Ikona – Tradycja – Nowosielski. Weryfikacja pojęcia ikony w twórczości Jerzego Nowosielskiego
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2007.17Abstract
ICON – TRADITION – NOWOSIELSKI. VERIFICATION OF THE TERM “ICON” IN THE WORKS OF JERZY NOWOSIELSKI
Jerzy Nowosielski (born in 1923 in Kraków) has designed several dozen interiors for both Orthodox and Catholic churches; at the same time, he is the author of hundreds of secular paintings: portraits, nudes, still lifes and abstract compositions. He has created his own, distinctive style (with numerous references to Byzantine painting); he has also developed his own concept of art according to which all of his works should be regarded in terms of being icons. The purpose of the present paper is to verify that term in the context of Nowosielski’s works. The reference point for the analysis is the classic sense of the term “icon” which is made more specific by historical context (the author expounds on that issue in the first section of the paper). The analysis is based on the confrontation of the artist’s statements with his paintings. The main conclusion of the analysis is that the foundation lying at the basis of Nowosielski’s entire artistic output is his desire to present the theandric (divine-human) nature of man. This idea – which is at the same time the leitmotif of pictures produced by the Eastern Christianity – is Nowosielski’s preliminary assumption in the context of his own art. The artist has tried to create an image of transformed matter in its eschatological aspect, and it is his desire to present the real form of that vision in his paintings. Considered in these terms, painting appears to be identified with the icon (as far as its objectives are concerned), even if its themes (e.g. nudes or landscapes) are unknown to the traditional icon. Nowosielski does not set any limits for the thematic range of an icon because he believes that theosis, being a universal phenomenon present in all creation, legitimizes his vision of painting. The icon is for Nowosielski a kind of art in which the content is transferred through the language of the form. Reflecting on the issues of form and its meaning in his painting, the artist creates his own language which, while being distinctive and original, can also become universal due to the fact that the level of communication of a given painting is brought to the level of its form, and, therefore, to the level of direct, intuitive communication which is free of any references to historical or symbolic contexts.
References
1. Cormack R.: Malowanie duszy. Ikony, maski pośmiertne i całuny. Przeł K. Kwaśniewicz. Kraków 1999, s. 23.
2. Kowalska B.: Niektóre problemy malarstwa Jerzego Nowosielskiego (z okazji wystawy malarstwa Jerzego Nowosielskiego w styczniu 1961 wGalerii Klubu Krzywe Koło). „Przegląd Artystyczny” 1961, nr 1, s. 67.
3. Od 1999 r. nie powstały, a przynajmniej nie ukazały się, żadne nowe prace jego autorstwa, zarówno obrazy, jak i teksty.
4. Kowalska B.: Niektóre problemy malarstwa Jerzego Nowosielskiego..., s. 67.
5. Gryglewicz T.: Kraków i jego artyści. Teksty o malarzach i grafikach środowiska krakowskiego drugiej połowy wieku XX. Kraków 2005, s. 44.
6. Por. zbiór jego artykułów: Porębski M.: Nowosielski. Kraków 2003.
7. Por. Panas W.: Rozmowa o Nowosielskim. „Konteksty” 1996, nr 3–4, s. 7.
8. Nowosielski J.: Ikona i sztuka a świat współczesny (wywiad z prof. Jerzym Nowosielskim). Rozm. przepr. J. Anchimiuk. „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1975, nr 1–2, s. 48.
9. Nowosielski J.: Sztuka jest darem niebios. W: Krug G.: Myśli o ikonie. Przeł. R. Mazurkiewicz, Białystok 1991, s. 98.
10. Podgórzec Z.: Wokół ikony. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim. Warszawa 1985, idem: Mój Chrystus. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim. Białystok 1993.
11. Por. Bułgakow S.: Ikona i kult ikony. Przeł. H. Paprocki. Bydgoszcz 2002, s. 11.
12. Por. Popowa O., Smirnowa E., Cortesi P.: Ikony. Ikony różnych kręgów kulturowych od VI w. po czasy współczesne. Warszawa 1998, s. 8.
13. Znosko A.: Kanony Kościoła prawosławnego w przekładzie polskim. T. 1. Warszawa 1978, s. 106.
14. Opis legendy za Kartsonis A.: The Responding Icon. W: Heaven on Earth. Art and Church in Byzantium. Ed. L. Safran. Philadelphia 1998, s. 60–64.
15. Por. Kartsonis A.: The Responding..., s. 65.
16. Ibidem, s. 60.
17. Okres ikonoklazmu dzieli się na dwa przedziały czasowe: od 726 r. (edykt Leona Izauryjczyka) do 787 r. (VII sobór powszechny, zwołany za panowania cesarzowej Ireny) i od 813 r. (wstąpienie na tron cesarza Leona V Ormiańczyka) do 843 r. (sobór konstantynopolitański – Triumf Ortodoksji). Por. Uspienski L.: Teologia ikony. Przeł. M. Żurowska. Poznań 1993, s. 77–119.
