Średniowieczna gliniana figurka kobiety z dzbanem w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2008.07Abstrakt
THE MEDIAEVAL CLAY FIGURINE OF A WOMAN WITH A JUG IN THE COLLECTION OF THE HISTORICAL MUSEUM OF THE CITY OF KRAKOW
The clay figurine of a woman with a jug from the collection of the Historical Museum of the City of Kraków (Figs.1 and 2) stands out with the original costume worn by the woman it depicts – a long, low-cut frock fastened with large buttons and a bonnet called the Kruseler (after its original German name). Similar clay figurines – the Kruselerpuppen whose name is derived from the headgear they wear – can be found mostly in Germany. The major centre where these figurines were produced is thought to be Nuremberg and the numerous figurines which survive in our times have been classified into three types, according to the form of the headgear. There is also the fourth type whose distinguishing feature is the round hollow on the chest of the figurine. The figurine discovered in Kraków cannot be classifi ed into any of the four types. In terms of its proportions, the form of the dress and the features of the face it looks similar to the German figurines representing type 2c (Figs. 3 and 4). However, the jug whose bottom is opening toward the hollow inside of the figurine diff erentiates this object from all the other Kruselerpuppen fi gurines. This can possibly be a naively transformed imitation of the round hollow characteristic of type 4 figurines, or, quite the contrary – a slot which was made deliberately to hold a smaller object (a coin, a holy relic, a picture, etc.). It is difficult to determine what the function of this figurine might have been, although several probable uses can be named. Kruselerpuppen figurines are usually described as dolls which could also function as gifts presented at special occasions. Researchers believe that these figurines might have been used as puppets in the theatrical enactments of genre scenes and Biblical stories. The hand-made figurine of a woman with a jug from the Historical Museum was modelled in clay and coated with a light-green glazing which was typical of contemporary Kraków ceramics at that time. It was not modelled in a mould which means that the pottery workshop which produced the object was not likely to engage in mass production of this kind of figurines. We can assume that it is a product of a local pottery workshop inspired by German earthenware. The form of the dress and numerous analogies enable us to date this object at the period from the second half of the 14th to the first third of the 15th cent.
Bibliografia
1. Potwierdzenia odbioru zbiorów z Archiwum Akt Dawnych w latach 1951–1952. Archiwum zakładowe MHK, sygn. akt 2/4, Potwierdzenie odbioru nr 15 z dn. 28 lutego 1952 r., poz. 11.
2. Chmiel A.: Inwentarz Muzeum z Archiwum Akt Dawnych. Archiwum zakładowe MHK. sygn. akt 121/7, s. 289, M. 1104. Inwentarz Archiwum Akt Dawnych w Krakowie prowadzony systematycznie przez A. Chmiela jest ważnym źródłem służącym do rekonstrukcji historii poszczególnych obiektów ze zbiorów MHK. Autor, oprócz opisu i wstępnego datowania przedmiotu, w miarę możliwości podawał także miejsce pochodzenia, osobę, od której przedmiot zakupiono lub otrzymano.
3. Wszelkie znane nam dzisiaj ubytki zostały dostrzeżone przez A. Chmiela i ujęte w opisie sporządzonym przez niego bezpośrednio po wpłynięciu przedmiotu do Archiwum Akt Dawnych.
4. Moskal K.: Figurka kobiety z dzbanem. W: Kraków europejskie miasto prawa magdeburskiego. 1257–1791. Katalog wystawy. Red. nauk. G. Lichończak-Nurek. Kraków 2007, s. 462, poz. VII.154. Cenną pomoc w rozpoznaniu rodzaju gliny figurki, uwagi na temat techniki jej wykonania oraz wskazówki bibliograficzne otrzymałam od pana Emila Zaitza z Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Konsultacji udzielili mi także pani Barbara Chudzińska oraz pan Dariusz Niemiec z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, jednocześnie wskazując i użyczając mi wielu ważnych pozycji literatury przedmiotu, do których odwołuję się w tym artykule. Wszystkim tym osobom składam podziękowania.
5. Por. Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo krakowskie w świetle źródeł archeologicznych. „Materiały Archeologiczne” 1979, t. 19, s. 35.
6. Informacje podane za: Chmiel A.: Inwentarz… Chmiel podał też głębokość znalezienia figurki: 1,70 m, lecz jest to miejsce jej odkrycia w nasypie.
