Dzieje krakowskiego domu przy ul. Krupniczej 26
DOI:
https://doi.org/10.32030/Abstract
HISTORY OF THE PALACE AT 26 KRUPNICZA STREET IN CRACOW
The author presents the history of the palace and its origins. At the turn of the 15th century there was a large house on this site, with a pottery inside. Later, in the 17th century, there was a suburban guesthouse there, then replaced by a little wooden manor surrounded by a garden. According the Cracow City Map of 1820, made by Ignacy Enderle, it was the estate No 127, district IX, and it belonged to the Solecki family. The building and its courtyard were 150 and the garden 525 Viennese fathoms (ancient area measures). In 1826 the estate was a property of the Grzybowski family. After several years it belonged to a Cracow merchant Mateusz Rogowski. The Rogowski’s house was destroyed by a fire in 1850 — the most severe fire of Cracow. In 1854 another house in brick was built on this site by Rogowski. It was a one-storey house designed by Dr Ignacy Hercok. One of the greatest Polish 19th-century poets and painters, Stanislaw Wyspiański, was born in that house on 15 January 1869. In 1873 the house was remodelled to form a residence of Professor J. Szujski. He was an outstanding Polish historian and playwright, the Rector of the Jagiellonian University and a co-founder of the Academy of Arts and Letters in Cracow. The residence was designed by architect Antoni Łuszczkiewicz. The palace housed a magnificent scientific library and works of art. Szujski played an important role in Cracow’s scientific, cultural and political life, so the house was always full of guests. Szujski lived there for 10 years. He died prematurely at the age of 47, in 1883. In the 1880s the house got number 26, the same as it has toady. In 1896 the real property was passed to countess Róża Tarnowska, born Branicka. She turned the palace into a tenement house. In 1932 it was bought by an outstanding Polish painter Józef Mehoffer, the Rector of the Academy of Fine Arts in Cracow. He had the palace reconstructed and furnished with many works of art, including his own works — paintings, cartoons for polychromy, drawings and stained-glass. The palace was called te ‘Under the Cones Palace’ and became the Mehoffer family residence. The residence in the city centre, with a big Mehoffer family coat-of-arms over the gate, surrounded by a large garden, became the artist’s home, being at the same time a sort of museum and a place for artists’ meetings. Mehoffer lived there for 10 years. He died in 1946. Forty years later, on the Mehoffer family initiative, ‘The Józef Mehoffer’s House’ was established here as a branch of the National Museum in Cracow.
References
1. S. Tomkowie z, Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Ich nazwy i zmiany postaci. Kraków 1926, s. 171.
2. K. Pieradzka, Garbary przedmieście Krakowa (1363-1587), B. K. Nr 71, Kraków 1931, s. 46.
3. J. Kostysz, Warsztat zduński z w XVI na Garbarch, R. K. XXX, Kraków 1938, s. 222.
4. Nad Młynówką podobnych warsztatów garncarskich było sporo, co upamiętnia nazwa ulicy: Garncarska. W średniowieczu, pisze Tomkowicz, taką nazwę pierwotnie nosiła ulica Gołębia a ok. 1800 r. obecna ulica Krupnicza. „Ulice tę nie wiem z jakiego powodu nazwano Krupniczą, gdyż nieco dawniej miała nazwę Garncarskiej, co jeszcze ja sam dobrze pamiętam”. — Komentuje w swoich Wspomnieniach, T. II. s. 194. Ambroży Grabowski, każąc się domyślać, że w procesie
zawieszania samych tablic, w początkach XIX w. nastąpiła pomyłka.
5. J. Kostysz, op. cit. s. 224.
6. J. Wielogłowski, autor kroniki „Historya pożaru Miasta Krakowa”, Kraków 1850, s. 14, wspomina, że w 1842 r. w Krakowie było zarejestrowanych 418 garncarzy z czego większość czerpała glinę właśnie z Błoń.
