Miniatury Kodeksu Behema jako ilustracja warunków pracy i mieszkania mieszczan
DOI:
https://doi.org/10.32030/Abstract
THE MINIATURES FROM BEHEM’S CODE — AN ILLUSTRATION OF WORK AND LIVING CONDITIONS OF BURGHERS
In 1505 Baltazar Behem, a town clerk, donated a code including guild charters, laws and statutes decorated with 27 miniatures to the Cracow City Council. Most of them represent craftsmen at work; part of them represent guild emblems with items manufactured by the guild members or the symbols of their work. The miniatures show manufacturing skills along with the tools used and the products manufactured. They also show craftsmen’s workshop furnishing — all kinds of tables, benches, chests, cabinets, lavabos, stools etc. Some miniatures represent interiors that may be regarded as living rooms rather than workshops. Several other miniatures depict townscape and its environs. Although the items and the interiors shown in the miniatures are modelled after the German prints, they are generally realistic. However, the townscape and the town environs modelled after Flemish painting and prints do not in the least portray the Cracow of the beginning of the 16th century.
References
1. Z. Ameisenowa, Rękopisy i pierwodruki iluminowane Biblioteki Jagiellońskiej, Wrocław-Kraków 1958, s. 163.
2. Najobszerniej zajął się tym w odniesieniu do Kodeksu Behema, W. Terlecki, Ze studiów nad miniaturą polską XVI w., Spraw. Tow. Nauk. we Lwowie, Lwów 1930, t. X. Katalog zestawiający dzieła małopolskie z ich wzorami graficznymi podał A. M. Olszewski, Pierwowzory graficzne późnogotyckiej sztuki małopolskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975.
3. K. Estreicher, Miniatury Kodeksu Bema oraz ich treść obyczajowa, Rocz. Krak. t. XXIV, 1933.
4. Np. cech murarzy zorganizował się w 1512 r., J. Ptaś- nik, Codex picturatus Baltazara Behema. Problem autorstwa, Kwart. Hist. R. XLIV, t. 1, 1930, s. 6.
5. J. S. Jamroz, Mieszczańska kamienica krakowska wiek XIII-XV, Kraków-Wrocław 1983, s. 84.
6. H. Jasieński, Dawna kamienica krakowska jej układ i wnętrze, Kraków 1934, Bibl. Krak. nr 83, s. 25: także J. Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, Kraków 1934, s. 482.
7. M. Gutkowska-Rychlewska, Historia ubiorów, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968, s. 382.
8. M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław-Warszawa- -Kraków-Gdańsk-Łódź, 1986
9. Z. Ameisenowa, op. cit., s. 163.
10. R. Rybarski, Handel i polityka handlowa Polski w XVI stuleciu, Poznań 1928, t. 1, s. 271.
11. J. Ptaśnik, op. cit., s. 169.
12. Np. oszacowanie towarów znajdujących się w kramie Walentego z 26.II.1547 r. w: S. Nawrocki, J. Wisłocki, Inwentarze mieszczańskie z lat 1528-1635 z ksiąg miejskich Poznania, Poznań 1961, s. 13, nr 17.
13. J. Ptaśnik, op. cit., s. 171.
14. J. Goctwicka, N. Narębski, Zarys historii meblarstwa, Toruń 1968, s. 15.
15. Taki sposób gotowania w Ołtarzu Mariackim Wita Stwosza: [także] J. Bieniarzówna, Z dawnego Krakowa, Kraków 1957, s. 123.
16. Tamże, s. 124.
17. H. Samsonowicz, Materiały do historii wytwórczości przemysłowej wiejskiej w Polsce feudalnej, Kwart. Hist. Kult. Mat., Warszawa R. I, 1953, nr 1-2, s. 146.
18. Tamże, s. 146.
19. Inaczej B. Bucher, Die alten Zunst und Verkehrsord- nungen der Stadt Krakau, Wien 1889, s. XV.
20. [zob.] H. Samsonowicz, op. cit., s. 147.
