Przyczynek do badań nad historią handlu żydowskiego w aglomeracji krakowskiej XVII wieku
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2006.05Abstrakt
CONTRIBUTION TO THE STUDIES OF THE HISTORY OF JEWISH TRADE IN THE KRAKÓW URBAN COMPLEX IN THE 17TH CENTURY
A significant role in the goods exchange run by Jewish merchants was played by the shops owned by them in the Kraków urban complex. The Jewish population founded them in Kraków and the Cracovian Kazimierz. In the first half of the 17th century Jews owned shops both in the Kraków Main Square and its close environs, and in Kazimierz. It is worth noting that Jewish merchants sometimes changed the place where they run the trade activities in the Kraków urban complex, to which point the information about abandoning of the rooms in Kazimierz, housing the shops that belonged to them. The commercial offer in the Jewish merchants’ shops appears to be very interesting and differing significantly from the one presented by the Kraków customs books. Among others, silver articles could be found on the shop shelves. They were silver belts, ladies’ bands, rings, pearls, silver and golden buttons. Out of textiles one could note Turkish kerchiefs, home-made kerchiefs, velvet of various kinds, German cloth, skirts, Viennese velvets, German lace, shirts. Women could buy in those shops silk-embroidered kerchiefs, Turkish silk, Turkish threads, ropes. Products from Silesia were also delivered. Those were table-cloths, twill, stockings and linen. Also fustian and Podgórze linen, produced at home. Besides the aforementioned products in the Jewish merchants’ shop products in pawn were to be found. The pawn was not given solely the inhabitants of Kraków, Kazimierz, Kleparz or Stradom. Among the pawned articles were on the whole ready-made products such as: armour belts, silver spoons, delias, jewellery, zupans, skirts and hats, and sometimes tiny silver buttons. Sometimes they were precious books or else silver products coming e.g. from Augsburg or other renowned trade and production centres. Interesting information about the presence of the aforementioned products in the shops discussed are supplied by the appended lists of objects stolen from Jewish shops.
Bibliografia
1. Problematyka funkcjonowania sklepów i kramów w aglomeracji krakowskiej nie została jak dotąd szerzej potraktowana. Wiadomo jednak, że omawiane centrum handlu, w tym międzynarodowego, posiadało ogromną ich liczbę na swoim obszarze, zob. m.in.: Księga wiertelnicza krakowska. Część 1. (1568–1577). Wyd. K. Jelonek-Litewka, A. Litewka, Ł. Walczy. Kraków 1997, nr 1, 16, 77, 88; Księga wiertelnicza krakowska. Część 2. (1578–1591), wyd. K. Jelonek-Litewka. Kraków 1998, nr 226, 237, 243; Rejestry gospód w Krakowie z lat 1632 i 1649 ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie i Biblioteki Jagiellońskiej. Wyd. K. Follprecht. Kraków 2005, passim; Follprecht K.: Właściciele nieruchomości w Krakowie w 1655 roku. Kraków 2001, passim.
2. Biblioteka Jagiellońska, rkps 5820, s. 379; Bałaban M.: Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304–1868. T. 1. Kraków 1931, s. 236–238.
3. Miczyński S.: Zwierciadło Korony polskiej. Urazy ciężkie i utrapienia wielkie, które ponosi od Żydów, wyrażające synom koronnym w Roku Pańskim 1618. [b.m.w.] 1648, s. 31. Zob. też: ibidem, s. 33, 43, 48. Żyd Bocian miał mieć, według niego, siedem sklepów w Krakowie; ibidem, s. 34. Informacji o tym, jak też o innych kupcach wynajmujących sklepy nie można potwierdzić w oparciu o zbadane rejestry szosu; Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej APKr.), Akta miasta Krakowa (dalej: AmKr.), sygn. 2616, 2617, 2618, 2619, 2620, 2621, 2622, 2623, 2624, 2625, 2626, 2627, 2627, 2628, 2629. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na literaturę polemiczną, wskazującą na źródła przywołanych wyżej po-glądów; Szlufik E.: Kilka uwag o uprzedzeniach ekonomicznych wobec Żydów. W: The Jews in Old Poland, vol. 1. Cracow 1992, s. 397–403; Kaśków R.: Walka Żydów z propagandą antyżydowską w XVI i na początku XVII wieku w Polsce. W: Żydowskie gminy wyznaniowe. Studia z dziejów kultury żydowskiej w Polsce. T. 1. Red. J. Woronczak. Wrocław 1995, s. 7–24; Kot S.: Polska rajem dla Żydów, piekłem dla chłopów, niebem dla szlachty. W: Kultura i nauka. Warszawa 1937, s. 255–282.
