Kościelniki – zapomniane dziedzictwo Nowej Huty
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2007.07Abstract
KOŚCIELNIKI – THE FORGOTTEN HERITAGE OF NOWA HUTA
The first written record about the village of Kościelniki dates to 1369. During the Middle Ages and the Renaissance it belonged to such eminent families as the Gutt family, the Odrowąż family, the Kurozwęcki family and the Lanckoroński family. In the early 17th century the village was bought by Stanisław Lubomirski (1583–1649) who built a small fortalice on top of the hill surrounded by marshland. In 1708 Stefan Morstin (d. 1736) added a baroque palace designed by Giuseppe Piola (d. 1715). By the end of the 18th century the palace had been rebuilt by another proprietor – Eliasz Wodzicki (1730–1805) – who transformed it into a classicist building. In 1787 King Stanislaus II Augustus Poniatowski (1732– 1798) visited the estate in Kościelniki. The royal visit was commemorated by a monument which survives today. In the early 19th century Franciszek Matejko (1794–1860), the father of the eminent Polish painter, Jan Matejko (1838–1893) lived there – he was employed by the family as a private tutor. The All Saints Parish in Górka Kościelnicka has its beginnings in the 14th century. The present church was founded in the mid-17th century by Barbara Morstinowa (d. 1697). A number of baroque artefacts, including the unique chasubles, have survived from the original equipment. Other monuments in the immediate vicinity of the church include the graves of the former owners of Kościelniki and a WWI memorial commemorating Austrian soldiers who died there in 1914. Equally interesting as the manor and the church is the original historic spatial layout of the village which is situated on the old trade route from Kraków to Sandomierz (a customs house used to stand in the nearby hamlet called Cło – lit. “customs duty”). Many historic sites and monuments, such as 19th-century wooden cabins, wayside shrines and crosses have been preserved in the area. By the power of the directive issued by the Kraków City Council on November 30, 1972 the villages of Kościelniki, Górka Kościelnicka, Stanisławice and Cło were incorporated into the City of Kraków and the entire administrative unit thus established was called Osiedle Kościelniki (Kościelniki housing estate).
References
1. Ze względu na rozległy obszar i wielość problemów badawczych nowohucki oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa „Dzieje Nowej Huty” ma charakter muzeum rozproszonego. Jego centrum znajduje się w lokalu przy os. Słonecznym 16. Tu mieszczą się biura, magazyny i galeria wystaw czasowych. Celem działalności oddziału jest przybliżanie zwiedzającym całej Nowej Huty. Pracownicy udzielają informacji, organizują wycieczki po socrealistycznym centrum oraz objazdy po tutejszych dworach i pałacach. Ważna jest też rola dokumentacyjna i popularyzacja dziedzictwa kulturowego terenów, na których po 1949 r. stanął kombinat i osiedla mieszkalne. Wtym celu postanowiono co roku jedną z wystaw poświęcać miejscowości wchodzącej dziś w skład dzielnic samorządowych XIV, XV, XVI, XVII, XVIII, tworzących w czasach PRL jedną wielką dzielnicę o nazwie Nowa Huta.
2. Tomkowicz S.: Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej. T. II. Kraków 1906, s. 113.
3. Ibidem, s. 264.
4. Porównując obecny stan posiadania z danymi sprzed wojny, można przyjąć, że znajdujące się we Wrocławiu zbiory zawierają ok. 50 proc. dawnego stanu.
5. Złota księga szlachty polskiej. Red.T. Żychliński.T. XI. Poznań 1889.
6. Tomkowicz S.: Górka Kościelnicka i Kościelniki. W: Teka Grona Konserwatorów...
7. Bednarska J.: Pałac w Kościelnikach pod Krakowem. „Biuletyn Historii Sztuki” 1965, T. XXVII, s. 197–219.
8. Po wojnie w pałacu gospodarowali kolejno: Państwowy Fundusz Ziemi, Gminna Rada Narodowa, Muzeum Archeologiczne, Wydział Zdrowia Prezydium Rady Miejskiej, Kierownictwo Odnowienia Zamku Królewskiego na Wawelu, Huta im. Lenina i Politechnika Krakowska.
9. Dzięki ich życzliwej pomocy można było zaprezentować na wystawie Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty – Kościelniki fotografie z rodzinnego archiwum Wodzickich, pokazujące wystrój pałacu przed 1945 r. oraz fragmenty kominków i kaflowych pieców, odkrytych podczas prac archeologicznych. Oni też udostępnili na wystawę swoje rysunki i akwarele, które powstałe w oparciu o dawne inwentarze i odnalezione fragmenty, pozwalają uzmysłowić sobie, jak wyglądało to miejsce w czasach największej świetności.
10. Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu. Cz. III, z. 1. Koskowice – Krzepice. Red. F. Sikora. Kraków 1994, s. 40.
11. Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu. Cz. II, z. 1. Górka – Isepek. Red. A. Gąsiorowski. Wrocław 1989, s. 835.
12. Słownik historyczno-geograficzny... Cz. III, z. 1, s. 40.
13. Wprzysiółku Cło obok Kościelnik znajdowała się granica pomiędzy zaborami austriackim i rosyjskim, biegnąca na Potoku Kościelnickim. Odpowiednikiem Cła po drugiej stronie rzeki była Komora. To tu w rodzinie celnika przyszedł na świat Adam Chmielowski (1845–1816), późniejszy święty Brat Albert, malarz, powstaniec, opiekun ubogich, wyniesiony na ołtarze przez papieża Jana Pawła II (1920–2005). W rodzinnym domu świętego w mieszkają ss. albertynki i mieści się niewielkie muzeum z odtworzoną izbą celną.
14. Międzybrodzka M.: Zbyt soli galicyjskiej na tereny Rzeczpospolitej po I rozbiorze kraju (do 1792 roku). „Studia i materiały do dziejów żup solnych w Polsce” 1997, T. XX, s. 77–104.
15. O odkryciu tym pisała Lenczowska K.: Kim był mężczyzna z toporkiem?. „Głos – Tygodnik Nowohucki” 2006, nr 27 (796) z dn. 7 VII.
16. Na wystawie Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty – Kościelniki można było zobaczyć przedmioty wykopane przy samym pałacu, takie jak: kafle piecowe, fragmenty naczyń, guzik od liberii Sobańskich z herbem Junosza czy 8 groszy pruskich z 1854 r. Dla lepszego wyobrażenia dodano też nieco oryginałów i kopii przedmiotów codziennego użytku z okresu neolitu, epoki brązu i żelaza oraz średniowiecza, wypożyczonych zMuzeum Archeologiczne w Krakowie, oddział w Nowej Hucie.
17. Tomkowicz S.: Teka Grona Konserwatorów..., s. 114.
18. Zinkow J.: Krakowskie podania i zwyczaje. Kraków 1993, s. 111–112.
19. Tomkowicz S.: Teka Grona Konserwatorów..., s. 263–264.
20. Słownik historyczno-geograficzny... Cz. III, z. 1, s. 40.
21. Słownik historyczno-geograficzny... Cz. II, z. 1. s. 838.
22. Buko A.: Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej. Warszawa 2005.
23. Słownik historyczno-geograficzny... Cz. III, z. 1, s. 43.
24. Ibidem, s. 44.
25. Ibidem, s. 50.
26. Słownik historyczno-geograficzny... Cz. II, z. 1. s. 837.
27. Słownik historyczno-geograficzny... Cz. III, z. 1, s. 47.
28. Ibidem, s. 837.
29. Krakowski zespół miejski. Studium historyczno-konserwatorskie wykonane na zlecenie Wydziału Ochrony Zabytków UM w Krakowie. Cz. III, nr 37. Kościelniki z Cłem, Stanisławowicami, Górką Kościelnicką. PP PKZ oddz. w Krakowie. Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej. Kraków 1985.
30. Pawiński A.: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. III. Małopolska. Warszawa 1886, s. 6–7.
31. Rejestr poborowy województwa krakowskiego z 1629 r. Red. S. Inglot. Wrocław 1959.
32. Bednarska J.: Pałac w Kościelnikach..., s. 197.
33. Ibidem, s. 200.
34. Tomkowicz S.: Teka Grona Konserwatorów..., s. 99.
35. Raszewski Z.: Bogusławski. Warszawa 1982, s. 33–34.
36. Bednarska J.: Pałac w Kościelnikach..., s. 211.
37. Tomkowicz S.: Teka Grona Konserwatorów..., s. 114.
38. „W rodzinie [Wodzickich ] utrzymywało się podanie, że gdy generał Józef, udający się do obozu, wyjeżdżał od brata i wsiadł do karety, konie nie chciały z miejsca ruszyć, tak, że musiano wyprząc i inne przyprowadzić. Była to jakoby wróżba jego rychłej śmierci...” – cyt. za: Złota księga szlachty..., s. 235.