21. Inaczej Z. Ameisenowa, op. cit., s. 163.
22. K. Estreicher, op. cit., s. 226.
23. Bowiem ubiór dopasowywano do ciała.
24. K. Estreicher, op. cit., s. 208. Uważa za mistrza także mężczyznę za stołem.
25. I. Turnau, Polskie skórnictwo, Wrocław-Warszawa- -Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, s. 66.
26. L. Lepszy, Cech złotniczy w Krakowie, Rocz. Krak. 1898, t. 1, s. 138-139.
27. Z. Pazdro, Uczniowie i towarzysze cechów krakowskich od 2 poł. w. XIV do poł. w. XVII, Studia nad historią prawa polskiego, t. 1, z. 4, Lwów 1900, s. 17 i 40. Autor podaje, iż w warsztacie było zwykle jeden lub dwóch uczniów, rzadziej trzech lub czterech, a z czeladzi odjednego do czterech czeladników. Ilość czeladzi występującej na miniaturach jest dowolna, tzn. nie odpowiada przepisom.
28. [cyt. za] Z. Pazdro, op. cit., s. 21 i 22.
29. Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. S. Kozakiewicz, Warszawa 1969, s. 186 i 371.
30. Dot. wyłącznie wilkomów z cyny lub srebra, szklane bowiem miały inne kształty.
31. Słownik terminologiczny... s. 299.
32. Wilkomy tego typu zdobione metodą puklowania występują w ikonografii, np. w „w Pokłonie Trzech Króli” z tryptyku Marcina Czarnego z Muzeum Diecezjalnego w Kielcach z pocz. XVI w. Podobny typ wilkomu wy stępuje też u Dürera np. w „Nemezis” z 1501-3 lub „Nierządnicy babilońskiej” z 1497-8.
33. A. Bochnak, J. Pagaczewski, Polskie rzemiosło artystyczne wieków średnich, Kraków 1959, s. 98. także Z. Żygulski jun., Dzieje polskiego rzemiosła artystycznego, Warszawa 1987.
34. Słownik terminologiczny..., s. 221.
35 A. Chmiel, Garncarze krakowscy, Kraków 1907, s. 11. Według statutu garncarzy z 1504 r. sztukę mistrzowską stanowiły: garnek wielki, dzban wielki, donica wielka.
36. I. Baranowski, Przemysł połski w XVI w., Warszawa 1919, s. 23.
37. Ibidem, s. 106; I. Turnau, op. cit., s. 41.
38. K. Estreicher, op. cit., s. 215 i nast.
39. F. M. Feldhaus, Maszyny w dziejach ludzkości od czasów najdawniejszych do odrodzenia, Warszawa 1958, s. 251.
40. T. Szydłowski, Dzwony starodawne sprzed r. 1600 na obszarze byłej Gałicji, Kraków 1922, s. 1 i 2.
41. Tamże, s. 33.
42. J. W. Hołubiec, Polskie lampy i świeczniki, Wrocław- Warszawa-Kraków 1990, s. 29.
43. K. Gierdziejewski, Zarys dziejów odlewnictwa polskiego, Stalinogród 1954, s. 95. Także F. Kiryk, Cechowe rzemiosło metalowe, zarys dziejów do 1939 r., Warszawa-Kraków 1972, s. 204.
44. Por. Zabójstwo św. Stanisława z tryptyku Mistrza legendy św. Stanisława z 1518 r., por. też Cud u grobu św. Patriarchy z Legendy św. Jana Jałmużnika.
45. J. Hołubiec, op. cit., s. 30.
46. Jest to raczej topór, służący do okantowywania i gładkiej obróbki drewna. W. Grobelny, Słownictwo rzemieślnicze, Grudziądz 1925, t. 1, s. 95 i 96.
47. Ustawa krakowskiego cechu stolarzy z 1547 r. dopuszczała pracę w warsztacie tylko pięciu osobom łącznie z mistrzem — F. Piekosiński, Prawa, przywileje i statuty miasta Krakowa, Kraków 1885, t. I, z. 1, nr 452.
