Sport w Legionach Polskich w latach 1915-1917
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2004.06Abstrakt
SPORTS IN THE POLISH LEGIONS 1915-1917
The article is aimed at presenting the role of sports in the Polish Legions in 1915-1917. Its beginnings are marked by the first football matches in the 1st Brigade of the Legions which took place in spring 1915 after the frontline stabilised on the Nida River near Pińczów The peak frequency of football matches in the Legions occurred in spring 1916 in Volhynia. During the Vohlynia campaign sports developed in all three brigades of the Legions. Football was the most popular form of physical exercise. Other sports included fencing, shooting at targets, candies and honey-cakes thrown in the air, as well as tennis, cricket using empty cans, bowling, wrestling, apparatus gymnastics, discus throwing and the high jump. Other forms of physical exercise were various folk games and plays, including the carousel, whirling, “Devil’s Mill”, sackraces, “Spanish” bull fights, snowball fighting, throwing the boomerang and others called bu”, palestra, palant and kiczka. Soldiers also played draughts, and games called halma and forteca. More sophisticated types of entertainment included chess, whist, preference and bridge. Fishing and hunting (favoured by officers) were also popular. From spring to autumn 1917 many football matches were played at various locations, as Legionnaire football teams travelled throughout the Congress Kingdom and Galicia on draft. Marshal Józef Piłsudski took part in a few of these matches.
Bibliografia
1. Z bojów brygady Piłsudskiego, Kraków 1915, s. 67.
2. T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I Brygady, Warszawa 1934, s. 269 i IIP, Album Legionów Polskich, Warszawa 193 3, zdjęcie 174; Ilustrowana kronika Legionów Polskich 1914-1918, Kraków 1936, s. 25.
3. O piłkę nożną w pułku Piłsudskiego, „IKC” 20 III 1915, nr 65, s. 3.
4. S. Rouppert, Piłka nożna w Sztabie 1 Brygady Legionów, [w:] Księga pamiątkowa poświęcona 35-leciu działalności Lwowskiego Klubu Sportowego „Pogoń” 1904-1939, Lwów 193 9, s. 91.
5. CAW, Dom rekonwalescentów Legionów Polskich Kamieńsk, sygn. 1.120.38.120; Dom uzdrowieńców Legionów Polskich w Kamieńsku, „Świat” 1916, nr 39, s. 5.
6. BJ, Oddział Rękopisów, Druki ulotne legionowe i peowiackie z lat 1914- -1916, Legioniści - dzieciom polskim, akc. 116/82.
7. W. Budzyński, Z pierwszym szwadronem 1 pułku ułanów Pierwszej Brygady Legionów Polskich w roku 1915-1916, Warszawa 1920, s. 64; BJ, Oddział Rękopisów, F. Pawłowski, Wspomnienia o organizacji służby zdrowia w I Brygadzie Legionów Polskich, s. 16, akc. 69/86.
8. G. Baumfeld, Artylerii Legionów Pułk Pierwszy, Kraków 1917, s. 77.
9. BJ, Oddział Rękopisów, F. Pawłowski, Kampania połowa Legionów Polskich 1914-1918, s. 26.
10. E. Janina, Igrzyska w życiu żołnierzy, „Wiadomości Wojskowe” 1917, nr 13-14, s. 259; Tegoż, Zadania gimnastyki wojskowej, „Wiadomości Wojskowe” 1917, nr 3, s. 53; Tegoż, Wartość gimnastyki niemieckiej dla wychowania wojskowego, „Wiadomości Wojskowe” 1917, nr 5, s. 105; Tegoż, System szwedzki Linga jako gimnastyka wojskowa, „Wiadomości Wojskowe” 1917, nr 8-9, s. 172.
11. Sport w legionach, „Nowości Ilustrowane” 1916, nr 16, s. 9; Zabawy na froncie, „Gazeta Polska” 23 V 1916; Laboratoria sportowe, „IKC” 6 IV 1917 r., nr 98, s. 10.