39. Krakowski zespół miejski...
40. Tomkowicz S.: Teka Grona Konserwatorów..., s. 111.
41. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. IV. Red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W.Walewski. Warszawa 1883, s. 454.
42. Na wystawie poświęconej Kościelnikom w oddziale „Dzieje Nowej Huty” życie wsi można było ukazać dzięki pomocy rodzin Łobodów i Ruśniaków, które udostępniły fotografie oraz osobiste pamiątki. Ochotnicza Straż Pożarna pożyczyła kask z lat 20. XX w. i księgę pamiątkową z licznymi fotografiami. Ciekawe materiały zawierały też Kronika Domu Ludowego i kroniki szkolne (w tym jedna z lat 1868–1934) Zespołu Szkól Ogólnokształcących nr 52, który jest kontynuatorem jednoklasowej szkoły powszechnej, założonej w Kościelnikach w 1818 r.
43. Terlikowski T.: „Ankieta etnograficzna”, wł. Muzeum Etnograficzne w Krakowie [mps.].
44. Ściborowski R.: „Kronika wsi Kościelniki”. wł. prywatna [mps].
45. Ibidem.
46. Ibidem.
47. Ibidem.
48. Sytuację wsi w okresie okupacji omawia zarówno R. Ściborowski w swojej „Kronice...”, jak i Kronika parafialna kościoła pw. Wszystkich Świętych w Górce Kościelnickiej.
49. Ściborowski R.: „Kronika...”. Stanisław Mierzwa – wybitny działacz ludowy, prawnik i sekretarz Wincentego Witosa, ożenił się ze Heleną Ściborowską (zm. 1977). Ślub, na który zjechało się wiele ważnych osobistości z Krakowa, odbył się w istniejącej do dziś karczmie w Kościelnikach. Zdjęcia z tego wydarzenia zachowały się w Muzeum Wincentego Witosa wWierzchosławicach.
50. Lenczowska K.: Kim był mężczyzna...
51. W Kronice parafialnej kościoła pw. Wszystkich Świętych w Górce Kościelnickiej zachował się taki oto opis tych zdarzeń: „W pałacu kościelnickim gospodarzą się po swojemu. Bezcenne meble są wyrzucane przez okna, a potem jako zniszczone są spalane. Ten sam los spotkał także nowy klęcznik-krzesło, własność kościoła w Czulicach, pożyczony na pogrzeb hr. Wodzickiego. Z ornatu fioletowego Sowietka uszyła sobie spódnicę. Duża biblioteka pałacowa wylatuje przez okna; stare kruki, cenne zbiory w rozmaitych językach świata. Stary park aż huczy od siekier.”
52. Bednarska J.: Pałac w Kościelnikach..., s. 211.
53. Ibidem, s. 204.
54. Ibidem, s. 210.
55. Jan Matejko – biografia w wypisach. Oprac. J. Gintel. Kraków 1966, s. 23.
56. Ogromnej pomocy udzielił Muzeum ksiądz J. Hojnowski z parafii pw. Wszystkich Świętych w Górce Kościelnickiej, znawca i miłośnik tych terenów, chętnie osobiście oprowadzający po zabytkowym kościółku powierzonym jego opiece. W czasie licznych przeprowadzanych przez siebie remontów miał możność zapoznać się z konstrukcją i wieloma ciekawostkami, które kryje ta świątynia. Przede wszystkim zaś wobec całkowitego zniszczenia lub wywiezienia ruchomości z kościelnickiego pałacu tylko dzięki jego życzliwości Muzeum mogło pozyskać na wystawę parę efektownych obiektów, świadczących o wysokiej kulturze materialnej mieszkańców tych ziem. Oprócz pięknej monstrancji – XIX-wiecznej, ale zapewne zawierającej też starsze elementy – można było podziwiać XVII-wieczny kielich mszalny z inskrypcją ofiarodawców oraz tak niezwykłe przedmioty, jak nieużywane już dziś umbraculum (specjalny parawan do zasłaniania Najświętszego Sakramentu) z XVIII w. i dwa słynne ornaty: czerwony, wyszywany motywami Arma Christi i czarny, z tańczącymi szkieletami. Całość uzupełniała Kronika parafialna prowadzona od końca XIX w.
57. Lenczowska K.: Pobiednik – ze wspomnień Stanisława Stępy. „Głos – Tygodnik Nowohucki” 2001, nr 19 (572), z dn. 11 V.
58. Tomkowicz S.: Teka, s. 100.
59. Tomkowicz S.: Górka Kościelnicka..., s. 100.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