7. J. Kostysz, op. cit. s. 224.
8. S. Tomkowicz, op. cit., s. 173.
9. J. Bieniarzówna, J. Małecki, Dzieje Krakowa, T. 2, Kraków 1980, s. 133.
10. J. Bieniarzówna, J. Małecki, Dzieje Krakowa, T. 3, Kraków 1979, s. 340.
11. A. P. Krak. Oddział Kartografii i Dokumentacji Technicznej, Zbiór kartograficzny I/6, s. 32.
12. Na planie oznaczona jest jako Rudawa. W istocie Młynówka, zwana też Rudawką, była sztucznym kanałem Rudawy.
13. A. P. Krak. WMK. Hip. vol. 15. Księga wykazów gminy IX Miasta Wolnego Krakowa przez Kommisyą Hypoteczną Rzeczy-Pospolitey Krakowskiey od Seymu Prawodawczego dnia 17go Czerwca 1822 roku ustanowioną po dzień 31. Maia 1826 roku ułożonych i zatwierdzonych. Nr 127. 1. Kadastru 30. s. 206.
14. Por. M. Stokowa, Kalendarz życia i twórczości 1869-1890 Stanisława Wyspiańskiego [w] Stanisław Wyspiański, Dzieła zebrane, T. 16. vol. I, s. XXV-Rodowód rodziny Rogowskich.
15. A. Waśkowski, Z moich wspomnień o Stanisławie Wyspiańskim, Miejsce Piastowe - 1934, s. 8.
16. A. Waśkowski, op. cit., s. 8.
17. Por. np. Księga wykazów gminy IX... L. Kadastru 12. s. 82. posesja nr 107.
18. A. Waśkowski, op. cit., s. 8. Dla tej informacji nie udało się znaleźć potwierdzenia w materiałach archiwum.
19. M. Stokowa, op. cit. s. X.
20. Nr 1725 dom i podworzec/i nr 1726/ogród/.A. P. Krak. Krak. op. 69, s. 178, a następnie spis właścicieli domów za rok 1858.
21. A. Waśkowski, op. cit., s. 8.
22. Wielogłowski, J. Historya pożaru... s. 6.
23. A. Waśkowski, op. cit., s. 8.
24. Wielogłowski pisze, że od 1142 r. było w Krakowie 42 wielkich pożarów, ale ten dziesięciodniowy [...] „z skarbnicy naszej dużo bogactwa uronił”. J. Demel analizując stosunki gospodarcze i społeczne Krakowa w latach 1846-1853 oraz w rozprawie Pożar Krakowa 1850, R. K. T. XXXII. z. 2, s. 78, zwraca uwagę, że tylko niewielka część domów była asekurowana, a zebrane przez Komitet Pogorzeli środki w wysokości 1 miliona złp. pozwoliły wypłacić poszkodowanym 18,5% faktycznej wartości spalonego mienia. Dopiero w 1851 r. powołano Komisję Rządową Pożyczki, dzięki której pogorzelcy mogli otrzymać pożyczki na 4% z obowiązkiem spłaty w ciągu 20 lat. Skorzystał z niej także M. Rogowski zaciągając 5 sierpnia 1852 r. i 14 lipca 1853 r. łącznie 2000 fl. które zgodnie z warunkami skryptu miał spłacić w przeciągu 20 lat w równych półrocznych ratach wraz z procentem po 4 od sta rocznie. Dopiero to stworzyło warunki odbudowy spalonego miasta w ciągu 3 lat.
25. A. P. Krak. Oddział Dokumentacji Technicznej: Regulacja Dz. IV 1851. „Plan uregulowania rzeki Rudawy powyżej Młynów Dolnych jako też projekt sprostowania ulicy Krupniczej33. Sporządził I. Hercok. Skala 1:615.
26. A. P. Krak.Bm. 26. Dz. IV. 2. 1. s. 14. Drugi plan zatwierdził Magistrat 12.10.1853, podpisał go adiunkt Biura Budownictwa Miejskiego w Krakowie Paweł Barański, architekt przebudowy Pałacu bar. Larysza i Domu Fischera „Pod Konikiem33 w Rynku Głównym.
27. A. P. Krak. Bm. 26. Dz. IV. 2. ls. 14.
28. S. Łoza, Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954, s. 114.
29. Por. J. Purchla, O architekturze krakowskiej połowy XIX wieku, a także Aneks: Antoni Stacherski, Nowocześni budowniczowie krakowscy i postawione przez nich budowle, R. K. LIII, Kraków 1987, s. 121.
