Teatralny odszczepieniec. W 50. rocznicę powstania Teatru 38

Autor

  • Stanisław Dziedzic
  • Tadeusz Skoczek

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2007.16

Abstrakt

THEATRE 38 – THE THEATRICAL DISSENTER. ON THE 50TH ANNIVERSARY OF ITS ESTABLISHMENT

From the very beginning of its existence, Theatre 38 (Teatr 38) earned the name of “theatrical dissenter” and its stage productions were often considered iconoclastic. The staff was recruited from the Kraków university circles (mainly from the local small, student theatrical troupes) and the theatre was established in the aftermath of the political thaw following the events of October 1956. Over the first three seasons the leader of the company was Waldemar Krygier who directed all of the 22 premieres which Theatre 38 produced in that period. At that time, Theatre 38 was the only institution in Poland which included world literature, especially the latest achievements of modern fiction which had never been adapted to the Polish stage (be it professional or amateur) in its repertoire. Student theatres of the time usually leaned towards the cabaret convention, presenting shows which had been based on the actors’ own scripts which reflected the present socio-political situation and were often prepared almost “on the spot”, while professional theatre companies were mostly fossilized in their creative stagnancy and it would take them a lot of time to recover from the pre-October 1956 inertia. Waldemar Krygier’s theatre was the first theatre company in Poland to persistently include e.g. the latest developments of the Parisian avant-garde in its repertoire. Moreover, the theatrical conventions used were far from the generally accepted standards, hence, many people did not approve of the “iconoclastic” productions and the numerous bold alterations and “intrusions” into the integrity of the original texts. Still, even the most ardent opponents of the theatre’s artistic profile were among its regular audience. The miniature stage of Theatre 38 in the legendary “Pod Jaszczurami” (lit. “under the saurians”) house at No. 8, Main Market Square (Kraków) hosted many Polish premieres, e.g. of Samuel Becket’s Endgame and Krapp’s Last Tape (that was perhaps even the world premiere), Jacques Audiberti’s Ualu, Arthur Adamov’s Professor Taranne and Jean Genet’s The Maids. Apart from the presentation of Western European avant-garde classics which had never been staged in Poland before, Krygier’s company also staged a number of plays which had been adapted from contemporary Polish literature, e.g. Krzysztof Kamil Baczyński’s poem Serce jak obłok (A heart like a cloud), Adam Tarn’s Zmarnowane życie (A wasted life) or Stanisław Dygat’s Najkrótsze opowiadania (The shortest short stories). Bold, unconventional productions of the classics, such as Dante’s Divine Comedy, Zygmunt Krasiński’s The Un-Divine Comedy or Juliusz Słowacki’s Samuel Zborowski were also in the theatre’s repertoire. As a result of the heated disagreement between the autocratic leader of Theatre 38 and the Regional Council of Polish Students Association (and, moreover, the theatre staff ) in the spring of 1960 Krygier was forced to leave. One of the actors, Andrzej Skupień, became the new leader; his strategy was based on the continuation of the theatre’s earlier artistic programme and repertoire profile and it turned out to be quite successful, especially in the period when Helmut Kajzar was the director (this is particularly true about the productions following the “theatre of cruelty” convention). Many actors, directors and stage designers who were involved in the activity of Theatre 38 in the period when Krygier and Skupień run the theatre later became important personages of the Polish theatre, literature and science (e.g. Maciej Prus, Antoni Jackowski, Irena Wollen, Andrzej Majewski, Helmut Kajzar, Józef Lipiec, Jerzy Cnota and Ryszard Przewłocki). Waldemar Krygier became involved in Jerzy Grotowski’s Theatre of 13 Rows at one point, however, since strong, extraordinary individualities cannot cooperate harmoniously for long, he soon went his own way. Having returned to Kraków after over 10 years he became the artistic director of the Ludowy Theatre in Nowa Huta.