12. Co to jest legun. Szkic obyczajowy, „Mina” 1916, nr 3; „Zwierciadło” 1916, nr 1.
13. M. Dąbrowski, Żołnierz I Brygady. Kampania na Wołyniu 2IX1915 - 8 X1916, Warszawa 1919, s. 99-100; Od Nidy do Styrii. Z wałk II baonu 5pp I Brygady. Napisał T. Pannenko, Warszawa 1917, s. 154; Rok bojów na Polesiu 1915-1916. Notatki i szkice oficerów 6 pułku Legionów Polskich, Warszawa 1917, s. 83-84; J. Lasoń, Legiony na Wołyniu. Kilka kart z pamiętnika, Kraków 1918, s. 61-62; B. Merwin, Z życia w legionach, Kraków 1918, s. 69; Patrz również: BZN im. Ossolińskich, Zbiór dokumentów legionowych z wojny światowej własnością legionisty Franciszka Kszusa z Dziedzic z II Brygady 3 Pułku 2 Kompani 1914-1918, zdjęcia nr 160 i 172, sygn. Alf. 16; Dokumentacja fotograficzna sportu legionowego zob.: CAW, Zbiory Specjalne, Album Legiony 2 pułk piechoty, sygn. 4; ibidem, Ałbum Legiony 3 pułk piechoty, sygn. 8; ibidem, Album Legiony sygn. 14; ibidem, Album Legiony 4 pułk piechoty, sygn. 16, sygn. 17, sygn. 18; ibidem, Album Legiony 5 pułk piechoty, sygn. 20; ibidem, Ałbum Legiony 7 pułk piechoty, sygn. 22.
14. AON, WIH, Album zdjęć majora Legionów Polskich Tadeusza Wy- rwy-Furgalskiego. Obrazki do pamiętnika, 1, s. 18, sygn. I/1/44.
15. BN, Zakład Zbiorów Ikonograficznych, sygn. IF 23870; Zdjęcie zob.: MHF im. prof. Wł. Bogackiego w Krakowie, sygn. 82777/14657, oraz M. Klimecki, W. Klimczak, Legiony Polskie, Warszawa 1990, zdjęcie nr 342.
16. M. Dąbrowski, Różaniec życia i śmierci, Zamość 1924, s. 75.
17. „Reluton-Obijak” 1916, nr 11; Szerzej na temat życia sportowego w 4 pułku piechoty zob.: J. A. Teslar, Życie umysłowe i koleżeńskie Czwartaków, „Wiadomości Polskie” 1916, nr 81, s. 9-11; tegoż, Czwarty Pułk. Rok działań wojennych 4 pp Legionów Polskich od dnia 10 maja 1915 roku do dnia 10 maja 1916 roku, Lwów 1916.
18. „Reluton-Obijak” 1916, nr 12.
19. „Reluton-Obijak” 1916, nr 13-14.
20. K. Świtalski, Diariusz 1916-1917, część 2, „Niepodległość”, t. XLVIII, 1996, s. 9.
21. T. S. Grabowski, Legiony na polu bitwy, „Wiadomości Polskie” 1916, nr 81, s. 3-9; Święto Czwartaków, „Nowości Ilustrowane” 1916, nr 25, s. 2-3; Zob. cztery fotografie pt. „Na strzelnicy 4 pułku piechoty”, MUJ, Zbiór klisz i fotografii legionowych, Kolekcja fotografii A. Dulęby.
22. W. Lipiński, Szlakiem I Brygady. Dziennik żołnierski, Warszawa 1927, s. 204.
23. S. Ciechanowski, Rzecznicy wychowania fizycznego w Polsce, „Głos Narodu” 1916, cz. I, nr 299, s. 2, cz. II, nr 301, s. 2, cz. III, nr 303, cz. IV, nr 305, s. 2.
24. Ibidem, cz. V, nr 306, s. 4.
25. L. Bełtowska, Kolekcja klisz i fotografii w zbiorach Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, „Opuscula Musealia” 1994, z. 7, s. 59-60. Zbiór zdjęć legionowych obrazujących życie obozowe w legionach zob.: MUJ, Zbiór klisz i fotografii legionowych, Kolekcja klisz i fotografii S. Muchy, A. Dulęby, T. K. Pawlasa.
26. AON, WIH, J. Kochanowski, Wspomnienia z walk w I Brygadzie Legionów, w armii austriackiej na froncie włoskim, armii J. Hallera, służby w Wojsku Polskim w okresie międzywojennym oraz z pobytu w oflagu w Mur паu, s. 44, sygn. 1/2/51.
27. Sport w Legionach, [w:] Księga pamiątkowa, op. cit.. s. 85-86, 89; BPAN w Krakowie, A. Patia, J. Gaździcki, „Sprawy Legionów Polskich z lat 1914-19 74, zdjęcie nr 6, sygn. 79 82.
28. BPAN w Krakowie, F. Pawłowski, Wspomnienia Legionowe. Ilustracje wraz z ich spisem, t. 2, s. 7, sygn. 9198. Zdjęcie „a” jest błędnie datowane na kwiecień 1916 r.
29. Z meczu zachowała się fotografia Piłsudskiego, podpisana chyba błędnie: „Mecz piłki nożnej między drużyną legionową i niemieckim garnizonem. Warszawa w Agrykoli, wiosna 1917 r.”, CAW, Kolekcja J. Piłsudskiego, sygn. 66/437. Rzeczywiście taki mecz odbył się, ale grała w nim „Polonia”, anie drużyna legionowa. Osoba podpisująca zdjęcie musiała się zasugerować tytułem artykułu, z którego pochodziła informacja o meczu z drużyną garnizonu niemieckiego: Legioniści na boisku warszawskim, „Kurier Warszawski” 29 III 1917, nr 88,s. 6.