30. J. Purchla, op. cit., s. 121.
31. A. Chmiel, Szkice Krakowskie, B. K. Nr 100, Kraków 1939-1947, s. 157.
32. Por. J. Demel, Stosunki gospodarcze i społeczne Krakowa w latach 1846-1853, B. K. Nr 107, Kraków 1951, s. 256.
33. J. Demel, op. cit., s. 130.
34. A. Waśkowski, op. cit., s. 8.
35. A. P. Krak. Przegląd nowego podziału i oliczbowania domów w Głównym Mieście Krajowym Krakowie, Kraków 1858.
36. A. Waśkowki, op. cit., s. 6. Por. Kontrakt kupna- sprzedaży domu przy Krupniczej 14 pomiędzy spadkobiercami M. Rogowskiego a Joanną z Jełowickich Szujską z dn. 12 grudnia 1872. A. P. Krak. HKr. T. 251. s. 4739-4750.
38. A. Waśkowski, op. cit., s. 14.
39. A. P. Krak. Oddział Dokumentacji Technicznej. BM. 103, s. 74 i 82.
40. Jedna z nich, ufundowana przez właściciela kilku kamienic przy Krupniczej, Antoniego Wojczyńskiego, stoi w ogrodzie przy ul. Szujskiego. W/g J. Stankiewiczowej podobno rzeźbiarz nadał Madonnie rysy twarzy narzeczonej, przyszłej matki poety.
41. A. Waśkowski, op. cit., s. 6, M. Waśkowska- Kreinerowa., Na marginesie życiorysu Stanisława Wyspiańskiego, Kraków 1933, s. 3.
42. Tablica posiada następujący tekst: „W domu tym / dn. 15 stycznia 1869 roku / urodził się / Stanisław Wyspiański”. Tablice tę ufundowała młodzież Technikum Odzieżowego w Krakowie im. Stanisława Wyspiańskiego przy ul. Syrokomli 21. Wmurowano ją 28 listopada 1964 roku. Por. pismo Dyrekcji Szkoły L. Dz. o57/1402/64 z dnia 4 sierpnia 1964 r. do mgr Zbigniewa Skolickiego, Przewodniczącego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie, znajdujące się w aktach domu Krupnicza 26/28, Konserwatora Zabytków Miasta Krakowa. Por. Dziennik Polski i Gazetę Krakowską z dnia 28 i 29 listopada 1964 r.
43. M. Waśkowska-Kreinerowa, op. cit., s. 4.
44. A. Waśkowski, op. cit., s 15/16. Por. Intabulacje spadkową Uchwały Sądu krajowego krakowskiego z dn. 27 maja 1872 nr 9806.
45. A. P. Krak. księgi Gruntowe M. Krakowa i Dóbr Tabularnych z obszaru Sądu Okręgowego w Krakowie, HKr. 58, s. 616.
46. J. Szujski napisał kilkanaście dramatów historycznych, które wystawiano w teatrze krakowskim, m.in. Halszka z Ostroga (1858), Dzierżanowski (1859), Wallas (1860), Królowa Jadwiga (1860), Jerzy Lubomirski (1861), Zborowscy (1868), Śmierć Władysława IV (1867), Adam Śmigielski (1867), Długosz i Kallimach (1870), i inne. Por. życiorys J. Szujskiego [w:] H. Barycz, Wśród gawędziarzy, pa- miętnikarzy i uczonych galicyjskich, Kraków, 1969, T. 2. s. 112.
47. Ibidem.
48. S. Łoza, op. cit., s. 183.
49. M. Jarosławiecka-Gąsiorowska, Architektura neoklasyczna w Krakowie, R. K. T. XXIV, s. 184.
50. M. Waśkowska-Kreinerowa, rkps. teki I-V, Bibl. Jagll. (cytat za M. Stokową Kalendarz... s. XXXI.
51. H. S. Michalak, Józef Szujski 1835-1883. Światopogląd i działanie, Łódź 1987, s. 215.
52. J. Hulewicz, Akademia Umiejętności w Krakowie, Wrocław 1958. Aneks.
53. J. Szocki, Księgozbiór domowy Józefa Szujskiego. Biul. Bibl. Jag. R. XXXIX Kraków 1989-90, s. 105.
54. S. Smolka, Józef Szujski i jego stanowisko w literaturze i społeczeństwie, Kraków 1883. Odb. „Czasu”, s. 5 i dalsze.
55. H. S. Michalak, op. cit., s. 214.
56. H. Stamirski, Józef Szujski i jego kontakty z Sąde- czyzną, R. S. T. II, Nowy Sącz 1949, s. 14., J. Szocki, op. cit. 117.