Bibliografia

1. Dziedzic S., Skoczek T.: Monografia Teatru 38. Kraków 1985, s. 6.

2. Huzarska-Szumiec M.: Awangardowy kilof w mieszczański Kraków. Gazeta Krakowska” 2006, nr 286. Jest to artykuł opisujący jubileuszowe spotkanie artystów związanych z Teatrem 38, jakie odbyło się 26 XI 2006 r. Organizator, którym był Instytut Sztuki w Krakowie, postanowił tym akcentem włączyć legendę teatru studenckiego do projektu „Dedykacje Beckett”, zorganizowanego z okazji 100-lecia urodzin wielkiego dramaturga, laureata Nagrody Nobla. O spotkaniu w Teatrze 38 pisał też: WAK [W. Krupiński]: Scena z Beckettem. „Dziennik Polski” 2006, nr 275.

3. Dymny W.: „Piwnica” krakowska i inne. W: Teatry studenckie w Polsce. Red. J. Koenig. Warszawa 1968.

4. Czerska D.: Dymitr Samozwaniec. Wrocław 1995.

5. Czuma M.: Dlaczego Teatr 38. „Dziennik Polski” 1957, nr 93.

6. Güntner J.: Scena Nurt 71. „Zdanie” 2006, nr 1–2 (134–135), s. 91.

7. (gaw) [J.P. Gawlik]: Precz z eksperymentami. „Życie literackie” 1957, nr 20.

8. Kołłątaj J.: Teatr 38. „Tygodnik Powszechny” 1957, nr 41, s. 6.

9. Dziedzic S., Skoczek T.: Monografia..., s. 10.

10. Dziedzic S.: Monografia Klubu „Pod Jaszczurami”. Red. T. Skoczek. Kraków 1980.

11. Krygier W.: Teatr 38 wyjaśnienia. „Teatr” 1959, nr 2.

12. Ibidem.

13. Popiel J.: Los artysty w czasach zniewolenia. Teatr Rapsodyczny 1941–1967. Kraków 2006.

14. (bz): Premiera w Teatrze 38. „Echo Krakowa” 1957, nr 27.

15. Kudliński T.: Dawne i nowe przypadki teatrała. Kraków 1975, s. 29.

16. Greń Z.: Ambicje młodych. „Życie Literackie” 1957, nr 7.

17. Kragen W.: Doczekaliśmy się Godota. „Życie Literackie” 1957, nr 12, s. 8. Recenzja z tego spektaklu ukazała się też w „Tygodniku Powszechnym” – Kołłątaj J.: Bawimy się w nihilizm. „Tygodnik Powszechny” 1957, nr 47.

18. Kajzar H.: Teatr 38, czyli poeci bez teatru. W: Teatry studenckie w Polsce. Warszawa 1968.

19. Studenckie premiery. Godot przyszedł. „Zebra” 1957, nr 3; patrz też: Bursa A.: Godot nie przychodzi. „Dziennik Polski” 1957, nr 65, s. 6 (znany później poeta opisuje dwie pierwsze premiery teatru, omawia spektakle „Piwnicy pod Baranami”; omawia też numer magazynu artystyczno-graficznego „Czarno na białym”, protoplastę „Zebry”). O tym zdarzeniu pisało kilka miesięcy później również „Życie Warszawy”: „Teatr 38 gra wyłącznie sztuki z repertuaru tzw. nowoczesnego, a wsławił się między innymi tym, że na spektakl sztuki „Czekając na Godota” 1 kwietnia Godot... przyszedł” – (er): Teatr 38. „Życie Warszawy” 1958, nr 39.

20. Zbijewska K.: Dokąd? – zawołałem. „Dziennik Polski” 1957 nr 241.

21. Podsłuchane. „Zebra” 1957, nr 4. O Teatrze 38 w kontekście innych grup kultury studenckiej (Studencki Zespół Góralski, reaktywowany Krakowski Chór Akademicki, powstanie pierwszego klubu studenckiego o nazwie „Wiosna 56”) pisze: (Waś): Wszystkie muzy mają przedstawicieli wśród studentów krakowskich. „Echo Krakowa” 1957, nr 277.