30. Reprezentacja akademików a Legiony, „Kurier Warszawski” 26 III 1917, nr 85, s. 6.
31. Match legionistów z akademikami, „Kurier Warszawski” 1 IV 1917, nr 91, s. 14; Legioniści na boisku warszawskim, „Kurier Warszawski” 6 IV 1917, nr 96, s. 6; Poniedziałkowy match piłki nożnej, „Kurier Warszawski” 7 IV 1917, nr 97,s.5.
32. Legioniści-akademicy, „Kurier Warszawski” 10 IV 1917, nr 98, s. 6.
33. Match Legioniści -„Polonia”,„Kurier Warszawski” 11 IV 1917, nr 99, s. 6.
34. Sport w Legionach, „Nowości Ilustrowane” 1917, nr 19; Turniej „Polonia ” - Legioniści w Agrykoli dnia 9 IV 1917 r., „Tygodnik Ilustrowany” 14 IV 1917, nr 15; Z dziedziny sportu, „Świat’ 1917, nr 15; Match piłki nożnej „Legioniści”-Akademicy, „Nowa Gazeta” 1917, nr 170.
35. Matche legionowe w Warszawie, „ІКС” 1 V 1917, nr 119, s. 3.
36. M. Wrzosek, Polski czyn zbrojny podczas pierwszej wojny światowej 1914-1918, Warszawa 1990, s. 302.
37. Match 4 pułku Legionów z „Połonią” WKS, „Kurier Warszawski” 18 IV 1917, nr 106, s. 8; Mecz „czwartaków” z łegionistami, „Kurier
Warszawski” 19 IV 1917, nr 107, s. 6.
38. „Legia”, „Kurier Warszawski” 27 IV 1917, nr 115, s. 7; „Legia” w Agrykoli, „Kurier Warszawski” 28 IV 1917, nr 116, s. 6; Dzisiejszy mecz w Agrykoli, „Kurier Warszawski” 29 IV 1917, nr 117, s. 13; Match „Legia ” -„Polonia”, „Kurier Warszawski” 1 V 1917, nr 119, s. 6.
39. Mecz „Polonia II” - „Legia II”, „Kurier Warszawski” 8 V 1917, nr 126, s. 12; „Kurier Warszawski” 9 V 1917, nr 127, s. 6.
40. Mecz „Beliniacy” - akademicy, „Kurier Warszawski” 10 V 1917, nr 128, s. 6; „Kurier Warszawski” 17 V 1917, nr 135, s. 11.
41. Piłka nożna, „Kurier Warszawski” 20 V 1917, nr 145, s. 15; „Kurier Warszawski” 29 V 1917, nr 146, s. 8.
42. Dzisiejszy mecz Legionistów, „Kurier Warszawski” 7 VI 1917, [nr 155], s. 14.
43. Kwesta „Ratujcie dzieci”. Legiony — dzieciom, „Kurier Warszawski” 11 VI 1917, nr 159, s. 2; „Tygodnik Ilustrowany” 16 VI 1917, nr 24; „Nowości Ilustrowane” 1917, nr 26, s. 2-4; „Świat” 16 VI 1917, nr 24, s. 6-7.
44. „Cracovia ” - Drużyna 1 pułku łegionów 5:1, ,JKC” 12 VI1917,nr 160, s. 4; „Kurier Warszawski” 19 VI 1917, nr 167, s. 6.
45. Match w obecności Komendanta, „Naprzód” 1917, nr 133; Zawody piłkowe, „Czas” 1917, nr 265.
46. „Kurier Poranny” 10 VIII 1930, nr 220, s. 3; Dodatek do nr 280 „IKC” 9 1X 1935.
47. „Legia”- 5pułk, „Kurier Warszawski” 15 VI 1917, nr 163, s. 8; „Kurier Warszawski” 17 VI 1917, nr 165, s. 11.
48. Mecz „Legia”-6pułk, „Kurier Warszawski”24 VI 1917, nr 172, s. 11.
49. „Cracovia” — Drużyna 5 pułku legionów 2:1, „IKC” 25 VII 1917, nr 203, s. 7; „Cracovia”- 6 pułk legionów 5:0, „IKC” 14 VIII 1917, nr 223, s. 2; „Cracovia”-„Legia” 1:2, „IKC” 21 VIII 1917, nr 230, s. 3.
50. AP w Krakowie, NKN, Sprawozdanie nr 1 z czynności oficerów delegowanych do obozu b. legionistów, internowanych w Szczypiornie z dnia 10 IX 1917 r. do Dowództwa Polskiego Korpusu Posiłkowego w Przemyślu, mf. 100.628.
