Kilka uwag o pierwszym zegarze mechanicznym na wieży Ratusza krakowskiego
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2007.04Abstract
SOME REMARKS ON THE FIRST MECHANICAL CLOCK ON THE TOWN HALL TOWER IN KRAKÓW
Based on archival sources, as well as literature on clockmaking, the history of the Town Hall and the iconography of Kraków, the paper is an attempt to present the issues of the construction of the first clock on the Town Hall Tower in Kraków, the repairs, the design of the clock faces, the construction of the clock’s mechanism and the role it played in the life of the people of Kraków. This attempt is undertaken in the context of the latest reconstruction of the Town Hall building (which has been nonexistent for 190 years) and the construction of the 1:50 scale model which reveals the form of the building as it was before the fire of 1680. The construction of the scale model was commissioned by the Historical Museum of the City of Kraków to Studio Projektowe Modeli Architektonicznych (an architectural design firm run by Jan Gottwald) who started to work on it in 2005. The scale model was created as part of the jubilee exhibition entitled Kraków – the European City of the Magdeburg Law. The 1:50 scale allowed for the detailed presentation of the clock faces (including iconographic motifs which are typical for the time when the clock was made), since the size of the shields on the four sides of the tower, between the tower roof and the guards’ porch was relatively large. The clock was commissioned in Nuremberg by the city treasurer – Jodokus Glaca – on behalf of the City Council of Kraków. The clock, installed on the tower, measured time according to the system known as horae communes (“common hours”) – an equal-hour system divided into two groups of 12: one beginning at midnight, and the other at midday. The system is still used in our contemporary clocks. Midday and midnight is always signalled by the last strike of the 12th hour. The mechanism of our clock, similarly to other tower clocks produced at that time, was not equipped with the classic pendulum which appeared as late as 1657. The power for the clock was supplied by falling weights hanging on hemp ropes, the escapement was regulated by a horizontal pendulum. Every hour (and every quarter of an hour) was signalled by different tones of the three bells situated in the tower roof. The mechanism was protected by the walls of the tower. The results of its work appeared on the four clock faces (one on each side of the tower) which were painted probably with “azure”. The clock faces were decorated with gilded images of the sun in the middle surrounded by rings with gilded gothic digits (from 1 to 12). One of the gilded hour hands on each clock face was designed in the form of a hand. The clock face on the most stately, south side of the tower was additionally decorated with polychrome, sculpted figures supporting it (probably a pair of angels). The original clock, together with the gothic lead-covered tower roof burnt after the tower had been struck by lightning on May 25, 1680.
References
1. Buczkowski K.: Wystawa starych zegarów na tle wnętrz pałacu hr. Pusłowskich. Kraków 1938, s. 22–23; Siedlecka W.: Polskie zegary. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974, s. 42–43.
2. Essenwein A.: Die mittelalterlichen Kunstdenkmale der stadt Krakau. Graz 1866, s. 142, il. LVIII; Bayer A.: Ratusz krakowski. Kraków 1952, s. 18; Muczkowski J. Dawny krakowski ratusz. „Rocznik Krakowski” 1906, T. VIII, s. 14–16.
3. Rożek M.: Mecenat artystyczny mieszczaństwa krakowskiego w XVII wieku. „Biblioteka Krakowska” 1977, nr 118, s. 190.
4. Muczkowski J. Dawny krakowski.., s. 19–20.
5. Grabowski A.: Skarbniczka naszej archeologii. Lipsk 1854, s. 111; Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa (1507–1795) Wyd. F. Piekosiński, S. Krzyżanowski. T. I. 1507–1586. Kraków 1885, s. 967; Muczkowski J. Dawny krakowski..., s.14; Bayer
A.: Ratusz..., s. 18; por. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej: APKr), rkps 1600, s. 140.