22. Jędrzejczyk O.: Głos młodego pokolenia?. „Gazeta Krakowska” 1957, nr 280. Wcześniej notatkę na temat Końcówki zamieścił „Dziennik Polski” w numerze 277 (z dn. 21 XI 1957); patrz też: omówienie spektaklu – Jabłonkówna J.: O Krakowie panegiryk liryczny. „Teatr i Film” 1958, nr 43.

23. Vogler V.: Egzystencjalizm i hejnał mariacki. „Dziennik Polski” 1957, nr 281.

24. Szymborska W.: Teatr 38 i koniec świata. „Życie Literackie” 1957, nr 47. Autorka, późniejsza laureatka Nagrody Nobla, omawia specyfikę działalności teatrów studenckich oraz ich programy, nowatorskie środki wyrazu. Krytycznie ocenia zainteresowanie głównie trudnymi problemami narzucanymi przez filozofie egzystencjalizmu. Krytykuje epatowanie się bezsensem istnienia, wynoszeniem na pierwszy plan nihilizmu, niewiary w życie itp. W tym kontekście rozpatruje również działalność Teatru 38, proponującego młodemu widzowi Czekając na Godota czy Końcówkę. Polemizował z nią – Gawlik J.P.: W kręgu areny. „Życie Literackie” 1957, nr 47. Wdyskusję włączył się też „Tygodnik Powszechny” – Kołłątaj J.: Bawimy się...

25. (HP): Imiona władzy pojadą do Berlina. „Życie Literackie” 1957, nr 270.

26. Leja M.: Kawałki krakowskie. Walka Młodych” 1958, nr 1.

27. Dziedzic S., Skoczek T.: Monografia..., s. 18.

28. (-): Ghelderode po raz pierwszy. „Dziennik Polski” 1958, nr 30.

29. (-): «Krzysztof Kolumb» w Teatrze 38. „Echo Krakowa” 1958, nr 23; zob. też (jk): Orientalne przedstawienie ”Krzysztofa Kolumba”. „Dziennik Polski” 1958, nr 51 oraz (so): Orientalne trzy dni spektaklu «Krzysztof Kolumb» wTeatrze 38. „Gazeta Krakowska” 1958, nr 51.

30. Głowacz W.: Z niedalekiego wojażu. „Nowiny Rzeszowskie” 1958, nr 57.

31. Gawlik J.P.: Przyczynek do nieustającej dyskusji o młodzieży. „Życie Literackie” 1958, nr 13.

32. Czuma M.: Dlaczego Teatr...

33. Jędrzejczyk O.: Peregrynacje teatralne krakowskie... Gazeta Krakowska” 1958, nr 132.

34. Drozdowski B.: Młodzież piwniczna. Walka Młodych” 1958, nr 27.

35. Szczepański J.A.: Tym razem o snobizmie z pozycji zdrowego rozsądku. „Trybuna Ludu” 1958, nr 32–40.

36. Szydłowski R.: Trzy nurty w teatrze. W poszukiwaniu własnego stylu. Gazeta Krakowska” 1958 , nr 323.

37. Vogler H.: Przeszłość i współczesność Teatru Rapsodycznego. „Teatr” 1958, nr 11.

38. Wiersz wydrukowany został w programie spektaklu, był on też mottem i przesłaniem pokoleniowym spektaklu Jubileusz, zob. też: Baczyński K.K.: Utwory zebrane. Wstęp K. Wyka. Wyd. 2. Kraków 1994.

39. KStś: Premiera w Teatrze 38. „Dziennik Polski” 1958, nr 85. O tym spektaklu też – Kwiatkowski J.: Baczyński w teatrze. „Teatr” 1958, nr 14.

40. Cyt. za: Kajzar H.: Teatr 38, czyli poeci..., s. 190.

41. Wyka K.: Notatki o zbieraniu głosów. „Twórczość” 1958, nr 8.

42. Anonimowy autor pisze na łamach „Tygodnika Powszechnego: „Komitet organizacyjny Juwenaliów 58 ustanowił szereg honorowych nagród artystycznych dla młodych twórców. (...) Otrzymali je: w dziale literatury dwaj poeci – J. Harasymowicz i T. Nowak, w dziale krytyki – L. Flaszen, w dziale plastyki – L. Mianowski i M. Piasecki, w dziale teatru – R. Kotas (...) oraz zespół młodego Teatru

38. i jego kierownik W. Krygier. Osobną nagrodę otrzymał zespół redakcyjny miesięcznika „Zebra”, zaś specjalną nagrodę przyznano popularnemu w Krakowie, niestrudzonemu działaczowi kulturalnemu S. Balewiczowi”. Zob.: „Tygodnik Powszechny” 1958, nr 21.

