Widok Szwedzkiego oblężenia Krakowa w 1655 r. autorstwa Erika Jönssona Dahlberga, kwestie interpretacji
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2004.02Abstract
A VIEW OF THE SWEDISH SIEGE OF CRACOW IN 1655 BY ERIK JÖNSSON DAHL BERGH. QUESTIONS OF INTERPRETATION
This article considers a view of Cracow during the Swedish siege by Carolus X Gustavus in 1655 and to Erik Jönsson Dahlbergh (1625-1703), a Swedish graphic artist, military engineer, general, who finally became the Governor of Inflanty (Livonia), who made this view.
The view of the siege of Cracow was mentioned in studies devoted to the historic iconography of Cracow but has never been subject to a more in-depth analysis. It was believed that this view is a mirror reflection of the panorama of Cracow from Civitates orbis terrarum, or is copy originating from the workshop of the Frankfurt engraver Mathias Merian.
This article is an attempt to prove that this thesis is erroneous to a large extent. A more in-depth study of the view shows with a high degree of certainty that Dahlbergh used a copy from Civitates... only to a limited extent, i.e. in depicting the internal architecture of Cracow, Wawel, Kazimierz, Stradom and Kleparz.
Topographic landscape details and the siting of all parts of Cracow’s conurbation of three towns, as well as the water-courses agree with reality. Therefore it cannot be upheld that Dahlbergh merely copied a view from Civitates... in a mirror reflection. Copies of Dahlbergh’s view were also discussed, including a copperplate engraving from Saxony by an unknown artist, dating from the early 18th c., and depicting Cracow with bastion fortifications which were planned but never actually constructed.
References
1. E. M. Firlet, Najstarsza panorama Krakowa, Kraków 1998.
2. Przede wszystkim J. Banach, Dawne widoki Krakowa, Kraków 1983.
3. Neue Deutsche Biographie, t. 6, Berlin 1953, s.729.
4. B. Heyduk, Dahlbergh w Polsce. Dziennik i ryciny z czasów Potopu, Warszawa - Wrocław 1971. Praca ta w najbardziej całościowy sposób przedstawia życie i twórczość pamiętnikarską i plastyczną Dahlbergha, w szczególności zaś jej wątek polski. Również Adam Przyboś poświęcił osobie Dahlbergha własny artykuł: Eryk Dahlbergh, szwedzkipamiętnikarz i grafik (1625-1703), Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych PAN, t. XV/1 styczeń-czerwiec 1971, Warszawa - Kraków 1972; Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, t. 1-6, Warszawa 1995-1999, nie po-święcą osobie Erika Jönssona Dahlbergha nawet zdawkowej notki, dopiero obecnie wydawana Wielka Encyklopedia PWN, t. 6, Warszawa 2001, uwzględniła szwedzkiego inżyniera i grafika, hasło nie jest pozbawione usterek, por. przyp. 5 poniżej.
5. Całościową pracę poświęconą osobie Erika Jonssona Dahlbergha i jego Dziennikowi (Dagbok) opracował w 1967 r. Arne Stade: Erik Dahlbergh och Carl, X Gustafs krigshistoria, [w:] Acta Universitatis Stockholmien- sis, 12 Militärhistoriska Förlaget, Stockholm 1967.
6. W Królestwie Szwecji kalendarz gregoriański wprowadzono 17 II (1 III) 1753 r. W XVII w. różnica pomiędzy kalendarzem juliańskim a gregoriańskim wynosiła 10, a w połowie XVIII stulecia już 11 dni. Por. J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2001, s. 123 i tabela na s. 124: w haśle poświęconym Dahlberghowi w Wielkiej Encyklopedii PWN podano jako datę urodzenia 10 X 1625 bez objaśnienia czy jest to data według kalendarza juliańskiego, zaś data śmierci, 16 I 1703 r. jest błędna.