57. Na Krupniczej mieszkała cała plejada sławnych krakowian: S. Wyspiański, J. Matejko, H. Rodakowski, L. Wyczółkowski, J. Malczewski, W. i K. Tetmajerowie, niemal cała krakowska szkoła historyczna: J. Szujski, M. Bobrzyski, S. Smolka, K. Potkański. Mieszkał tu także Wallek-Walewski, Boy-Żeleński, J. Moheffer itd. Dzieje tej ulicy i ludzi z nią związanych stały się przedmiotem zainteresowania krakowskiego pisarza Wł. Bodnickiego w książce historycznej pt. Muzy na Krupniczej, Kraków 1982. WL.
58. J. Bieniarzówna, J. Małecki, op. cit., s. 340.
59. Zmianę numeracji oparto o zasadę, że jedna pierzeja ulicy otrzymuje numery parzyste a druga strona numery nieparzyste.
60. Por. Sąd Rejonowy dla M. Podgórza, księgi. Lwh-293,
61. Ibidem, por. też. Bm. 26. Dz. IV. ls. 14.2. Tabl. 7-8.
62. S. Broniewski, Spotkania z Krakowem, Kraków 1975, s. 74 i dalsze.
63. A. Nowaczyński, Małpie zwierciadło, Kraków 1974, T. I. s. 506.
64. A. P. Krak. Księga Budowlana ABM.Dz. IV. 1925-1930. poz. 31 i 42. a także Bm. Dz. IV. ls. 14/26 tabl. 7-9.
65. Kontrakt kupna-sprzedaży L.R. 42098 zawarto 12 marca 1932 r. u notariusza St. Wistockiego przy Kanoniczej 16, prawo własności obiektu na rzecz Józefa Mehoffera wpisano do Księgi Gruntowej Gminy Katastralnej Kraków IV Piasek w Krakowie L. Kat. 445 — ogród. L. Kat, 446-dom, w wykazie hipotecznym L. 293 — dopiero 17 marca tegoż roku. (por. kontrakt nr 1672/32/. Zakupując ten dom Mehoffer miał pełną świadomość jego historycznej wagi. Później, występując o pożyczkę na jego remont do Komitetu Rozbudowy Miasta Krakowa, tak pisał: „Posiada on wartość historyczną ponieważ urodził się w nim Stanisław Wyspiański i umarł Józef Szujski. Trzy lata temu, kiedy cała Polska obchodziła 25-tą rocznicę zgonu Wyspiańskiego, nie wmurowano w nim odpowiedniej tablicy pamiątkowej, gdyż wstyd było umieścić ją tutaj ze względu na stan budynku”. A. P. Krak. Akta Banku Gospodarstwa Krajowego, Reg. 3208, Sgn. akt. 224.
66 A. P. Krak. Bm. 26. Dz. IV. 2. 1 s. 14. Tabl. 10-11. Obejmuje plan adaptacji budynku z dnia 4.10 1933 oraz plan adaptacji pierwszego piętra z dnia 8 maja 1935.
67. Józef Mehoffer, Ogród artysty przy ulicy Krupniczej w Krakowie, ol. tekt. wym. 70 x 50 cm. 1943-1944.
68. A. P. Krak. Bm. 26. Dz. IV. 2. 1 s. 14. Tabl. 12. Jest to plan adaptacji parteru na sklepy sporządzony przez Franciszka Mączyńskiego dnia 3.05.1937. Długoletnim dzierżawcą jednego z tych sklepów bo aż do 1975 roku była pani Zofia Mazgajewska, prowadząca sklep kolonialny, znana nam z portretu artysty, Akw. na pap. wym. 47 x 42 cm. 1943. Por. Józef Mehoffer, Katalog. Wystawy zbiorowej, Wstęp Helena Blum Kraków 1964. MNK. s. 196. poz. 418.
