Wola Duchacka pod Krakowem — historia i krajobraz
DOI:
https://doi.org/10.32030/Abstract
WOLA DUCHACKA NEAR CRACOW — HISTORY AND LANDSCAPE
Wola Duchacka was formerly a village situated south of Cracow at the foot of the Krzemionki hills, on an old trading route leading to Wieliczka and Hungary. Traces of settlements dating from the Neolithic era, objects connected with Lusitian, Scythian, Puchów and Przeworsk cultures and with the era of Roman influences have been found in the area. The village was chartered by King Casimir the Great according to Magdeburg law in 1364. It was situated at the foot of Mount Lasota, and was originally owned by Otton of Pilica, the Castellan of Wiślica. In the early 15th century it was owned by the Order of the Holy Spirit in Cracow. The monks set up a farm, built a manor and carried out an economy based on leasehold.
In the 16th—17th centuries the landscape of the village was shaped by cultivated fields, with patches of meadows and pastures, streams, with pin-woods in the south and the manor complex in the centre. An inn was located on the road to Wieliczka, along with meadows belonging to St. Jacob’s church; at the foot of Mount Lasota were a brick-kiln and a quarry.
In 1788 the Order of the Holy Spirit was abolished and Wola was taken over by the Imperial Treasury as part of the province called Galicia and Lodomeria, having its capital in Lvov. When Poland regained her independence it passed to the Cracow county (from 1923), and in 1941 it became incorporated in the city of Cracow.
At the turn of the 19th century the village’s industrial landscape was shaped. Due to the existence of deposits of marl, limestone, loam and gypsum the construction materials industry developed. Several brick-yards and a large cement and gypsum factory were established there. Wola Duchacka became a suburban workers’ estate with factory chimneys dominating its landscape. After World War II it developed, further housing estates were built and old wooden and brick houses demolished. Despite the destruction of its original natural and cultural landscape, Wola Duchacka has preserved some historic complexes and buildings which determine the identity and history of this place.
References
1. Opracowanie powstało na podstawie badań terenowych prowadzonych przez Pracownię Dokumentacji Architektury i Zmian Urbanistycznych Miasta Krakowa Muzeum Historycznego. Autorka dziękuje panu mgr. Stanisławowi Bemowi za informacje o historii wsi i jej obiektach podworskich, panu mgr. Szczepanowi Świątkowi, kierownikowi Sekcji Akt Gospodarczych APKr i panu mgr. Franciszkowi Zacnemu, pracownikowi Sekcji APKr na Wawelu za pomoc w zbieraniu materiałów archiwalnych. Dokumentacje fotograficzno-opisowe, karty inwentaryzacyjne, Zeszyt Prac Terenowych znajdują się w PDA MHmK.; Podstawowe opracowanie: Tomasz Piotrowski, Władysław Niewalda, Krakowski Zespół Miejski. Studium historyczno- konserwatorskie wykonane na zlecenie Wydziału Ochrony Zabytków UM w Krakowie. Monografie miejscowości (skrócone): Wola Duchacka, nr 78, Kraków 1986; Wanda Genga, Park podworski — Wola Duchacka, Kraków 1977, maszynopis w Zakładzie Architektury Krajobrazu Instytutu Urbanistyki i Planowania Przestrzennego Politechniki Krakowskiej.
2. Opracowanie obejmuje teren wsi w granicach ustalonych na podstawie planu katastralnego Woli Duchackiej z 1847 r., APKr, Sekcja Kartografii i Dokumentacji Technicznej (cyt. dalej SKDT), Kataster Krakowski, operat 159, sygn. planu 613, 614;
Alfred Fiderkiewicz, Sprawozdanie prezydenta stol. król. m. Krakowa w przedmiocie dzielnic przyłączonych do miasta w r. 1941, Kraków 1945, s. 9.
3. Plan opracowany na podstawie planów katastralnych w APKr (SKDT, Kataster Krakowski, Wola Duchacka, sygn. 612, 613, 614), informacji terenowych i przekazów historycznych.