7. W swym dzienniku, na s. 51, Dahlbergh podaje datę ostatecznego wyjazdu - 2VIII 165 3r, Erik Dahlberghs Dagbok 1625-1699, wyd. Hennan Lundström, Uppsala - Stockholm 1912. Nie wspomina o kontaktach z rodziną Merianów, choć dosyć dokładnie opisuje swój pobyt we Frankfurcie, szczególnie zaś podróże, jakie odbył po okolicy, m in. do Hanau, Wiesbaden, Heidelbergu czy Darmstadt. Jednakże istnieją, na co zwrócił uwagę Bronisław Heyduk, znajdujące się w sztokholmskim Archiwum Państwowym, niemieckojęzyczne bruliony obejmujące lata 1654-1656 i inne, jest więc prawdopodobne, że tam może znajdować się informacja o kontakcie Dahlbergha z Merianami, por. B. Heyduk, op.cit., s. 71, przyp. 1.
8. Datę śmierci Mateusza Meriana Starszego podaję za Deutsche Biographische Enzyklopädie, t. VII, München 1998, hasło Merian Matthäus d.Á.
9. Tamże, hasło Merian Matthäus d.J.
10. Szerzej: Allgemeine Deutsche Biographie, t. 2, Leipzig 1875, s. 787-788; Neue Deutsche Biographie, t. 2, Berlin 1953, s. 371.
11. Erik Dahlberghs Dagbok, s. 48.
12. A. Przyboś, op.cit. s. 45.
13. Dziennik Erika Dahlbergha, w: B. Heyduk, Dahlbergh w Polsce..., s. 71.
14. K. Wardzińska, Dawne widoki Warszawy, Warszawa 1958, s. 10; Vauban - Sebastien Le Prestre de Vauban (1633-1707), franc, inżynier wojskowy i architekt, por. A. Dulewicz, Encyklopedia sztuki francuskiej, Warszawa 1997, s. 468.
15. J. A. Gierowski, Rzeczpospolita w dobie złotej wolności 1648-1763, Wielka Historia Polski, t. V, Kraków 2001, s. 243-244; szerzej na temat oblężenia Rygi - J. Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1997, s. 108 i nn.
16. A. Przyboś, op.cit., s. 46.
17. H. Ch. Holsten podobnie jak E. J. Dahlbergh brał udział w wojnie Potopu, służąc w armiach szwedzkiej i polskiej. Pozostawił pamiętnik Przygody wojenne 1655-1666, wydany w polskim tłumaczeniu J. Leszczyńskiego w 1980 r.
18. A. Przyboś, op.cit., s. 45.
19. B. Heyduk, op.cit., s. 30.
20. Tamże, s. 34.
21. Svensk Upslagbok, t. 28, Malmö 1961.
22. В. Heyduk, op.cit., s. 35.
23. Tamże, s. 35, por. też K. Wardzińska, dz. cyt. ss. 24; 51.
24. J. Banach, Dawne widoki Krakowa, Kraków 1983, s. 89.
25. J. Banach, op.cit., s. 91.
26. Miedzioryt tego planu znajduje się m in. w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, nr inw. I/VIII a.
27. Istnieje także plan oblężenia Krakowa obsadzonego załogą szwedzko - siedmiogrodzką przez wojska polsko-austriackie, wykonany w skali 1:15000 (miedzioryt Izydora Affaity); por. Por. J. Bzinkowska, Najstarsze plany w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, Krzysztofory, nr 20, 1998, s. 8-9; por. też Encyklopedia Krakowa, Kraków 2000, hasło: Plany i Mapy Krakowa
28. Por. K. Bąkowski, Dwa kierunki rzek pod Krakowem, Rocznik Krakowski, t. V. 1902, s.169, Autor artykułu, cytuje lustrację z 1659 r., której wyniki wskazują, że koryto Prądnika, łączące go ze Starą Wisłą, już wtedy było niecieczą. Problemem tym zajmował się także M. Tobiasz w pracy Dziejowe przemiany sieci wodnej i zagospodarowania przestrzennego Krakowa, Wrocław - Kraków 1977, ss. 11-12, 3 5-3 7 i 63; por. tegoż: Cech rybaków krakowskich, Olsztyn 1962, gdzie stwierdza, że jest prawdopodobne, iż Szwedzi, być może przesunęli koryto Prądnika, bowiem od czasu najazdu Szwedów młyny utraciły wodę na korycie przedtym istniejącym; Istnieją pewne wzmianki źródłowe dotyczące prowadzenia przez Szwedów robót wodno-inżynieryjnych w Krakowie podczas okupacji 1655-1657. Między innymi Wespazjan Kochowski pisze, że czyszczono pubłiczne studnie, doprowadzano kanałami rzeczną wodę, [w:] Lata Potopu 16551657, Warszawa 1966, s. 307.