48. F. M. Feldhaus, op. cit., s. 284 i 285.
49. I.Baranowski, op. cit., s. 132 i nast.
50. J. Gostwicka. Dawne mebla polskie, Warszawa 1965, s. 15.
51. Tamże, s. 14.
52. Por. zwieńczenia kwater ołtarza Wita Stwosza.
53. L. Lepszy, Studia nad ornamentyką kodeksów miniaturowych polskich, w: Przemysł Artystyczny, Lwów 1896, z. 1 i 2, s. 32.
54. Kwatera ołtarza Mistrza Tryptyku ze Starego Bielska w kościele parafialnym w Starym Bielsku, sprzed 1500 r.
55. S. Hinz, Wnętrza mieszkalne i meble, Warszawa 1980, il. 81, 85, 99, 104.
56. Kaesz Gyula, Meble stylowe, Wrocław-Warszawa- Kraków 1990, s. 82.
57. I. Turnau, op. cit., s. 71.
58. J. Gostwicka, S. Narębski, op. cit., s. 16.
59. Np. pieniędzy. W inwentarzu ruchomości Apolonii Cze- szkowej z 1547 i 1549 r. wymienia się m. in. pieniędzy grzywna, co była w stole a więc w szufladzie. S. Nawrocki, J. Wisłocki, op. cit., c. 15, nr 20.
60. Por. figurki jasełkowe w klasztorze ss. klarysek w Krakowie, gdzie na ławkach leżą poduszki.
61. Z. Bocheński, Krakowski cech mieczników, Kraków 1937, Bibl. Krak. nr 92, s. 14.
62. Tamże, s. 12-15.
63. A. Swaryczewski, Płatnerze krakowscy, Warszawa- Kraków 1987, s. 152; [także] A. Jelicz, Życie codzienne w średniowiecznym Krakowie, Warszawa 1966, s. 114.
64. I. Baranowski, op. cit., 43.
65. F. Piekosiński, op. cit., nr 428.
66. F. Piekosiński, op. cit., nr 395.
67. Z. Bocheński, op. cit., s. 16.
68 Tamże, s. 17 .
69. Tamże, s. 21.
70. I. Baranowski, op. cit., s. 45.
71. Ponieważ kowale tworzyli ze ślusarzami cech wspólny — I. Baranowski, op. cit., s. 52.
72. Według statutu z 1468 r. czeladnik wychodząc na ulicę miał nosić znak swego rzemiosła i musiał być przyzwoicie ubrany, a na głowie mieć kapelusz nie zaś czapkę płócienną, jaką nosił przy pracy. Dlatego, właśnie odchodzący czeladnik na miniaturze ma na głowie czapkę i zatknięte za pas narzędzia X Chotkowski, Rzemiosła i cechy krakowskie w XV w., KRaków 1891, s. 61 i 62.
73. I. Baranowski, op. cit., s.129.
74. Z. Rozanow, Muzyka w miniaturze polskiej, Warszawa 1965, s. 103 i 104.
75. Opisywano ten herb także jako dwa topory, kapelusz i czapka z daszkiem, w: A. Przeździecki, E. Ras- tawiecki. Wzory sztuki średniowiecznej i z epoki odrodzenia po koniec wieku XV w dawnej Polsce, Warszawa 1855-58, t. II.
76. A. Grabowski, Dawne zabytki miasta Krakowa, Kraków 1850, s. 184.
77. I. Baranowski, op. cit., s. 131.
78. T. Żurawska, Polskie powozy, Warszawa-Kraków- Gdańsk-Łódź 1982, s. 16 i 20.
79. Tamże, s. 25.
80. W Krakowie samodzielny cech siodlarzy powstał w 1550 r. niemniej jeszcze w XVIII w. rymarze wchodzili w kompetencje siodlarzy — I. Turnau, op. cit., s. 65.