4. Środowisko geograficzne terytorium miasta Krakowa, Folia Geographica, Vol. I,1967, Kraków 1968, praca zbiorowa, artykuły: Maria Tyczyńska, Rzeźba i budowa geologiczna terytorium miasta Krakowa, s. 21—25, 28—29; Jerzy Dynowski, Stosunki wodne obszaru miasta Krakowa, s. 123; Tomasz Komornicki, Gleby terytorium miasta Krakowa, s. 144—145; Jan Kornaś, Anna Medwecka-Komaś, Szata roślinna Krakowa, s. 134—157; M. Tyczyńska, Rozwój geomorfologiczny terytorium miasta Krakowa, Zeszyty Naukowe UJ, Prace Geograficzne, z. 17, Kraków 1968, s. 42—44; Ryszard Gradiński, Przewodnik geologiczny po okolicach Krakowa, Warszawa 1972, s. 55,57—58, 66, 288; Krakowski Zespól Miejski, mapa sytuacyjno-wysokościowa, 1987 r., nr 1273, 1323 w Krakowskim Przedsiębiorstwie Geodezyjnym w Krakowie.
5. Kazimierz Sosnowski, Ziemia Krakowska, Kraków 1947,
t.I, s. 112.
6. Rudolf Jamka, Kraków w pradziejach, Wrocław 1963, s. 296—300; Kazimierz Radwański, Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny, Kraków 1975, s. 261; Bolesław Czap- kiewicz, Sprawozdanie z poszukiwań archeologicznych za lata 1924—25, 1916—17, 1913, Wiadomości Archeologiczne, t. X (1929), s. 222, 301; Jan Fitzke, Nowe znalezisko z okresu wpływów rzymskich na Woli Duchackiej pod Krakowem, [w:] „Z Otchłani Wieków” Rocznik VII (1932), s. 58—60.
7. Elżbieta M. Firlet, Kraków prawobrzeżny. Przemiany histo- ryczno-krajobrazowe krakowskich Łagiewnik, [w:] „Krzysztofo- ry”. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 19, Kraków 1992, s. 47—48; Karol Buczek, Ziemie polskie przed tysiącem lat, Wrocław 1960, Prace Komisji Nauk Historycznych, nr 5, s. 21.
8. „Sprawozdania z czynności i posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności” t. XLVI, 1945, nr 9, s. 247—248; Stefan Nosek, Niezwykłe znalezisko z końca starszego okresu wpływów rzymskich na terenie Krakowa, [w:] „Światowit”, t. XVIII (1947) za lata 1939—1945, s. 142—147.
9. Materiały Pracowni Słownika Historyczno-Geograficznego Instytutu Historii PAN, Oddział w Krakowie (cyt. dalej IH PAN) — stąd informacje dotyczące Woli w średniowieczu; Kodeks Dyplomatyczny Małopolski, t. 3, wyd. Franciszek Piekosiński, Kraków 1876—1905, nr 700.
10. Jan Długosz, Liber beneficiorum dioecensis Cracoviensis, t. 3, Kraków 1864, s. 50; Henryk Błażkiewicz, Pilica. Zarys dziejów miejscowości, Kraków 1992, s. 71—72; Bożena Wyro- zumska, Otto z Pilicy, [w:] Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1979, t. XXIV, s. 634—635.
11. Materiały IHPAN; Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, wypisy z ksiąg dawnych sądowych ziemskich i grodzkich ziemi krakowskiej, wyd. Adam Helcel, Kraków 1870, t. 2, nr 965.
12. Klara Antosiewicz, Zakon Ducha Świętego de Saxia w Polsce średniowiecznej, [w:] Nasza Przeszłość, t. XXIII, Kraków 1966, s. 179; Anna Strzelecka, Elżbieta z Pilicy, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. VI, Kraków 1948, s. 348—249; Stanisław Tom- kowicz, Zabytki budownictwa M. Krakowa. Szpital Św. Ducha, Kraków 1892, s. 23, podaje rok 1419 jako datę uposażenia.
13. Materiały IH PAN; Najstarsza księga Sądu Najwyższego Prawa Niemieckiego na zamku krakowskim, wyd. Adam Kłodziński, Archiwum Komisji Prawniczej X, Kraków 1936, nr 813, 915; w 1415 roku Krystian z Kazimierza sprzedał „sculteciam suam in Wolicze” (zapewne chodzi o połowę sołectwa, gdyż druga część należała od 1400 roku do Janusza Szklarza) szpitalowi Św. Ducha w Krakowie; zob. też: Andrzej Swaryczew- ski, Historyczne zmiany układu przestrzennego Krzemionek Krakowskich, Teka Komisji Urbanistyki i Architektury, t. XI, Kraków 1977.
14. Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, op. cit., nr 1507, 3542 — wymieniony uczciwy Maciej Masznik „de Wola Szpitalna” (1453 r.).