51. C. Ryll-Nardzewski, Służba zdrowia w Szczypiornie i Łomży, [w:] Karabin i nosze. Wspomnienia lekarzy i farmaceutów z lat 1914-20, t. I, Warszawa 1936, s. 147-148.
52. Gry sportowe. Opracowali M. Kurleto i C. Rębowski, Warszawa 1927, s. 81; W. Kęsik, Za drutami Szczypiorna i Łomży. Wspomnienia byłego żołnierza I Brygady Legionów Polskich, Warszawa 193 6, s. 20, 73, 81—82; K. Kierkowski, Nieco dokumentów do sprawy przysięgi i rozbicia legionów, Warszawa 1928, s. 27 i 53; Zdjęcia sportowe internowanych legionistów nr: 6, 20, 25, 34, 57, 102 i 191, zob.: Muzeum Historyczne Miasto Krakowa, Dział Dokumentacji Fotograficznej, Album Legioniści polscy na froncie 1915-1916 i w obozie jenieckim w Szczypiornie, sygn. Fs/2816/ IX; Gimnastyka internowanych legionistów zob.: MHF im. prof. Wł. Bogackiego w Krakowie, sygn. 74454/13198 i 74013/13121.
53. „Sprzymierzeniec”. Pismo obozu jeńców w Beniaminowie. Rok 1917, Warszawa 1928 (przedruk z oryginału); Za kratami więzień i drutami obozów. Wspomnienia i notatki więźniów ideowych z lat 1914-1921, t. I, Warszawa 1927, s. 68 i 57; Ćwiczenia gimnastyczne oficerów w Beniaminowie, zob.: Ilustrowana kronika, op. cit., s. 178.
54. Regulaminy i przepisy. Piechota polska. Część VII. Program gimnastyki, Warszawa luty 1917; Gimnastyka stosowana, [w:] Regulaminy i przepisy. Piechota polska. Część V Plan kształcenia piechoty, Warszawa, luty 1917, s. 17; Ocena gimnastyki legionowej, zob.: Uwagi z powodu przeglądu Kadr Wojska Polskiego, „Dekada” 1917, nr 4, s. 9-10.
55. CAW, 1 Pułk Ułanów Legionów Polskich, Regulamin kawalerii, sygn. 1.120.33.16; Po przejęciu legionów przez Niemców szkolenie wojskowe odbywało się na podstawie regulaminów niemieckich.
56. Ibidem: Rozkład zajęć 2 szwadronu na 19 i 20 stycznia 1917 r. oraz Rozkład zajęć 1 szwadronu na 19 i 20 stycznia 1917 r.; Zob. również: CAW, 7 Pułk Piechoty Legionów Polskich, Rozkład zajęć 1 pułku I Brygady Legionów Polskich, sygn. I.120.24.260; ibidem: Program wykształcenia żołnierzy, a także programy szkół podoficerskich, oficerskich niższych i oficerskich wyższych w pułkach piechoty Legionów Polskich 6 styczeń 1917 r, sygn. I.120.27.7.
57. CAW, Zbiory Specjalne, Album 1 Pułku Ułanów I Brygady Legionów Polskich, cz. I i cz. II, sygn. 25; ibidem, Album 1 Pułk Ułanów I Brygady Legionów Polskich, sygn. 25a; ibidem, Album 2 pułk ułanów, sygn. 28 i 29; BJ, Dział Rękopisów, 2 Pułk Ułanów Legionów Polskich, sygn. 318/68 i sygn. przyb. 312/68.
58. Z tych zawodów zachowało się, w złym stanie, zdjęcie pt. „J. Piłsudski oraz drugi od prawej Wieniawa-Długoszowski oglądają zawody hippiczne w Strojcu, 1917 Strojec”, zob.: CBW, Zakład Zbiorów Specjalnych, sygn. FA 3035; W zbiorach BJ zachowało się zdjęcie podpisane: „Legiony Polskie” 1915/16 Wołyń 1 pułk ułanów Legionów Polskich. Popisy Konne”. Oznaczałoby to, że pierwsze formy sportu konnego w legionach były praktykowane już na przełomie 1915/1916 r. na froncie wołyńskim, zob.: BJ, Oddział Rękopisów, Zbiór 221 fotografii amatorskich z okresu I wojny światowej (polskie formacje: 2 pułk ułanów, legiony, Wermacht) i pogrzebu Józefa Piłsudskiego, akc. 2/68, koperta nr 3.
59. B. W. Długoszowski, Marszałek Piłsudski w życiu prywatnym i obozowym, „Legion” 1931, nr 3, s. 6.
60. M. Rościszewski, Gry i zabawy towarzyskie, Warszawa 1900, s. 74.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