81. I. Turnau, op. cit., s. 68.
82. L. Lepszy, Pergameniści i papiernicy krakowscy w ubiegłych wiekach i ich wyroby, Rocz. Krak. t. IV, 1900, s. 238 — podaje, że napis ten pochodzi od senatora K. Soczyńskiego, nie podając jednak skąd zaczerpnął tę wiadomość.
83. Tamże., s. 238 i nast. oraz 247.
84. A. Chmiel, Godła rzemieślnicze i przemysłowe krakowskie od poł. XIV w. aż do XX w., Kraków 1922.
85. K. Estreicher, op. cit., s. 229, dodaje, że przedmioty leżące na ławce bardziej wydają się być sztywnymi tabliczkami niż wiotkimi kartkami, a wiadomo iż mydło sprzedawano w twardych tablicach z wybitą cechą producenta.
86. Z. Ameisenowa, op. cit., s. 167.
87. I. Turnau, op. cit., s. 82. Asortyment wyrabianych przez nich przedmiotów różnił się i stąd podział kompetencji.
88. I. Turnau, op. cit., s. 79 i nast.
89. J. Lachs, Dawne łaziebnictwo krakowskie, Kraków 1919, Bibl. Krak. nr 55, s. 25.
90. I. Lachs, op. cit., s. 33 i 36. Od 1480 r. cech cyrulików obiera swoich starszych niezależnie od łaziebników, zatem cechy te faktycznie rozdzieliły się.
91. M. Gutowski, Komizm w polskiej sztuce gotyckiej, Warszawa 1973, s. 83 i 84.
92. B. Miodońska, Iluminacje krakowskich rękopisów z 1 poł. XV w. w Archiwum Kapituły Metropolitalnej na Wawelu, Kraków 1967, s. 82.
93. Drzwi Gnieźnieńskie, red. M. Wa1icki, Wrocław 1959, t. II, s. 176-177.
94. M. Gutowski, op. cit., s. 64 i nast.
95. J. Lachs, op. cit., s. 27-29.
96. J. Ptaśnik, op. cit., s. 6.
97. T. Gimpel, Jak budowano w średniowieczu, Warszawa 1968, s. 65.
98. B. Ulanowski, Kilka zabytków ustawodowstwa krakowskiego i wojewodzińskiego w przedmiocie handlu i ustanawiania cen, Archiwum Komisji Prawniczej, Kraków 1895,t. I, s. 123.
99. J. Wyrozumski, Dzieje Krakowa, Kraków 1992, t. 1, s. 340.
100. B. Ulanowski, op. cit., s. 125; [także] W. Boga- tyński, Walka z pijaństwem w renesansowym Krakowie, Kraków 1954, s. 7 i 10.
101. W. Siedlecka, Polskie zegary, Warszawa-Kraków- Gdańsk 1974, s. 63.
102. K. Estreicher, op. cit., s. 226.
103. K. Koeh1er, Dawne cechy i bractwa strzeleckie w Kościanie, Poznań 1899, s. 217.
104. Tamże, s. 206 i 210.
105. A. Chmiel, Szkice krakowskie, Kraków 1939-47, Bibl. Krak. nr 100, s. 218-219.
106. Rzemieślnicy lubili trzymać w warsztatach ptaki, o czym świadczy wiersz F. Śniadeckiego wyliczający wśród obowiązków ucznia:
„Jeśli są ptacy w klatkach, miej też czas do tego, By głodu i plugastwa nie miały żadnego.” w: Z. Pazdro, op. cit., s. 21.