7. Ibidem.
8. Grönke E., Weinlich E.: Mode aus Modeln. Kruseler- und andere Tonfi guren des 14. bis 16. Jahrhunderts aus dem Germanischen Nationalmuseum und anderen Sammlungen. „Anzeiger der Germanichen Nationalmuseums: Wissenschaftliche Beibände”. T. 14. Nürnberg 1998, s. 11.
9. Felgenhauer S.: Tönerne Spielzeugpferdchen des Mittelalters in Österreich. „Jahrbuch des Öberösterreichischen Musealvereins” 1974, T. 119, s. 39, 47, 50. Koniki z Linzu uznano za pozostałości po rzymskim obozie i per analogiam zadatowano podobnie konika odkrytego w tym samym mieście przy ul. Hahnengasse. Dopiero Sabine Felgenhauer, badająca gliniane fi gurki koników odnalezionych w Austrii, przedatowała obydwa obiekty na ok. 1400 r., dzięki podobieństwu do figurki z Gaiselberg.
10. Nagel-Schl icksbier B.: Mittelalterliche Frauenstatuetten aus Ton – kostümkundliche und technologische Bemerkungen. „Fundberichte aus Baden-Württemberg” 2000, t. 24, s. 659–672. Autorka zastosowała tę metodę do ustalenia daty powstania stosunkowo prostych, ręcznie formowanych figurek o walcowatym korpusie ozdobionym falbaną w talii lub na wysokości biustu. Niektóre noszą na głowie rodzaj czepca z falistym lub zębatym otokiem. Jak wykazały badania, prostota przedstawień nie wynikała z techniki wykonania, lecz z mody dworskiej. Datowanie figurek pochodzących z warstw stratygraficznych z przełomu XIII i XIV w. zostało zawężone do lat od ok. 1300 do 1330/40. Por. s. 659, s. 664–665, 672; Autorka zauważa, że zmiany mody natychmiastowo znajdowały swe odzwierciedlenie w ubiorach figurek i już w latach 1330–1340, kiedy suknia staje bardziej dopasowana, produkcja wspomnianego typu ustaje (s. 669). Podobne spostrzeżenia na temat aktualności ubioru figurek czynią: Grönke E., Weinl ich E.: Mode aus Modeln…, s. 20 i 26; Por. też Rothkegel R.: Mittelalterliche und neuzeitliche Tonstatuetten aus dem Kanton Zug. „Zeitschrift für Schweizerische Archëologie und Kunstgeschichte” 2000, t. 62, z. 2, s. 145. Zostały tu zaprezentowane fragmenty interesujących figurek męskich. Każda z nich, lepiona ręcznie, wyróżnia się oryginalnymi cechami kostiumu lub uczesania: postać mężczyzny w berecie datowana jest na koniec XIII w., a młodzieńca z trefi onymi włosami w kaftanie zdobionym na piersiach zakładkami na koniec XIV w. lub później.
11. Felgenhauer S.: Tönerne Spielzeugpferdchen…, s. 45. Trafność spostrzeżeń badaczki dotyczących datowania obiektów na podstawie często prostych i schematycznych elementów rynsztunku zyskuje dodatkowe potwierdzenie w technice ich wykonania, a w przypadku obiektów pochodzących z dobrze udokumentowanych wykopalisk w datowaniu odnalezionej wraz z figurkami koników ceramiki (figurce konika z Gaiselberg towarzyszyła ceramika z ok. 1400 r. – s. 46, figurce konika II z Hohenau ceramika z XV w., u konika I z Hohanau dodatkowym elementem datującym na XVI w. było zastosowanie farby – s. 49).
12. Hoffman V.: Allerlay kurtweil – Mittelalterliche und frühneuzeitliche Spielzeugfunde aus Sachsen. „Arbeits- und Forschungsbeerichte zur Sächsichen Bodenkmalpfl ege” 1996, t. 38, s. 164. Sposób kształtowania niektórych zabawek, np. konika, nie zmieniły się właściwie do dziś.
13. Na temat najstarszych figurek formowanych ręcznie patrz: Nagel- Schlicksbier B.: Mittelalterliche…, s. 671; Rothkegel R.: Mittelalterliche…, s. 145. Na temat rozwoju formowania figurek: Grönke E., Weinlich E.: Mode…, s.17; Hoffman V.: Allerlay…, s. 158–159, 162. Formy dwuczęściowe były stosowane od początku XV w.