15. Franciszek Sikora, Góra Lasoty, [w:] Słownik historyczno- -geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Wrocław 1986, . I, z. 4, s. 826—827.
16. Jan Długosz, op. cit, t. 2, s. 8, 22, 25—26, t. 3, s. 49.
17. Szerzej o Górze Lasoty zob. Jerzy Rajman, Mons ante Cracoviam. Najdawniejsze dzieje kościoła Sw. Benedykta na Górze Lasoty, „Rocznik Krakowski”, t. LX, Kraków 1994, s. 5—20.
18. K. Antosiewicz, op. cit., s. 179—182; F. Sikora, op. cit.
19. Szerzej o zakonie Św. Ducha zob.: K. Antosiewicz, op. cit.; Duchacy [w:] Encyklopedia katolicka, Lublin 1983, t. IV, s. 299—301; S. Tomkowicz, op. cit.
20. F. Sikora, Budnarka, [w:] Słownik historyczno-geograficz- ny..., Wrocław 1985, cz. 1, z. 2, s. 282; Kodeks Dyplomatyczny Miasta Krakowa 1257—1506, wydał F. Piekosiński, Kraków 1979, cz. I, s. 247.
21. S. Tomkowicz, op. cit., s. 31,74; APKr, Archiwum Księży Emerytów, nr 8.
22. F. Sikora, Czerna, [w:] Słownik historyczno-geograficz- ny..., Wrocław 1985, cz. I, z. 3, s. 461.
23. APKr, Archiwum Księży Emerytów, nr 7.
24. APKr, SKDT, Kataster Krakowski, operat 104, Piaski Wielkie, plany katastralne, wymieniona niwa Gaik, potok Czerna graniczny z Wolą Duchacką i las sosnowy.
25. Cyt za J. W. Smoniewski, Opis historyczno-statystyczny wsi województwa krakowskiego, rkp 477(S), [w:] Biblioteka PAN O/Kraków, karta 615.
26. S. Tomkowicz, op. cit., s. 38—40; F. Sikora, Budnarka, op. cit.
27. APKr, Archiwum Księży Emerytów, nr 7.
28. Cyt. za J. W. Smoniewski, Przedmieścia miasta Krakowa, rkp. 480(S), [w:] Bibliotece PAN O/Kraków, karta 60—62, 71.
29. Wg Materiałów IH PAN, Matricularium Regni Poloniae Sumarie, t. IV, 2, 11932.
30. Lustracja dróg województwa krakowskiego z roku 1570, wyd. Bożena Wyrozumska, Warszawa 1971, s. 56.
31. Cyt za J. W. Smoniewski, Opis historyczno-statystyczny wsi województwa krakowskiego, rkp 477(S), [w:] Biblioteka PAN O/Kraków, karta 615.
32. APKr, Archiwum Księży Emerytów nr 7; browar korzystał z wody ze źródełka, które biło koło dworu jeszcze w latach pięćdziesiątych XX wieku.
33. Ibidem, inwentarz spichlerza z 1586 r.
34. Adolf Pawiński, Polska XVI wieku, Małopolska, t. III, Źródła Dziejowe, t. XIV, Warszawa 1886, s. 40.
35. Akta wizytacji Dekanatu Krakowskiego 1599, wyd. Czesław Skowron, Materiały do dziejów kościoła w Polsce, Lublin 1965, t. 2. s. 148.
36. APKr, Archiwum Księży Emerytów nr 7, dokument z 1687 r.
37. Ibidem; Jan Małecki, Studia nad rynkiem regionalnym Krakowa w XVI wieku, Warszawa 1963, s. 99.
38. Akta wizytacji Dekanatu..., op. cit., s. 146.
39. APKr, Archiwum Księży Emerytów nr 7, Akta dotyczące cegielni Duchaków przy Górze Lasoty, 1505, 1772—1780.
40. Ibidem, rachunki cegielni z 1776, 1779 r.; w 1529 r. płacono trzy grzywny z cegielni na uposażenie kościoła Św. Benedykta; w 1599 roku cegielnia była opustoszała i nie „dawała” czynszu, F. Sikora, Góra Lasoty, op. cit.