107. S. Kutrzeba, Ideał i życie kobiety w Połsce wieków średnich, Ateneum Polskie, Lwów 1908, t. IV, s. 191.
108. Np. w wyobrażeniach majestatu (trony) na pieczęciach, patrz J. Gostwicka, op. cit., s. 23.
109. Kwatera tryptyku mistrza Matki Boskiej Bolesnej z kaplicy Czartoryskich w katedrze wawelskiej z ok. 1470-80.
110. J. Gostwicka, op. cit., s. 15.
111. Miniatura Święcenie stołu wielkanocnego z Pontyfikału Erazma Ciołka.
112. Np. w tryptyku Mistrza Legendy św. Stanisława z Kobylina z ok. 1518, w scenie Kupna wsi.
113. Por. reprodukcje w: J. Gostwicka, op. cit., nr 26 i 27.
114. J. Gostwicka, S. Narębski, op. cit., s. 18.
115. Tak też charakteryzuje wyobrażenia mebli w Kodeksie Behema J.Gostwicka w: J. Gostwicka, op. cit., s. 24.
116. B. Kopydłowski, Polskie kowalstwo architektoniczne, Warszawa 1958, s. 10-11.
117. Tamże, s. 14.
118. Z. Gloger, Budownictwo drzewne i wyroby z drewna w dawnej Polsce, Warszawa 1907, t. I, s. 27.
119. K. Dobrowolski, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Kraków 1927, s. 25-27.
120. B. Bucher, Die alten Zunst und Verkehrsordnungen der Stadt Krakau, Wien 1889, s. XVII odczytał: hyems, Auto- mnus, aestas(?).
121. Bucher odczytał je: qui tibi... vota(?) fecit (fuit?) XXVII tavola... tunc tau?... filius(?) Alberti Ikon(?)... dono?...d...” zaś Dobrowolski tak: qui tibi... grata? fuit XXVII tarda tamen(?)...quam...us Alberti S...clara. Napis ten odnosi się zapewne do twórcy miniatur a cyfra XXII oznaczać może ich liczbę. W: Z. Ameisenowa, op. cit., s. 165.
122. L. Lepszy, Cech malarski w Polsce od wieków średnich do końca XVII wieku, Kraków 1896, s. 10-12.
123. M. Dayczak-Demanasiewicz, Uwagi o renesansowych dekoracjach malarskich krakowskich wnętrz mieszczańskich, Biul. Krak., Kraków 1961, t. III, s. 135 i 136.
124. Tamże, s. 136-137.
125. Tak też L. Lepszy, Cech malarski w Polsce... s. 16-18.
126. M. Walicki, Złoty widnokrąg... s. 34.
127. J. Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo... s. 153.
128. J. Klepacka, Zabytki cechowe w zbiorach Muzeum Historycznego miasta Krakowa, Kraków 1957, s. 16.
129. Inwentarze mieszczańskie często wymieniają po kilka skrzyń, np. inwentarz ruchomości kupca Jana Tregera z 1550 r., w: S. Nawrocki, J. Wisłocki, Inwentarze mieszczańskie z lat 1528—1635 z ksiąg miejskich Poznania, Poznań 19 61, s. 23 i 24, nr 36.
130. J. Hołubiec, Polskie lampy... s. 24.
131. S. Nawrocki, J. Wisłocki, Inwentarze mieszczańskie... s. 24, nr 37.
132. S. Świszczowski, Wczesnorenesansowe lavabo w klasztorze ss. Dominikanek na Gródku, Biul. Krak., Kraków 1961, t. III, s. 114-115.
133. H. Jasieński, Dawna kamienica krakowska jej układ i wnętrze, Kraków 1934, Bibl. Krak. nr 83, s. 25; [także] J. S. Jamroz, Mieszczańska kamienica krakowska wiek XIII-XV, Kraków 1983, s. 149.
134. Z. Ameisenowa, Rękopisy i pierwodruki... s. 170 i 173.
135. J. S. Jamroz, op. cit., s. 92.
136. E. Ligęza, Wodociągi dawnego Krakowa, Kraków 1971, s. 28 i 12.
137. J. Kuczyński, Wawel, Materiały archiwalne do budowy zamku, wyd. A. Chmiel, Kraków 1913, Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej, t. V, s. 450.
138. W. Siedlecka, Polskie zegary, s. 38 i 42.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
