procesu A.L. Goetha, t.41, k. 31.
86. Jeden ze świadków w procesie A. Goetha sugerował, aby w sprawach dotyczących interesów prowadzonych na terenie KL Płaszów powołać na świadka Oskara Schindlera (AIPN- KŚZpNP-BUiAD Warszawa, zespół NTN, akta procesu A.L. Goetha, t.43, k.221).
87. J. Gruntova, Legenda a fakta..., s. 52-60; dokument-zestawienie obozów filialnych KL Gross-Rosen podaje aktualną ilość więźniów oraz planowany wzrost; odnośnie Brünnlitz dn. 18 XI 1944 r. stan ten wynosił 700 mężczyzn i 300 kobiet, a planowano 800 mężczyzn i 1400 kobiet (APM- GR, sygn. 2829/DP). Jak wynika z relacji więźniów, kiedy przybyli do Brünnlitz, obóz, mieszczący się na piętrze jednej z hal fabrycznych, nie był przygotowany na ich przyjęcie. Nie było pryczy, sienników, nie funkcjonowała łaźnia itp.; por. A. Bieberstein, Zagłada Żydów..., J. Bau, Czas zbezczeszczenia, Tel Awiw 1990, s. 154. Jeden ze świadków w procesie Leopolda pisał: Obóz ten zaczął pod. Leipold dopiero organizować, tak, że przez dłuższy czas musieliśmy spać na kamiennej posadzce. (APM- GR-MF-45-227.028).
88. E. Schindler, E. Rosenberg (red.), Pamiętniki. Żona Oskara Schindlera oskarża Spielberga, 1996, s. 80.
89. H. Nelken, Pamiętnik z getta w Krakowie, Toronto 1987, s. 291.
90. S. Müller-Madej, Dziewczynka z „Listy Schindlera ”, cz. I. Oczami dziek- ka, Kraków 2000, s.149-150.
91. A. Bieberstein, Zagłada Żydów..., s. 149, APMGR- sygn.MF-124-4124 (relacja L. Herzog), sygn. MF-124-2031 (relacja L. Abrahamer).
92. E. Brecher, Legacy..., s. 412; właściwie Jehuda Minc, na liście więźniów Brünnlitz jako Anschel Freiman.
93. Tamże, s. 427.
94. Tamże, s. 412.
95. J. Gruntova, Legenda a fakta..., s. 63-64, 194-195.
96. APMGR, sygn. 1834/DP, 4107/DP, 4108/DP., także A. Kobielec, Filia obozu koncentracyjnego Gross-Rosen Arbeitslager Brünnlitz, wyd. Państwowe Muzeum Gross-Rosen, Wałbrzych 1991.
97. E. Fogelman, Conscience and courage. Rescue of Jews during the Holocaust, New York 1994.
98. Por. Ich, Oskar Schindler...
99. Tamże, s. 99.
100. Tamże.
101. Tamże, s. 174.
102. Ich, Oskar Schindler..., w jednym z listów z lat 70. Schindler prosił np. o zapłacenie rachunku za jego dwutygodniowy pobyt w sanatorium, także E. Brecher, Legacy...
103. E. Brecher, Legacy..., s. 381, właściwie Henryk Zylberszlak z Radomia, na liście więźniów jako Hersch Silberschlag.
104. Tamże.
105. Die immer neue Frage, s. 1.
106. T. Cole, Selling the Holocaust. From Auschwitz to Schindler. How History is bought, packaged and sold, New York 1999.
107. Nota edytorska do książki I. Tomaszewki , T. Werbowski, Zegota: the rescue of Jews in wartime Poland, Montreal 1994.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