14. Świadczą o tym źródła: w Zurichu był czynny w latach 1356–1382 zdun Konrad, który oprócz stawiania pieców zajmował się produkcją figurek. W Strasburgu przy ul. Grand Rue 1 wyrabiano kafle, ceramikę i figurki gliniane – por. Nagel-Schlicksbier B.: Mittelalterliche…, s. 671. W Ravensburgu odnaleziono na placu Mariackim grupę naczyń i fragment figurki w kruzelerze, na głowie której były odciśnięte fragmenty naczyń, co świadczy o wspólnym wypale, patrz: Hoffman V.: Allerlay…, s. 160.
15. Felgenhauer S.: Tönerne…, s. 51; Seewaldt P.: Tonstatuetten aus Spätmittelalter und Neuzeit. Katalog der Sammlung im Rheinischen Landesmuseum Trier. „Trierer Zeitschrift für Geschichte und Kunst der Trierer Landes und seiner Nachbargebiete” 1990, t. 53, s. 293; Grönke E., Weinlich E.: Mode…, s. 20–21; Borkowski T.: Produkcja figurek ceramicznych w późnośredniowiecznym Wrocławiu. „Wratislavia Antiqua. Studia z dziejów Wrocławia” 2004, t. 6, s. 207, 210. Autor określa czas działalności warsztatu przy ul. Kacerska Górka we Wrocławiu na 1 poł. XV w. i zauważa, że jest to najbardziej na wschód wysunięte tego typu odkrycie.
16. Seewaldt P.: Tonstatuetten…, s. 294.
17. Hoffman V.: Allerlay…, s. 162.
18. Gutkowska-Rychlewska M.: Historia ubiorów. Wrocław–Warszawa–Kraków 1968, s. 158, s. 163, ryc. 194a, s. 280. Mogła być to suknia corset fendu albo kabatec (trzeba tu brać pod uwagę umowność i uproszczenia detalu na małej figurce glinianej). Największa popularność corset fendu przypadła na 2 poł. XIV i pocz. XV w. Turska K.: Ubiór dworski w Polsce w dobie pierwszych Jagiellonów. Wrocław 1987, s. 96–100. Turska wskazuje na popularność corsetfendu dopiero w XV w. Przykłady tego ubioru znajduje w ikonografii jeszcze w latach 70. XV w. (tryptyk z Więcławic, ryc. 52b). W latach 20. XV w. wchodzi już w modę suknia o podwyższonej talii podkreślonej paskiem.
19. Za ojczyznę kruzelera uchodzą Czechy, stąd moda przez Śląsk i Polskę przedostała się do Niemiec. Gutkowska-Rychlewska M.: Historia…, s. 160–163, 280–281; Turska K.: Ubiór…, s. 97–98. Grönke E. Weinlich E.: Mode…, s. 28–29, 31.
Grönke i Weinlich zauważają, że pomimo obszernej ikonografii wciąż nie jest znana konstrukcja kruzelera. Turska pisze o gęsto marszczonych falbankach doszywanych do tkaniny czepca wzdłuż krawędzi, przy czym dodaje, że czepek po włożeniu na głowę ściągano sznureczkiem, aby niczym kapturek przylegał do głowy. Gutkowska-Rychlewska oraz Grönke i Weinlich przypuszczają, że ten czepiec składał się z wielu warstw chust, ułożonych jedna na drugiej, których krawędź zakończona była falbanką, według tych ostatnich krochmaloną i kształtowaną przy pomocy nożyc i prasy.
20. Grönke E., Weinlich E.: Mode…, s. 28–29, 31–32, 34. Rozporządzenie ze Spiry z 1356 r. jest najstarszym źródłem, w którym wzmiankowany jest welon zwany kruzelerem (sleyer gennant kruseler). Autorzy wspominają również rozporządzenia synodów w Kolonii z 1360 i 1371 r. które zabroniły noszenia kruselera siostrom zakonnym (co oznacza, że wśród nich to nakrycie głowy musiało być popularne). Za najstarsze przedstawienie kruzelera uważa się wizerunek księżnej w takim nakryciu głowy na pieczęci śląskiej z 1342 r.