4. Wydanie publikacji zmusiło monarchę do wydania rozporządzenia, na mocy którego miano dokonać konfiskaty książki; Bersohn M.: Dyplomataryusz dotyczący Żydów w dawnej Polsce na źródłach archiwalnych osnuty (1388–1782). Warszawa 1910, nr 219.
5. Prawo do dzierżawy sklepu można było odstąpić przed sądem żydowskim; Rozenbaum E.: „Żydzi krakowscy w XVII i XVIII w. na podstawie żydowskich ksiąg sądowych” (mps pracy magisterskiej w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Prace magisterskie, sygn. 117/62), s. 6–7.
6. Bałaban M.: Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa. Kraków 1935, s. 13; Bąk-Koczarska C.: Właściciele kamienicy „Pod Krzysztofory” w Krakowie w XIV–XVI wieku (część 1). „Krakowski Rocznik Archiwalny” 1998, t. 4, s. 42; Komorowski W., Follprecht K.: Właściciele kamienic Rynku Krakowskiego w czasach nowożytnych (do pierwszej okupacji szwedzkiej). Część 2. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 1997, t. 3, s. 33; Tomkowicz S.: Domy i mieszkania w Krakowie w pierwszej połowie XVII wieku. Lwów 1922, s. 23. Por.: Komorowski W., Follprecht K.:Właściciele kamienic Rynku Krakowskiego w czasach nowożytnych (do pierwszej okupacji szwedzkiej). (Część 5). „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2000, t. 6, s. 17.
7. Bąkowski K.: Historia miasta Kazimierza pod Krakowem do XVI wieku. Kraków 1902, s. 40. Por.: Gąsiorowski S.: „Autonomia Żydów w Koronie w XVI i pierwszej połowie XVII wieku” (mps w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Prace magisterskie, sygn. 347/95), k. 41.
8. Bałaban M.: Przewodnik po żydowskich ..., s. 13; Rozenbaum E.: Żydzi krakowscy..., s. 57.
9. APKr., Teki Schneidra, sygn. 796, s. 877.
10. Por.: APKr. Castrensia Cracoviensia Relationes (dalej: Castr. Crac. Rel.), sygn. 28, s. 59–60; Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, sygn. 153, k. 107v–108; Morgensztern J.: Regesty z Metryki Koronnej do historii Żydów w Polsce (1587–1632). „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1964, nr 26.
11. APKr. Akta żydowskie, sygn. III/11–8, s. 40. Zob. też: AmKr., sygn. 1362, s. 18. Pośrednio o faktach wynajmowania części kamienic dla kupców żydowskich należy wnioskować w oparciu o czynsze, które mieszczanie krakowscy pobierali od ludności wyznania mojżeszowego; ibidem, sygn. 37, s. 407. W zachowanym materiale źródłowym, dotyczącym kamienic krakowskich, analizowanym sondażowo na potrzeby badań nad handlem żydowskim, nie udało się odnaleźć informacji o wynajmowaniu sklepów przez kupców żydowskich u mieszczan krakowskich; ibidem, sygn. 1400, 1402, 1405, 1406, 1407, 1408, 1412, 1413, 1414, 1415, 1416, 1417. Warto w tym miejscu dodać, że zbadana została lustracja czynszów z kramów, sukiennic i jatek z 1619 r. W spisie tym kupcy żydowscy nie byli notowani. Materiały zawarte w aktach dotyczących ratusza, sukiennic i wagi, także nie wnoszą nowych ustaleń do omawianego handlu żydowskiego; ibidem, sygn. 1544, 1970.