69. Na realizację remontu Mehoffer zaciągnął pożyczkę m.in. w Banku Gospodarstwa Krajowego w Krakowie, (por. A. P. Krak. BGK. Reg. 3208. sygn. akt. 224. Akta dają rzetelny obraz zamierzeń modernizacyjnych pożyczkobiorcy, jak też pełny obraz postępu prac. Zawierały to zwłaszcza roczne sprawozdania inspektorów budowlanych, pracujących na rzecz Banku. Z przyznanych 15.11.1935 r. dziesięciu tysięcy złotych, które miały być spłacane w ratach po 250 zł., Mehoffer przed wojną zdążył pobrać 9700 złotych i 22 lipca 1940 roku żądał od Banku reszty pożyczki na wykończenie parteru i klatki schodowej.
70. W dokumentach rodzinnych Mehofferów znajduje się umowa z dnia 19 lipca 1939 roku z kamieniarzem Ludwikiem Błasiakiem na wykonanie kominka do salonu, na kwotę 750 złotych. Niestety ani przed wojną ani po wojnie umowa nie została zrealizowana. Dopiero w 1991 roku, pięć lat po przejęciu budynku przez Muzeum, w salonie został wmurowany siedemnastowieczny kominek z piaskowca, z piękną rzeźbioną wicią roślinną, który placówka otrzymała od wnuka artysty pana Ryszarda Mehoffera. Przed wielu laty ofiarodawca nabył go w jednym z remontowanych domów przy ulicy Sławkowskiej w Krakowie.
71. Według relacji dr Zbigniewa Mehoffera, zbiory Mangghi przez wiele lat spoczywały w pakach. W mieszkaniu Jasieńskiego trzeba było przeciskać się korytarzami pomiędzy stertami spiętrzonych skrzyń. Przytacza tę relację warszawski dziennikarz J. Miliszkiewicz, w artykule zatytułowanym: Kraków, Krupnicza 26, [w:] „Sztuka” Nr 4/1988. s. 54.
72. Nazwa „Pałac Pod Szyszkami33 pochodzi z przed wojny, używana była przez dziennikarzy i rodzinę po przeprowadzonym remoncie, który swoim komfortem i stylowym wyposażeniem wnętrz, całkowicie odmienił charakter obiektu.
73. Jest to narożny budynek przy Pl. Kossaka z pięknym widokiem na Wawel i zakole Wisły. Por. Spis ludności Krakowa 1890. Dz. III. nr sp. d. 92.
74. Por. Spis ludności Krakowa 1900. T. VIII, nr 766-79.
75. Jest to pałacyk róg św. Tomasza i św. Krzyża należący wówczas do rodziny Bartynowskich, z których młodszy był zarządcą Potockich w „Pałacu Pod Baranami” i znanym krakowskim numizmatykiem. Por. spis ludności Krakowa 1910. T. III. nr 2799-2800.
76. Wejście do Domu Szołayskich obecnie mieści się przy Pl. Szczepańskim, to, od ulicy Szczepańskiej 11, zostało przed wojną zamurowane. Por. spis ludności Krakowa 1921. T. II. nr 7696-7698/I.
77. Por. Książka meldunkowa domu Krupnicza 26 znajdująca się w Archiwum Urzędu Miasta Krakowa przy Ul. Grunwaldzkiej 8.
78. Ibidem.
79. A. Waśkowski, Znajomi z tamtych czasów, Kraków 1960. WL. s. 121.
80. Konserwator Zabytków Miasta Krakowa nr rej. A–557, L. Dz. KI. kons. VI-l/546/66 z dnia 29 lipca 1966.
81. Historia remontu z lat osiemdziesiątych, ściśle związana jest z utworzenia muzeum pn. „Dom Józefa Mehoffera”. Przeto stało się przedmiotem odrębnego artykułu który ukaże
się w tomie z serii „Rozprawy i Sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie”, t. 13.
82. Krótki opis budynku znajduje się na Karcie ewidencyjnej zabytku w Urzędzie Konserwatorskim w Krakowie, opracowanej przez mgr Alodne Sudacką, nr sygn. B64. L. Dz. KI. kons. VI-1/668/66.
83. Por. Wiener Genealogisches Taschenbuch, Wien 1937, VIII. 117 Edle von Mehoffer.
84. W pałacyku Mehofferów konserwacje pieców przeprowadził znakomity zdun z Ludwinowa Juliusz Kostysz, autor cytowanego na początku artykułu o warsztacie garncarskim na Garbarach.
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