6. Zajdler L.: Dzieje zegara. Warszawa 1977, s. 189–190. System rachuby godzin zwany półzegarzem, małym zegarem lub zegarem
dwunastogodzinnym był rozpowszechniony w Hiszpanii, w Niderlandach, w Anglii i w Niemczech. W systemie tym doba dzieli się na pół – na dwie równe części – stąd nazwa zegara. System ten stosowany jest po dzień dzisiejszy, południe i północ zbiega się w nim zawsze zakończeniem godziny 12. Tarcza zegara dzieli się na 12 części, odpowiadających dwunastu godzinom.
7. Dreścik J.: Zegar wielki na wieży wyższej kościoła Mariackiego, jego dzieje i znaczenie. „Rocznik Krakowski” 1999–2000, T. LXV–LXVI, s. 40.
8. Ibidem, s. 41, 53; por. Zajdler L.: Dzieje..., s. 185–186. W systemie zwanym zegarem wielkim lub całym zegarem tarcza miała podział dwudziestoczterogodzinny. Za początek godziny pierwszej uważano chwile zapadnięcia zmroku wieczornego. Był to początek nowego dnia. Z nastaniem zmroku zmieniano także oznaczenie daty. Ponieważ chwile zachodu słońca zmieniają się w ciągu roku, początek pierwszej godziny nie był stały. Z tego powodu cały zegar trzeba było regulować według zegarów słonecznych. Mechanizm wybijał przeważnie od 1 do 12 uderzeń, o godzinie 13 wybijał ponownie jeden raz. Zegar wielki zwano też zegarem włoskim lub czeskim, gdyż używano go głównie we Włoszech, gdzie powstał, oraz w Czechach. Rachuba czasu według godzin wielkiego zegara była także długo w Polsce popularna. Stosowano go jeszcze w okresie panowania Jana III Sobieskiego. Zegary całe, dwunastogodzinne i półzegarza dwunastogodzinne używano jednocześnie we wszystkich wymienionych krajach.
9. Dreścik J.: Zegar wielki..., s. 41–48.
10. Ibidem..., s. 49, 52.
11. Ibidem..., s. 41, pierwszy sprostował pomyłkę J. Muczkowskiego odnoszącą wyżej wymieniony rachunek do zegara z wieży hejnałowej kościoła Mariackiego; Prawa, przywileje i statuta..., s. 1015; APKr, K.d. 1614, s.123, 143.
12. Muczkowski J. Dawny krakowski..., s. 14.
13. Dreścik J.: Zegar kościoła katedralnego na Wawelu.W: Katedra Krakowska w czasach nowożytnych (XVI–XVIII w.). Kraków 1999, s. 183.
14. Ibidem..., s. 186.
15. Ibidem..., s. 189.
16. Ibidem..., s. 192, został wykonany przez firmę L. Heinza z Pragi.
17. Estreicher K.: Collegium Maius. Dzieje gmachu. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki” 1968, T. CLXX, z 6, s.108, 110, 148.
18. Autorka pracowała w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1967–1983.
19. Dreścik J.: Zegar wielki..., s. 39–62. Zegar Mariacki nie istnieje już od ponad 200 lat. Zepsuł się ostatecznie między wrześniem 1707 a czerwcem 1710 r. Mechanizm nieczynnego zegara uległ w ciągu XVIII w. stopniowej dewastacji i rozkradaniu. Na przełomie
XVIII i XIX w. jedynym, obok dzwonów, świadectwem istnienia zegara na wieży Hejnałowej pozostały ślady tarcz na czwartej elewacji zachodniej i piątej elewacji północnej. Ślad od strony ul. Floriańskiej widoczny był jeszcze roku 1861 r.
20. Follpreht K.: Kalendarium dziejów ratusza krakowskiego XVI–XVIII wieku. W: Ratusz Krakowski. Dokumentacja historyczna dla potrzeb remontu wieży i piwnic. T. III. Historia ratusza, wnioski konserwatorskie. Kraków 1997, s. 26, przyp. 5 wg Zbioru Żegoty Paulego, T. 6. Biblioteka Jagiellońska, rkps 5357, s. 27; APKr, rkps 1600, s. 98–103, rkps 1607, s. 144–153; maszynopis opracowania złożony w Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Kraków, ul. Kanonicza 24.