29. Na omawianym planie zaznaczone zostały: kościoły kleparskie: św. Floriana, św. św. Filipa i Jakuba; św. Mikołaja na Wesołej; oo. Karmelitów na Piasku, Bożego Miłosierdzia na Smoleńsku; także kościoły Stradomia: św. Jadwigi, św. Agnieszki i oo. Bernardynów. Por. J. Bzinkowska, op.cit., 1998, s.10.
30. J. Bieniarzówna, J. M. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 2., Kraków 1984, s. 368. Por. też: L. Sikora, Szwedzi i Siedmiogrodzianie w Krakowie, Kraków 1908, ss. 13-15 i 22, gdzie autor wspomina o odkryciu przez
wywiadowców szwedzkich słabego punktu obrony Krakowa - Bramy Mikołajskiej, co także zdecydowało o wschodnim kierunku natarcia Szwedów, na najsłabiej bronioną część fortyfikacji miasta. To wszystko nie pozostało bez wpływu na wybór orientacji widoku przez Dahlbergha.
31. K. Wardzińska, op.cit., s. 11, przyp. 36. Autorka twierdzi, że Dahlbergh musiał przybyć do Polski wcześniej (przed 1656 - M. Z.) gdyż w dziele Pufendorfa znajdują się ryciny wykonane według jego rysunków, a przedstawiające wypadki z 1655r. Fakt ten nie stanowi mocnej podstawy dla takich supozycji, w świetle źródeł pisanych, zwłaszcza diariusza Dahlbergha, który stanowi źródło rozstrzygające, a którego K. Wardzińska nie znała. Por. przypis 12 niniejszego artykułu.
32. M. Tobiasz, Dziejowe przemiany..., ss. 10-11, por. tenże, Fortyfikacje dawnego Krakowa, Kraków 1973, s. 52.
33. Dane biograficzne: Svensk Uppslagsbok, t. 9, Malmö 1964; informacje dotyczące jego funkcji podczas okupacji Krakowa podaję za L. Sikora, op.cit., ss. 45 i 57; informacje o urzędzie generalnego gubernatora Malmö za Erik Dahłberghs Dagbok, s. 199.
34. Dane biograficzne: Svensk Uppslagsbok, t. cyt.
35. Mogąo tym świadczyć wzmianki w Erik Dahlberghs Dagbok,na ss. 187, 193 1196..
36. W Dzienniku Dahlbergha nie ma informacji o pobycie Ottona Wilhelma von Fersena pod Krakowem, jest wyraźna wzmianka tylko o Fabianie, Erik Dahlberghs Dagbok, s. 111.
37. Kwestie związane z chronologią zostały już omówione w przypisie 5.
38. W legendzie wyszczególniono następujące obiekty: l.Monast. [sic!M.Z.] S. Benedicti, 2. Templ. S. lacobi, 3. Corpus Christi, 4. Curia, 5. Templ. S. Catarinae, 6. Templ. S. Laurentii, 7. S. Agnita (?), 8. S. Hedvigis, 9. Monast. S. Bernhardi, 10. S. Michael., 11. S. Stanislai., 12. S. Martini, 13. S. Andreas, 14. Colleg. Iesuitarum., 15. Curia, 16. S. Francisci, 17. S. Anna, 18. Omnium Sanctorum, 19. S.S. Trinitati, 20. Beate Virgini, 21. Stephani, 22. S. Marci, 23. S. Spiritus, 24. S. Floriani, 25. S. Simon lud., 26. S. Philippi Iacobi, 27. S. Valentin, 28. Porta S. Florian.