12. Grabowski A.: Dawne zabytki miasta Krakowa. Kraków 1850, s. 139.
13. APKr., Akta żydowskie, sygn. III/11–8, s. 40.
14. APKr. Akta miasta Kazimierza (dalej: AmKaz), sygn. K 346, s. 1.
15. W 1 poł. XVII w. działały zatem sklepy kupców żydowskich przy ul. Wiślnej i Wielickiej na Kazimierzu; AmKaz, sygn. K 89, s. 305–306; sygn. K 267, s. 11. Sklep miał zapewne na myśli Wojciech Kilianczyk pisząc o zastawionych rzeczach u Żyda przy ul. Sławkowskiej w Krakowie; Castr. Crac. Rel., sygn. 71, s. 1165. Sklep na Kazimierzu posiadała w 1652 r. Dobruchna Salomonowa; ibidem, sygn. 80, s. 1854–1855. Lewek, Żyd, posiadał sklep w ratuszu kazimierskim; AmKr., sygn. 38, s. 20. Janas Niemiec posiadał w 1645 r. sklep w kamienicy Jana Sypiera przy ulicy Wielickiej w Kazimierzu; APKr., Varia, sygn. 12, s. 690. W sukiennicach kazimierskich sklep posiadał Izaak Naftalowicz; ibidem, s. 296. W kamienicy Skrzypkowskiej na Kazimierzu w 1646 r. handlował Żyd Mojżesz. Informacja o istnieniu tam sklepu pojawiła się w księgach sądowych po tym, jak dokonano w nim kradzieży; ibidem, s. 1061–1065. Sklep przy ul. Krakowskiej na Kazimierzu, w chwili wkroczenia Szwedów do aglomeracji, posiadał Jakub Poss; AmKaz, sygn. K 180, s. 183. Eliasz Wiedeński wraz z żoną Mariną prowadził sklep na Kazimierzu po zakończeniu okupacji szwedzkiej; ibidem, sygn. K 305, s. 21–22. O sklepie Dawida, Żyda krakowskiego, przy ul. Siennej w Krakowie wspomina w 1648 r. niejaki Palmowski, który wraz z Walentym Preczkowskim zastawił tam żupan za 15 złotych; ibidem, s. 452. Chodzi tu zapewne o sklep Dawida Fixla, o którym mowa w 1648 r. przy okazji dokonanej tam kradzieży; APKr., Varia, sygn. 12, s. 1551–1556. Sklep ten, Dawid Fixel posiadał jeszcze w 1653 r.; AmKr., sygn. 256, s. 209. Por.: AmKaz, sygn. 426, s. 385. Dodatkowe informacje o sklepach kupców żydowskich w aglomeracji krakowskiej w 1 poł. XVII w. (do lat 60.) znajdują się m.in. w: AmKr., sygn. 38, s. 20; sygn. 242, k. 238–239; AmKaz, sygn. K 41, s. 358; sygn. K 97, s. 64–65; sygn. K 100, s. 223; sygn. 366, s. 225; sygn. K 428, s. 427; sygn. K 468, s. 17, 34; APKr., Varia, sygn. 10, s. 254, 463; sygn. 11, s. 671–673, 1111; sygn. 12, s. 584, 592, 743, 774, 820, 1077; APKr., Castr. Crac. Rel., sygn. 54, s. 1265–1266; sygn. 58, s. 993–995; sygn. 63, s. 661–664; sygn. 66, s. 129–132; sygn. 75, s. 2035–2036; sygn. 76, s. 1739-1740; sygn. 79, s. 28-29, 44; sygn. 80, s. 956-957, 1273; sygn. 84, s. 1246, 1531; Miczyński S.: Zwierciadło..., s. 97; Bałaban M.: Przewodnik po żydowskich..., s. 21–22.
16. AmKaz, sygn. K 426, s. 2.
17. Ibidem, sygn. K 581, s. 42.
18. APKr., Akta żydowskie, sygn. III/11–8, s. 37–41.
19. Por. Castr. Crac. Rel., sygn. 63, s. 73. Pomimo istniejącego w tej materii zakazu, ludność żydowska, jak dowodzą źródła, trudniła się handlem srebra i złota, które niekiedy było wywożone poza granice kraju. Wskazuje na to ogólnie również uniwersał podskarbiego koronnego Jana Kazimierza Krasińskiego z 6 VII 1659 r. Zob.: ibidem, sygn. 62, s. 1280–1281; sygn. 76, s. 1735; sygn. 86, s. 1720; APKr. Terrestria Cracoviensia, sygn. 255, s. 792. Por.: AmKaz, sygn. K 189, s. 166–167; sygn. K 348, s. 7; APKr., Varia, sygn. 10, s. 1140. O handlu srebrem olkuskim przez starozakonnych wspomina podskarbi wielki koronny Bogusław Leszczyński w rozporządzeniu z 3 VI 1650 r., w sprawie handlu. W przypadku, gdyby w przyszłości złapano kupca żydowskiego lub chrześcijańskiego na handlu srebrem, nie posiadającym cechy złotników, znalezione srebro nakazano konfiskować; Castr. Crac. Rel., sygn. 78, s. 49; APKr., Varia, sygn. 10, s. 107.
20. Pomimo obowiązującego zakazu, kupcy żydowscy dokonywali w połowie XVII w. przetapiania srebra. W 1644 r. w Krakowie, zajmował się tym Manas Czarny; APKr., Varia, sygn. 12, s. 487.
21. Np. w marcu 1644 r. mieszczanin krakowski Antoni Morykoni zobowiązał się w kontrakcie zawartym z Łazarzem Szymonowiczem i Jakubem Koplem, Żydami kazimierskimi, na dostawę 120 kart jedwabiu; AmKr., sygn. 710, s. 4.