21. Grabowski A.: Skarbniczka...., s. 57.
22. Follpreht K.: Kalendarium dziejów..., s. 27, przyp. 18 wg APKr, Zbiór Muczkowskiego, niesygn.; por. APKr, rkps 1653, s. 209–
227; rkps 1655, s. 218; rkps 1657, s. 161–181.
23. Zegarmistrzowskie objaśnienie znaczenia terminu „beczka” zawdzięczam M. Rzepce, zegarmistrzowi Muzeum Historycznego
Miasta Krakowa, por. też: Podwapiński W.A.: Zegarmistrzostwo.
T. V. Zegary wieżowe. Niepokalanów 1952, s. 57; J. Dreścik uważa, że były to raczej robione przez bednarzy wały znacznej średnicy, na które nawijały się podczas nakręcania liny zakończone ciężarami (Zegar wielki..., s. 44).
24. Jak w przyp. 22.
25. Follpreht K.: Kalendarium dziejów..., s. 28/29, przyp. 28 wg APKr, Zbiór Muczkowskiego, niesygn.; por. APKr, rkps 1685, s. 225–226.
26. Wypis archiwalny udostępniony przez W. Komorowskiego wg APKr, rkps 1724, s. 339.
27. Grabowski A.: Skarbniczka..., s. 58; Rożek M.: Mecenat artystyczny ..., s.190.
28. Grabowski A.: Skarbniczka..., s. 72; Rożek M.: Mecenat artystyczny ..., s.190.
29. Muczkowski J. Dawny krakowski..., s. 19.
30. Dreścik J.: Zegar wielki..., s. 47.
31. Wyobrażenie to jest niewielkich rozmiarów, ale możliwe do zinterpretowania.
32. Banach J.: Dawne widoki Krakowa. Kraków 1983, s. 71, zwł. ryc. 7.
33. Ibidem, s. 69; Dreścik J.: Zegar kościoła..., s. 187, ryc. 2.
34. Dreścik J.: Zegar wielki..., s. 42, ryc. 1.
35. Symboliką miasta Krakowa zajmowało się wielu kaznodziejów, kronikarzy i badaczy. Był porównywany z Rzymem i Niebieską Jerozolimą, nazywany fortecą duchową Królestwa Polskiego. Zatem wieży Ratusza krakowskiego, podobnie jak bram Niebieskiego Jeruzalem, mogły strzec anioły. Por. Dreścik J.: Zegar wielki..., s. 53–56.
36. Essenwein A.: Die mittelalterlichen Kunstdenkmale..., s. 146, il. LVIII.
37. Podwapiński W.: Zegarmistrzostwo..., s. 259, ryc. 130.
38. Informacja M. Rzepki, zegarmistrza MHK; zob. Zajdler L.: Dzieje..., s. 238, zegary mechaniczne do końca XVI w. miały tylko jedną wskazówkę godzinową.
39. Buczkowski K.: Wystawa starych..., s. 22.
40. Siedlecka W.: Polskie..., s. 42.
41. Podwapiński W.: Zegarmistrzostwo..., s. 68.
42. Ibidem..., s. 160–163; por. też: Błażewska E.: Domowe zegary mechaniczne Europy od XV do połowy XIX wieku – style, typy i formy. W: Zegary i zegarmistrzostwo w Polsce. Red. K. Kluczwajd. Toruń 2005, s. 97; Błażewska E.: Noworoczne uwagi o czasie i zegarze ze zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. „Gazeta antykwaryczna” 1999, nr 2, s. 26.
43. Britten F.J.: Old clocks and watches and their makers. A history of styles in clocks and watches and their mechanisms. London 1982, s. 73.
44. Zajdler L.: Dzieje..., s. 127, 155.
45. Nie wszystkie informacje dotyczące budowy tak skomplikowanego urządzenia jakim jest zegar, można wyczytać z literatury przedmiotu. Wielu objaśnień na ten temat udzielił autorce wspomniany już M. Rzepka, doświadczony konserwator zabytkowych zegarów wieżowych. Dziękuję mu w tym miejscu za życzliwe i fachowe wskazówki, bez których ten opis nie byłby kompletny.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