Protokół jury krakowskiego oraz omówienie imprez organizowanych w Gdańsku i Krakowie; zob. Rozbicki K.: Propozycja. Pojuvenaliowe remanenty. „Uwaga” 1958, nr 13.

43. Vogler H.: Miłe studentów igraszki. „Dziennik Polski” 1958, nr 245. Z tym artykułem polemizuje Miecugow B.: Nie ma sprawiedliwości. „Dziennik Polski” 1958, nr 249.

44. Zagórski J.: Krakowskie pogranicze kabaretu. „Echo Krakowa” 1958, nr 247.

45. Vogler H.: Hodujemy tę nienawiść. „Dziennik Polski” 1958, nr 303. O spektaklu pisali też: Tatarkiewicz A.: O „przygodzie florenckiej” – niepoważnie. „Kamena” 1959, nr 7; (ML): Teatr 38. „Walka Młodych” 1959 nr 17.

46. Cyt. za: Kajzar H.: Teatr 38, czyli poeci..., s. 191.

47. Program znajdował się w archiwum Ośrodka Dokumentacji Kultury Studenckiej. Placówka ta nie przetrwała pierwszych lat transformacji i urynkowienia placówek kultury. Archiwa uległy zniszczeniu. Tu cytujemy za: Dziedzic S., Skoczek T.: Monografia..., s. 23.

48. Loc. cit., s. 143.

49. Miłosz C: Światło dzienne. Paryż 1953.

50. (-): «Ostatnia taśma Kruppa» w Teatrze 38. „Echo Krakowa” 1959, nr 21 oraz (-): W teatrze 38 Beckett po raz trzeci. „Dziennik Polski” 1959, nr 23.

51. (-): Festiwal sztuk Becketta wTeatrze 38. „Dziennik Polski” 1959, nr 77.

52. (-): Premiera «Boskiej Komedii». „Dziennik Polski” 1959, nr 107; Hordyński J.: Wiosenny toast Krakowa: „Życie Literackie” 1959, nr 20; (K): Inauguracja I Festiwalu Kultury Studentów. Młodzież akademicka bierze w swoje władanie stary Kraków. [omówienie programu imprezy, 7 V 1959 r. zaplanowano m.in. wTeatrze 38 – premierę Boskiej Komedii oraz widowisko poetyckie Papuga Zwierzyńca według poezji Jerzego Harasymowicza, jest też informacja o wieczorze młodych poetów].”Gazeta Krakowska” 1959, nr 108. O Festiwalu oraz udziale w nim Teatru 38 pisali też: (m): Kraków pod rządami studentów. „Głos Wielkopolski”: Poznań 1959, nr 107; (-): Król Ubu. Harasymowicz. Film. Cyrk. Festiwal... „Echo Krakowa” 1959, nr 106; Grabiec E.: Młodzi 59, kwiaciarki, gołębie…Precz z pozą egzystencjalistyczną. „Dziennik Zachodni” 1959, nr 101.

53. (jaszcz): Byron nabity we Flaszena. Teatr. „Trybuna Ludu” 1960, nr 94. Wcześniej ukazały się inne napastliwe artykuły, jak np.: jaszcz (?), Szczepański J.A. (?), Szydłowski R.: Kraków miasto teatralne. „Trybuna Ludu” 1959, nr 21 [„najmłodsi adepci teatru błąkają się po bezdrożach poszukiwań, jak Teatr 38”]; Szczepański J.A.: Teatr – sprawa ważna. „Trybuna Ludu” 1959, nr 356 [kolejne powtórzenie krytycznych słów o Teatrze 38]. Zob. też: Szydłowski R.: Trzy nurty w teatrze... [„nieudane i efemeryczne próbki na wpół czy całkowicie amatorskie” – o Teatrze 38 i Teatrze Białoszewskiego – przyp. 32 i 33.].