21. Walczak M.: Dekoracja heraldyczna pałacu przy Rynku Głównym nr 17 w Krakowie. „Folia Historiae Artium. Seria Nowa” 2005, t. 10, s. 71–72, s. 73, ryc. 21, s. 77, 80–81. Autor wizerunek kobiety w kruzelerze, która we wcześniejszej literaturze uważana była za Elżbietę Łokietkównę, identyfikuje jako ostatnią żonę króla Kazimierza Wielkiego Jadwigę Żagańską.
22. Femka Borkowa była żoną stolnika sandomierskiego, żupnika i rajcy krakowskiego od 1350 r. Hanusa Borka. Por. Polski Słownik Biograficzny: Borek Hanus. Hasło oprac. K. Pieradzka. T. 2. Kraków 1936, s. 317–318.
23. W inwentarzu figurka „jakby w sutannie księżej z dużymi guzikami” zadatowana została na XVIII w., a czepiec został odczytany jako „nimb około głowy” – por. przyp. 2.
24. Grönke E., Weinlich E.: Mode…, s. 11, 34, 40–41; Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze posiada w swoich zbiorach 216 Kruselerpuppen. Typ 1 był najstarszy, najprostszy i posiadał falbanki jedynie wokół głowy. W przypadku typu 2 pofalowany był cały brzeg tkaniny, z wyjątkiem fragmentu na wysokości szyi, aby można było przerzucić falbanki na ramiona. Typ 3 otrzymał nazwę Risenkruseler i był połączeniem najprostszego typu kruzelera z rodzajem podwiki o falbanach przy dolnej krawędzi (również na plecach). Typ 3 był noszony od lat 70. XIV w. aż do pocz. XV w. (ewolucja kruzelera i dostrzeżenie trzech jego głównych form jest zasługą badaczek niemieckich z lat 20. XX w.: O. Rady i A. Liebreich – por. Gutkowska-Rychlewska M.: Historia…, s. 161).
25. O podarunkach chrzcielnych: Gröber K.: Kinderspielzeug aus alter Zeit. Berlin 1928, s. 12–13; Dröscher E.: Puppen in Wandel der Zeit. München 1982, s. 9; Hillier M.: Puppen und Puppenmacher. München 1984, s. 37. Autorka wysuwa hipotezę, że figurki z zagłębieniem w piersi mogą przedstawiać postać św. Katarzyny (nie uściśla której), mającej być patronką dziewcząt. Hipoteza ta ze względu na brak atrybutu i wzmianek źródłowych jest bezpodstawna. Grönke E., Weinlich E.: Mode…, s. 40–41. Autorzy uważają, że Kruselerpuppen z zagłębieniem na piersi oprócz funkcji podarunku chrzcielnego mogły pełnić także funkcję pamiątki religijnej, znaku pielgrzymiego, czy małego relikwiarzyka, a w zagłębieniu zamiast monety mógłby znajdować się medal, malowidło, znak pielgrzymi, relikwia lub papierowy obrazek.
26. Grönke E., Weinlich E.: Mode…, s. 21, s. 85, nr 37, tabl. 5 i 6; Figurka z Ingolstadt, identyczna z dwoma norymberskimi, uważana jest za import z Norymbergi.
27. Zbliżona jest wysokość, która w typie 2 Kruselerpuppen jest najwyższa i czasem przekracza 16 cm, czyli tyle ile mierzy krakowska figurka. Porównywany podtyp 2c ma wysokość równą 15 cm.
28. Por. Grönke E., Weinlich E. Mode…, s. 40. O funkcji figurki, być może porównywalnej do figurek typu 4 w dalszej części artykułu.
29. Wałowy A.: Późnośredniowieczne…, s. 36, 55. Kwapieniowa M: Organizacja produkcji i zbytu wyrobów garncarskich w Krakowie w XIV–XVIII w. W: Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV–XVIII w.). Red. Z. Kamieńska. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1976, s. 26–30.