18. Jan z Damaszku, jeden z wczesnych teologów ikony, podkreśla tę reorientację, która zachodzi dzięki Wcieleniu: „któż zdołałby odtworzyć podobieństwo Boga niewidzialnego, nie mającego ciała ani przestrzennych wymiarów, ani kształtu? Szaleństwem więc i bluźnierstwem byłoby nadawanie określonej postaci naturze Boskiej. Toteż w Starym Zakonie obrazy nie miały zastosowania. Lecz inaczej przedstawia się sprawa, odkąd Bóg (...) stał się dla naszego zbawienia w pełni człowiekiem, (...) prawdziwie przyjął człowieczeństwo, przebywał na ziemi, obcował z ludźmi, czynił cuda, zniósł mękę, został ukrzyżowany, zmartwychwstał, wstąpił do nieba” – Damasceński J.: Wykład wiary prawdziwej. Przeł. B. Wojkowski. Warszawa 1969, s. 232.
19. Por. Popovska-Korobar V.: Malarstwo ikonowe Macedonii (XI–XIX w.).W: Sztuka ikony. Malarstwo sakralne Macedonii (XI– XIX w.). Kraków 2000, s. 18.
20. B. Dąb-Kalinowska zauważa, że: „mimo iż teoria Pseudo-Dionizego dotyczyła przede wszystkim obrazów – a nie ikon pojmowanych jako wyobrażenia malarskie, stała się decydująca dla opracowania reguł rządzących nie tylko ikonograficznymi schematami ikon, ale także dla sposobu ich realizacji, w rezultacie zaś pozwoliła na sprecyzowanie pojęć ikony i obrazu religijnego. Myśl Pseudo-Dionizego była tak długo wykorzystywana przez wszystkich teologów rozważających problem «sensu» ikony, jak długo istniało malarstwo ikonowe”. – Dąb-Kalinowska B.: Ikony i obrazy. Warszawa 2000, s. 17.
21. Pseudo-Dionizy Areopagita: Pisma teologiczne. Przeł. M. Dzielska. Kraków 1997, s. 206.
22. Dokumenty Soborów Powszechnych. Red. A. Baron, H. Pietras. T. 1. Kraków 2001, s. 337.
23. Ibidem, s. 339.
24. Ibidem.
25. Por. Uspienski L.: Teologia..., s. 107.
26. Por. Nowosielski J.: Inność prawosławia. Białystok 1998, s. 139.
27. Popowa O., Smirnowa E., Cortesi P.: Ikony..., s. 13.
28. Por. Bułgakow S.: Ikona i kult..., s. 159.
29. Por. ibidem, s. 7–25.
30. Ibidem, s. 35.
31. Według W. Sołowiowa: „Absolut nie może być pomyślany oddzielnie od świata, a świat nie może istnieć bez Absolutu. Absolut i Kosmos są w tym ujęciu współzależne jeden od drugiego, a nawet jednoistotne w swej najgłębszej warstwie.” – Paprocki H.: Sofiologia. W: Lazari A.: Idee w Rosji. T. 3. Łódź 2000, s. 416.
32. Por. Paprocki H.: Sofiologia..., s. 414–429; idem: Sofiologia. W: Religia. Encyklopedia PWN . T. 9. Red. T. Gadacz, B. Milerski. Warszawa 2003.
33. Ibidem.
34. „Dla bizantyńskiego teologa «ikoniczne» było całe stworzenie, a przede wszystkim człowiek, powstający jako obraz boski. Obraz nigdy też w chrześcijaństwie nie doczekał się tak precyzyjnej i subtelnej refleksji metafizycznej.” – Trzcińska I.: Światło i obłok. Z badań nad bizantyńską ikonografią przemienienia. Kraków 1998, s. 12.
35. Evdokimov P.: Prawosławie. Przeł. J. Klinger. Warszawa 1986, s. 279.
36. Podgórzec Z.: Wokół ikony..., s. 9.
37. Nowosielski J.: Sztuka nie boi się propagandy. Rozm. przepr. K. Czerni. „Res Publica” 1988, nr 9, s. 46.
38. Nowosielski J.: Inność prawosławia..., s. 176–177.
39. Por. Nowosielski J.: Być prawdziwiej niż w rzeczywistości. Rozm. przepr. W. Stróżewski, „Tygodnik Powszechny” 1973, nr 11, s. 1.
40. Nowosielski J.: Uwagi malarza o konformizmie. W: Notatki. Jerzy Nowosielski. Cz. 2. Kraków 2000, s. 30.
41. Nowosielski J.: Inność prawosławia..., s. 150.
42. Ibidem, s. 186.
43. Nowosielski J.: Wokół ikony..., s. 76.
44. Por. Załuski T.: Tu nie ma stóp. Wirtualne polilokwium wokół obrazów Nowosielskiego, „Kresy” 2000, nr 4, s. 233.
45. Nowosielski J.: Wokół ikony..., s. 110.
46. Ibidem, s. 184.
47. Podgórzec Z.: Mój Chrystus..., s. 175.
48. Nowosielski J.: Wokół ikony..., s. 177.
49. Ibidem, s. 61.
50. Por. Ibidem, s. 185.
51. Ibidem, s. 184.
52. Por. ibidem, s. 131–133.
53. Nowosielski J.: Inność prawosławia..., s. 176.
54. Ibidem, s. 188.
55. Por. Nowosielski J.: Świadomość ikony. Rozm. przepr. P. Kwiatkowski. „Literatura” 1983, nr 3, s. 33.
56. Podgórzec Z.: Mój Chrystus..., s 124.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