54. Zagórska B.: Zespół WSE obronił honor Krakowa. „Echo Krakowa” 1959, nr 113.

55. Wąsowicz D.: Bunt żaków trwa. Pofestiwalowe wrażenia z zapisków widza. „Kurier Polski” 1959, nr 114.

56. Dziedzic S., Skoczek T.: Monografia..., s. 25.

57. Papp S.: Głosy młodzieży o teatrze, kinie i telewizji. „Teatr” 1960, nr 24 [„arcydzieła literatury mają prawo do ochrony przed parodiami”].

58. Cyt. za: Dziedzic S., Skoczek T.: Monografia..., s. 26

59. Z.J.: Ogólnopolski Festiwal Recytatorski Roku Słowackiego. „Słowo Polskie” 1959, nr 30. Zob. też: IBIS: Z poetą na ty. W roku Słowackiego. „Życie Warszawy” 1959, nr 34.

60. Harasymowicz J.: Przejęcie kopii. Kraków 1958.

61. Szerzej: Dziedzic S.: Monografia Klubu...

62. Kudliński T.: Dawne i nowe..., s. 294.

63. Flaszen L.: Ironia czy furia. „Współczesność” 1961, nr 5. O spektaklu pisali też: Walończyk J.: Krakowski sweter czyli cudze chwalicie, swego nie znacie. „Odgłosy” 1960, nr 12 [m.in. minireportaż] z Samuela Zborowskiego; o zachowaniu kasjerki, szatniarki, publiczności, grze aktorów...].

64. (-): Teatr 38. ”Filipinka” 1959, nr 21 [informacja o Profesor Taranne]; (-): Teatr 38 gościć będziemy we Wrocławiu. Gazeta Robotnicza” 1959, nr 277 [ informacja o trzydniowym pobycie w tym mieście ze spektaklami Profesor Taranne, Końcówka, Nie-Boska komedia i Zmarnowane życie]; (-): Rozpoczęło się ogólnopolskie seminarium teatrów studenckich. „Echo Krakowa” 1959, nr 288 [Program imprezy wraz z informacja o zapowiedzianych spektaklach Teatru 38 – Profesor Taranne i Nie-Boska komedia].

65. Kajzar H.: Teatr 38, czyli poeci..., s. 194.

66. Cytat za: Dziedzic S., Skoczek T.: Monografia..., s. 30.

67. Kudliński T.: O kabaretach i awangardzie. Spotkania teatralne. „Dziennik Polski” 1960, nr 158.

68. (towo): Zmarł Waldemar Krygier „Gazeta Wyborcza” Oddział we Wrocławiu [online]. 24 I 2006 [dostęp XX XX 2007]. Dostępny w internecie: http://www.teatry.art.pl/portrety/krygier_w/ zmarl.htm).

69. Szerzej: Dziedzic S.: Dialogi trzy. Maria Dłuska – Konrad Górski – Tadeusz Kudliński. Kraków 2000.

70. Krygier W.: Teatr 38...

71. Szerzej w rozdziale: Kalendarium. W: Dziedzic S., Skoczek T.: Monografia..., s. 141–146.

72. (-): Seminarium teatrów studenckich. „Życie Literackie” 1960, nr 1; zob. też AM: Niepokój w teatrzykach studenckich. „Ilustrowany Kurier Polski” 1960, nr 6 [„Przeżyła się forma kabaretu politycznego tak znamiennego dla lat 1956 i 1957. Dziś widownia inaczej reaguje niż przed dwoma laty. Nastąpiła stabilizacja w naszym kraju”].

73. Dziedzic S.: Dialogi trzy..., s. 152.

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

05.10.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Teatralny odszczepieniec. W 50. rocznicę powstania Teatru 38. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 25, 199-216. https://doi.org/10.32030/KRZY.2007.16