30. Felgenhauer S.: Tönerne…, s. 45–46, 52. Być może o specjalizacji w produkcji możemy mówić w związku z glinianymi konikami odkrytymi w 2006 r. na terenie Rynku Głównego w Krakowie, glazurowanymi brązową polewą i datowanymi od 2 poł. XIII do 1 poł. XIV wieku. Patrz: Buśko C.: Figurka konia z jeźdźcem. W: Kraków…, s. 456, 457, poz. VII. 133–137;
31. Glina ta zwana jest Pfeifenton, ponieważ od XVII w. zaczęto z niej wyrabiać fajki, por. Seewaldt P.: Tonstatuetten…, s. 293.
32. Grönke E., Weinlich E.: Mode…, s. 19. Ze śladowo zachowanych kolorów na niemieckich Kruselerpuppen wiadomo, że oczy, usta i partie szat zaznaczone były czarnym kolorem. W partiach kruzelerów odnajdowano najczęściej żółtą i czerwoną farbę. Na jednej z figurek odnalezionych w latrynie we Freibergu, a także na przykładzie z Konstancji można dostrzec rodzaj pobiały, która stanowiła neutralną warstwę pokrywającą kolor gliny przed nałożeniem farby lub polewy. Pojedyncze krople polewy odnaleziono na figurkach z przełomu XIII i XIV w. z Trossingen, Freiburga oraz Konstancji, uznano, że były wypalane z innymi wyrobami w warsztatach garncarskich – por. Nagel-Schlicksbier B. Mittelalterliche…, s. 671; Jak sądzę, podobnie było w przypadku konika ze zbiorów MHK, datowanego przeze mnie na 1480 – pocz. XVI w. Konik musiał być w zamierzeniu niepolewany, a krople polewy na zadzie konia wskazują raczej na wspólny wypał z inną ceramiką. Por. Moskal K.: Figurka jeźdźca na koniu W: Kraków…, s. 455, poz. VII. 131.
33. Kostysz J.: Warsztat zduński z w. XVI na Garbarach. „Rocznik Krakowski” 1938, T. XXX, s. 222–226, ryc. 2 i 3. Były to figurki nagiego chłopczyka, zapewne Dzieciątka Jezus oraz kobiety trzymającej kosz. Kobieta ma utrąconą głowę. Można odczytywać ją jako św. Dorotę, lub postać świecką. Kostysz wiąże ów warsztat ze wzmiankowanym w rachunkach wawelskich garncarzem Grzegorzem Kapłańcem. Warsztat działający na Garbarach naśladował wzory wprowadzone przez Bartosza z Kazimierza, budowniczego pieców na Zamku Wawelskim, znanego z inskrypcji na fryzie pieca. Patrz: Piątkiewicz-Dereniowa M.: Kafle wawelskie okresu wczesnego renesansu. „Studia do Dziejów Wawelu” 1960, T. 2, s. 363 oraz Kwapieniowa M: Organizacja…, s. 32 i 40.
34. Oprócz kamiennej główki w kruzelerze odnalezionej na Śląsku w Nysie, najbliższym znaleziskiem jest gliniana główka Kruselerpuppe z Bratysławy: por. Tondera T.: Średniowieczne zabytki archeologiczne odkryte w Nysie. „Opolski Rocznik Muzealny” 1966, T. 2, s. 149–157, Tabl. II c; Polla B.: Nalez stredovekej hlinenej plastiky w Bratislave. Časopis Moravského Musea. Acta Musei Moraviae” 1972, t. 57, s. 246, ryc. 1, s. 248, ryc. 2, s. 250 oraz Slivka M.: Mittelaterliche fi gurale Keramik in der Slovakei. „Slovenska Archeológia” 1991, nr 39, 1–2, s. 331, 334, ryc. 3.2.
35. Z podobnych przyczyn za wyrób lokalny zostały uznane figurki Kruselerpuppen odnalezione w Szwajcarii w Baar i Zug, por. Rothkegel R.: Mittelalterliche…, s. 145–146, ryc. 5 i 6, albo sześć Kruselerpuppen z Saksonii, Hoffman V.: Allerlay…, s. 158.
36. Można tu wysunąć nieśmiałą hipotezę, że twórca figurki, zapewne garncarz, był w posiadaniu niemieckiej Kruselerpuppe albo innej figurki tego typu, a odcisk jej twarzy w świeżej glinie posłużył do negatywowego wykonania formy. Metoda ta stosowana była w norymberskich warsztatach produkujących figurki. Po zużyciu się drewnianej formy wykonywano odcisk wykonanej z niej figurki w mokrej glinie, tworząc w ten sposób nową matrycę. Grönke E., Weinlich E.: Mode…, s. 18. Z wykonanej w ten sposób formy, z powodu kurczenia się gliny podczas wysychania, wykonywano figurki w rozmiarach nieco mniejszych od wyjściowego. Wiemy także o stosowaniu form z ołowiu i innych metali w Wormacji na przełomie XV i XVI w. – por. Felgenhauer S.: Tönerne…, s. 51.