41. Ludwik Sikora, Szwedzi i Siedmiogrodzianie w Krakowie. Od 1655 do 1657 roku, Kraków 1908, s. 8 7; Tadeusz Nowak, Obrona Krakowa przez Stefana Czarnieckiego w roku 1655, Studia i materiały do historii wojskowości, Warszawa 1963; Stanisław Ranotowicz, Opisanie inkursji Szwedów do Polski i do Krakowa 1655—1657, wyd. Józef Mitkowski, Kraków 1958, s. 16, 19.
42. Antoni Górny, Kazimierz Piwarski, Kraków w czasie drugiego najazdu Szwedów na Polskę 1702—1709, Kraków 1932.
43. K. Antosiewicz, Duchacy, op. cit., s. 301; o likwidacji zakonu Św. Ducha: Władysław Chotkowski, Księcia prymasa Poniatowskiego spustoszenia kościelne w Krakowie, Rozprawy Akademii Umiejętności, Kraków 1918, s. 172—175.
44. APKr, Sekcja na Wawelu, Terrestia Cracoviensia Nova, t. 3 5, s. 517—518, t. 28, s. 263,1683,1857; Relaciones Castrensia
Cracoviensia, t. 210, s. 1101—1106, t. 218, s. 2980 — dokumenty z 70 i 80. lat XVIII w. dot. spraw spornych o dzierżawę Woli Duchackiej i Byczyny.
45. APKr Archiwum Księży Emerytów nr 7; wśród zabudowań folwarku była też wozownia.
46. APKr, Sekcja na Wawelu, Terrestia..., op. cit., t. 35, s. 517; W. Chotkowski, op. cit., s. 175.
47. J. Sieniarzówna, J. Małecki, Dzieje Krakowa..., t. 2, Kraków 1984, s. 553; Stanisław Grodziski, Historia ustroju społeczno- -politycznego Galicji 1772—1848, Prace Komisji Nauk Historycznych, nr 28, Wrocław 1971, s. 161—163; Konstanty Grzybowski, Galicja 1848—1914. Historia ustroju politycznego na tle historii ustroju Austrii, Studia nad historią państwa i prawa, t. IX, Kraków 1959, s. 207; Franciszek Bardel, Miasto Podgórze. Jego powstanie pierwszych 50 lat istnienia, Kraków 1901, s. 19; Dziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi, Lwów, rocznik 1896, s. 233; Aleksander Litewka, Inwentarz
zespołu akt gmin wiejskich powiatu krakowskiego z lat 1867—1954, maszynopis w APKr, 1968, s. 7—9.
48. A. Litewka, Rozszerzenie granic Krakowa 1941—1948, [w:]
Studia Historyczne, rok XXVII, Kraków 1984, z. 3, s. 475—489.
49. F. Bardel, op. cit., s. 44—47; Bolesław Kumor, Ustrój i organizacja kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772—1918, Kraków 1980, s. 159, 164, 169—170.
50. Czesław Bodzioch, Mały przewodnik po kościołach i kaplicach w Krakowie Podgórzu, Kraków 1983, s. 9—11, 58—61; Karolina Grodziska, Cmentarze Podgórza, Kraków 1992,
s. 16—19, 38—43, 68—69, 75.
51. APKr, SKDT, Wola Duchacka, operat 159; H. Stupnicki, Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi, Lwów 1855, s. 242; Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi, Przemyśl 1868, s. 220; K. Oksza-Orzechowski, Przewodnik statystyczno-topograficzny i skorowidz obejmujący wszystkie miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, W. X. Krakowskim і X. Bukowinie, Kraków 1872.
52. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1893, t. XIII, hasło: Wola Duchacka; Jan Bigo, Najnowszy skorowidz..., Złoczów 1886, s. 213; Tadeusz Piłat, Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi, Lwów 1890, s. 232—233; J. Bigo, Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości, Lwów 1897, s. 209.
53. Józef Buzek, Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi i z W. Ks. Krakowskim, Kraków 1905, s. 172; Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok pański 1914, s. 108.
54. Dokumenty w archiwum rodzinnym Bemów.
55. APKr, SKDT, Kataster Krak., operat 159, Wola Duchacka.
56. Alicja Falniowska-Gradowska, Studia nad społeczeństwem województwa krakowskiego w XVIII wieku, Warszawa 1982, s. 68; K. Oksza-Orzechowski, op. cit.
57. Dokumenty w archiwum rodzinnym Bemów.
58. Ryszard Kotewicz, Z dziejów przemysłu Krakowa w latach 1918—1939, Kraków 1981, s. 146, 148.
59. Stefana Mikulskiego Wielka Księga Adresowa... Krakowa... Podgórza 1912, Kraków 1912, s. 85.
60. „Przegląd Ceramiczny” nr 16, 25.08.1909, s. 251.