39. Jak stwierdził cytowany wielokrotnie B. Heyduk sztafaż nie jest podarunkiem sztycharzy (...) porównanie sztychów z oryginalnymi rysunkami i szkicami Dahlbergha przeczy temu wyraźnie. B. Heyduk, dz. cyt. s.33. Sztafaże są więc dziełem samego Dahlbergha, nie zaś rytowników.
40. Przede wszystkim dziennika Erika Dahlbergha, por. B. Heyduk, op.cit., ss. 57-74.
41. J. Banach, op.cit., s. 78 - 85, por tenże, Ikonografia Wawelu, t.1, Kraków 1977, ss. 25-26.
42. J. Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto, Warszawa 1969, s.s. 44-48, także A. Miłobędzki, Zarys dziejów architektury w Polsce, Warszawa 1968, s. 137.
43. O tym, iż Dahlbergh sporządzał szkice na gorąco, mogą świadczyć jego słowa: Ruszyłem więc tej samej nocy z oddziałem 70 rajtarów i 8 marca [1657- M. Z]przybyłem do Kruszwicy. Sporządziłem plan zamku i wykonałem pentagon, czyli pięciobok, oraz hornwerk. (...)Dnia 17 na Łanięta (...) stąd do zamku Gostynin (...) gdzie Dahlbergh wykonał, jak sam pisze pewne szkice i rysunki. Cytuję za B.Heyduk, op.cit., s. 63 i 64. Spośród polskich zamków uwiecznionych przez Dahlbergha można wymienić chociażby: Kruszwicę, Łowicz, Janowiec, Pińczów.
44. Wymienione dzieło znajduje się w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie, pochodząca zeń rycina była wielokrotnie reprodukowana, ostatnio w: E.M. Firlet, op.cit., ss. 42-43.
45. B. Heyduk, op.cit., s. 34.
46. Widok z Civitates utrwalił obraz Krakowa gotycko-renesansowego, późniejsze kopie tego widoku niczego nie dodały, powielając swój pierwowzór, co wyjaśniałoby gotycką formę kościoła u Dahlbergha. Por. J. Banach, op.cit., ss. 89-93.
47. MHK, nr 931/VIII. Por. S. Opalińska (współaut.) Kraków i Norymberga. O topografii dwóch centrów kulturalnych Europy, Kraków - Norymberga 1990, ss. 74 i 116.
48. Znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej, syg. BJ I 2586.
49. Widok ten znajduje się w zbiorach MHK, nr 922/VIII. Por. S. Opalińska, op.cit., s. 116.
50. W legendzie podobnie Jak w legendzie widoku Dahlbergha wystąpił błąd w podpisie kościółka Sw. Benedykta na wzgórzu Lasoty; podpis brzmi: Das Benedictiner Closter (sic!). Por. przyp. 38.
51. Za Augusta II Mocnego zbudowano nowe linie fortyfikacyjne Wawelu od strony Wisły i Podzamcza. Były to fortyfikacje w systemie gwiaździstym z wieżyczkami na narożach. Prac tych nie ukończono. Por. M. Tobiasz, op.cit., s. 42-44; prace te stanowiły zapewne część ambitnych planów króla zobrazowanych na opisywanym widoku.
52. Szerzej: K. Wardzińska, op.cit., ss.23-24.
53. J. Banach, op.cit., ss. 113-114.
54. Chodzi tu o wspomniany wyżej widok autorstwa T. Makowskiego, zob. przyp. 44.
55. Oryginały tych rycin znajdują się w zbiorach Östergötlands Foruminen ochmuseiforeming, Östergötland, Szwecja. Były reprodukowane w publikacji J. Banacha, Ikonografia Wawelu, t. 1 Widoki zewnętrzne, Kraków 1977; autor dokonał ich wyczerpującego opisu tamże, ss. 25-26. Maciej Palbitzki, z pochodzenia Czech, był inżynierem wojskowym w służbie szwedzkiej, tamże s. 26.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