22. Castr. Crac. Rel., sygn. 58, s. 993–995.
23. APKr., Varia, sygn. 12, s. 616–617.
24. Był to np. czarny aksamit w prążki bądź też z kolorowymi frędzlami. Muchajer natomiast sprzedawany był w kilku oferowanych kolorach. Wyodrębniano ponadto tzw. muchajer dwunitny; APKr., Varia, sygn. 12, s. 297–298; AmKaz, sygn. K 305, s. 21–22. Obecność towarów tureckich na rynku krakowskim jest m.in. efektem przenikania kultury tureckiej w mieszczaństwie krakowskim; Bieniarzówna J.: Die türkischen Einflüsse der bürgerlichen Kultur Krakaus im 17. Jahrhundert. W: Die wirtschaftlichen Auswirkungen der Türkenkriege. Die Vorträge des 1. Internationalen Grazer Symposions zur Wirtschafts- und Sozialgeschichte Südeuropa (5. bis 10. Oktober). Hrsg. von O. Pikl. Graz 1971, s. 155.
25. APKr., Varia, sygn. 12, s. 774.
26. Regestry te wymieniają bowiem mieszkańców przedmieść krakowskich oraz pobliskich wiosek; APKr., Varia, sygn. 12, s. 691–692, 1553–1554, 1556. Por.: AmKaz, sygn. K 417, s. 141; sygn. K 443, s. 51, 92, 125, 336, 341; sygn. K 448, s. 316.
27. AmKr., sygn. 38, s. 123, 557; sygn. 80, s. 145, 956–957; APKr., Varia, sygn. 12, s. 584, 1552, 1554; AmKaz, sygn. K 426, s. 385; Castr. Crac. Rel., sygn. 75, s. 452.
28. Było to srebro, złoto, szaty, sukna morawskie oraz inne wyroby; APKr., Varia, sygn. 12, s. 686–690.
29. Zob.: ibidem, s. 584.
30. Jakub Żyd krakowski, wynajmując pomieszczenie na sklep, płacił najemcy 40 złotych rocznie. Inny kupiec żydowski, mający sklep w sukiennicach kazimierskich, płacił rocznie 20 złotych; AmKaz, sygn. K 181, s. 23, sygn. K 702, s. 10.
31. W przy wynajmie lokalu brano pod uwagę okres kilkuletni; ibidem, sygn. K 181, s. 23.
32. AmKr., sygn. 38, s. 557. Można przypuszczać, że inny starozakonny – Lewek również prowadził działalność handlową w kamienicy wspomnianego wojewody krakowskiego; ibidem, s. 558. Działalność taką kupcom żydowskim umożliwiali również urzędnicy miejscy Krakowa; zob.: ibidem, sygn. 242, k. 238–239.
33. Bąk-Koczarska C.: Właściciele i lokatorzy kamienicy „pod Krzysztofory” w Rynku Głównym w Krakowie oraz kamienic sąsiednich przy ulicy Szczepańskiej od XVI do połowy XVII wieku (część 2), „Krakowski Rocznik Archiwalny” 1999, t. 5, s. 26. Zob. też: ibidem, s. 29.
34. Dowiadujemy się o jego istnieniu z zeznania uczynionego po kradzieży w sklepie; AmKaz, sygn. K 267, s. 162.
35. Castr. Crac. Rel., sygn. 74, s. 1432; sygn. 79, s. 245.
36. AmKaz, sygn. K 267, s. 9–11.
37. APKr., Varia, sygn. 12, s. 743–747.
38. Ibidem.
39. Zob.: przykładowy opis takich zabezpieczeń; AmKaz, sygn. K 186, s. 81. Por.: ibidem, sygn. K 425, s. 224–230.
40. AmKr., sygn. 243, s. 658–708; AmKaz, sygn. K 267, s. 93.
41. AmKr., sygn. 711, s. 11.
42. Ibidem, s. 28.
43. APKr., Varia, sygn. 12, s. 297. Dodać należy, że w wykazie sklepów znajdujących się w sukiennicach kazimierskich z 1658 r. nie zostały wymienione sklepy kupców żydowskich; AmKaz, K 778, s. 50.
44. Castr. Crac. Rel., sygn. 80, s. 1854–1855.
45. APKr., Varia, sygn. 12, s. 584.
46. Ibidem, s. 690.
47. Castr. Crac. Rel., sygn. 76, s. 1739–1740. W 1660 r. działalność handlową we wspomnianej kamienicy prowadził Marek Daniel; AmKaz, sygn. K 41, s. 358.
48. Castr. Crac. Rel., sygn. 76, s. 1567–1568.
49. APKr., Varia, sygn. 10, s. 1839–1840; Kutrzeba S.: Zbiór aktów do historyi ustroju sądów prawa polskiego i kancelaryi sądowych województwa krakowskiego w wieku XVI–XVIII. W: Archiwum Komisji Prawniczej. T 8. Cz. 2. Kraków 1909, nr 138. 71.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