61. Op. cit., 1910, nr 1, s. 10.
92. Ibidem.
63. APKr, Sekcja Akt Gospodarczych, Korespondencja dotycząca rozbudowy Fabryki Kabli.
Ibidem.
65. APKr, Sekcja Akt Gospodarczych, Rejonowy Dozór Techniczny, Plan kotłowni i kotła w kopalni gipsu Byszki Lipermana w Woli Duchackiej.
66. Janusz Bogdanowski, Warownie i zieleń twierdzy Kraków, Kraków 1979, s. 17, 85, 86, 97; Mirosław Holewiński, Nieznany plan budowy twierdzy Kraków z 1852 r., „Rocznik Krakowski” t. LV, 1989, s. 96, rys. 48.
67. APKr, Inwentarz Tymczasowy 937, Prochownia w Woli Duchackiej, wybuch dnia 5 czerwca 1909 r.
68. J. Bieniarzówna, J. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 3, Kraków 1979, s. 309.
69. K. Oksza-Orzechowski, op. cit.; J. Bigo, op. cit.; Słownik geograficzny..., op. cit.; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925, t. XII, s. 31; Statystyka Polski. Skorowidz gmin Rzeczypospolitej Polskiej Warszawa 1933, cz. III, seria B, z. 8, s. 18; A. Fiderkiewicz, op. cit.; Obszar, domy, mieszkania i ludność cywilna Krakowa w 1946 i w latach dawniejszych, Kraków 1946, APKr; Helena Rutka, Monografia społeczno-geograficzna Łagiewnik, Woli Duchackiej, Piasków Wielkich i Kurdwanowa, 1952, praca magisterska w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
70. T. Pilat, op. cit.
71. Dennis Vnenchak, Kategoryzacja własności ziemskiej w Galicji w dobie autonomicznej w świetle państwowych i krajowych urzędowych statystyk agrarnych, „Studia Historyczne”, R. XXVII, Kraków 1984, z. 3, s. 140.
72. K. Oksza-Orzechowski, op. cit.; T. Pilat, op. cit.; archiwum rodzinne Bemów.
73. H. Rutka, op. cit.
74. APKr, SKDT, Wola Duchacka, plan z 30. lat XX w., sygn. 617.
75. T. Pilat, op. cit.
76. Mapy w Muzeum Historycznym miasta Krakowa, sygn. T/125, T/117.
77. Plan w MHmK, 1944 r., sygn. 60/T/VIIIa.
78. A. Litewka, Rozszerzenie granic..., op. cit.
79. Aleksander Biberstein, Zagłada Żydów w Krakowie, Kraków 1985, s. 101—102, 231; Jarosław Żółciak, Zarys przemian dziejowych miasta Podgórza oraz wsi Płaszów, Rybitwy, Przewóz — historycznych miejscowości Dzielnicy XIII, [w:] Wolne Król. Miasto Podgórze..., Kraków 1996, s. 132—137.
80. Krzysztof Broński, Ruch budowlany w Krakowie pod okupacją hitlerowską, „Rocznik Krakowski”, t. LIII, Kraków 1987, s. 176.
81. A. Fiderkiewicz, op. cit., s. 13—14.
82. Obszar, domy..., op. cit., s. 19.
83. „Czas Krakowski”, nr 96, 25.04.1991.
84. Henryk Świątek, Architektura i budownictwo peryferii Krakowa na przełomie wieków XIX i XX, Teka Komisji Urbanistyki i Architektury, Wrocław 1981, s. 49—58. Spis wyburzonych obiektów drewnianych i murowanych wraz z dokumentacją fotograficzno-opisową w PDA MHmK.
85. Julian Zinkow, Jerzy Małecki, Kraków. Trasy podmiejskie, Kraków 1965, s. 151; Sosnowski, op. cit, s. 112.
86. Tadeusz Gryniewicz, Barbara Skupień, Marian Zdzieński, Inwentaryzacja szczegółowa szaty roślinnej na terenie Woli Duchackiej, Kraków 1975, maszynopis w archiwum rodzinnym Bemów.
87. Spis domów z opisem i datowaniem w PDA MHmK.
88. Eugeniusz Duda, Zbiór Kapliczki w PDA MHmK.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