37. Por. przyp. 4.
38. Gröber K.: Kinderspielzeug…, s. 12–13; Dröscher E.: Puppen…, s. 9, ryc. 2; Hillier M.: Puppen…, s. 37. Wszyscy wymienieniu wyżej autorzy wspominają także o funkcji podarunku z okazji chrztu. Por. też Wilckens L.: Spiel, Spiele, Kinderspiel. Katalog des Germanischen Nationalmuseums (Ausstellung 8. März bis 4. Mai 1986). Nürnberg 1985, s. 67; Gockorell N.: Die Welt der kleinen. Zur Kulturgeschichte der Spielzeugs. München 2003, s. 21, ryc. 15.
39. Oexle J.: Minne en Miniature – Kinderspiel in mittelalterlichen Konstanz. W: Stadtluft, Hirsebrei und Bettelmönch. Die Stadt um 1300. Stuttgart 1993, s. 394–395. Autorka zaleca interpretację funkcji figurek kobiecych analogicznie do figurek rycerzy na koniach, a nie jako oddzielne gatunki zabawek. Fresk z budynku przy Marktstraße nr 63 w R avensburgu, przywoływany w publikacji, przedstawiający w dolnym pasie walczących rycerzy, a w górnym obserwujące całe widowisko z balkonu kobiety (wiele spośród nich nosi kruzeler), pokazuje jak mogła wyglądać odgrywana przy pomocy figurek scena.
40. Por. Nagel-Schlicksbier B. Mittelalterliche…, s. 671. Autorka sądzi, że tego typu fi gurki mogły być też rodzajem pamiątkowego podarunku dla dzieci z miejsc, w których rycerstwo zjeżdżało się na turnieje i uroczystości.
41. Vor dem grossen Brand. Archëologie zu Füssen des Heidelberger Schlosses. Red. D. Lutz. Stuttgart 1992, s. 76–77, ryc. 80.
42. Produkcja Modepuppen na eksport (jednak z innych niż glina materiałów, w ubraniach szytych z tkanin) wiązana jest z Paryżem, por. Gröber K.: Kinderspielzeug…, s. 21. Hillier M.: Puppen…, s. 43–44. Wiadomo, że paryski nadworny hafciarz – Robert z Varennes w 1391 r. otrzymał zapłatę za wykonanie lalek w modnych ubiorach dla królowej Izabeli Bawarskiej. Lalki miały być zapewne rodzajem modeli dla krawców królowej w Anglii (gdzie udała się jako żona Karola VI), gdyż zamówieniu towarzyszył komentarz, że ubiory wykonano w celu, „aby królowa mogła takie nosić”. Por. też Gockorell N.: Die Welt der… Autorka wysuwa hipotezę, że być może gliniane lalki, które przetrwały do naszych czasów, to „luksusowa wersja” figurek, która zaznajamiała z nowinkami w modzie dorosłe kobiety (Modepuppen w odróżnieniu od dziecięcych Spielpuppen).
43. O różnych możliwościach funkcji okrągłego zagłębienia w figurkach typu 4 por. przyp. 25.
44. Borkowski T.: Produkcja…, s. 212, 239, ryc. 16.
45. Seewaldt P. Tonstatuetten…, s. 294.
46. Patrz: Hoffman V:. Allerlay…, s. 136–137.
47. Ibidem, s. 137. Informacja na podstawie cytowanego przez Hoffmana Tagesbuch (Lebensbeschreibung) Feliksa Plattera z XVII w.
48. Grönke E., Weinlich E.: Mode…, s. 44.
49. Borkowski T.: Produkcja…, s. 212.
50. Na problem niejednoznacznego charakteru figurek zwracają uwagę: Grönke E., Weinlich E.: Mode…, s. 23; Hoffman V:. Allerlay…, s. 136; Rothkegel R.: Mittelalterliche…, s. 165.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
