Wprowadzanie prawa magdeburskiego w miastach województwa kijowskiego od końca XV do pierwszej połowy XVII wieku
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2008.09Abstrakt
INTRODUCTION OF MAGDEBURG LAW IN THE CITIES AND TOWNS OF THE KYIV VOIVODSHIP FROM THE LATE 15TH TO MID-17TH CENTURIES
The process of introducing the regulations of Magdeburg Law in the Kyiv Voivodship was somewhat belated in comparison with other regions of East-Central Europe through which a tumultuous wave of urbanization resulting from the colonization based on German town law rumbled from the 13th to the 15th cent. That wave did not reach the Kyiv region which was ravaged by numerous Tartar incursions at that time. The reception of Magdeburg Law in the Kyiv region was a long process. It started in 1498 when the Grand Duke of Lithuania Alexander Jagiellon used this law to charter the City of Kyiv, and lasted until the mid-17th cent. The Union of Lublin (1569) became an important incentive to activate urbanization processes in the region. Around the mid-17th cent. there were 290 cities and towns in the Kyiv Voivodship, of which almost a third had been formally established under Magdeburg Law. The chartering documents of 60 of them survive today. Th e vast majority of the privileges introduced by Magdeburg Law were granted to the cities and towns of the Kyiv Voivodship after the Union of Lublin, i.e. over the last 30 years of the 16th and the first half of the 17th cent. Around the middle of the 17th cent. there were 14 cities and towns in the region which belonged to the royal demesne. Over the period discussed in the paper the regulations of the new law were introduced in several dozen private towns in the Kyiv Voivodship – both in the already existing ones, and in the newly established ones. In most cases, chartering privileges were granted by various representatives of the local princely families. The popularization of Magdeburg Law had a positive impact on the life of the local people and gave a strong boost to the region’s economy. All of the cities and towns in the Kyiv Voivodship played an important role in the defensive system of the Polish state. Towards the end of the 16th cent. Magdeburg Law also reached the left-bank lands of the Kyiv region where its privileges continued to be granted and substantiated until the end of the 17th cent., regardless of the fact that by that time these lands we no longer a part of the Polish-Lithuanian Commonwealth.
Bibliografia
1. Андріяшев A.: Нарис історії колонізації Київської землі до кінця ХV в. Київ та його околиця в історії і пам’ятках [Andrijaszew A.: Zarys historii kolonizacji ziemi kijowskiej do końca XV wieku]. W: Київ та його околиця в історії і пам’- ятках [Kijów i jego okolice w historii i zabytkach]. Red. M. Hruszewski. Київ 1926, s. 66–67.
2. O okolicznościach jego wprowadzenia zob. Білоус Н.: До питання про впровадження магдебурзького права в Києві [Biłous N.: O wprowadzeniu prawa magdeburskiego w Kijowie]. „Український історичний журнал” 2008, nr 1, s. 123–134; eadem: Київ наприкінці ХV – у першій половині ХVІІ ст. Міська влада і самоврядування [Kijów pod koniec XV – w pierwszej połowie XVII w. Władze miasta i samorząd]. Київ 2008, s. 41–53.
3. Horn M.: Miejski ruch osadniczy na Rusi Czerwonej do końca XV wieku. „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 1974, t. 35, s. 72; Miejski ruch osadniczy na Rusi Czerwonej w latach 1501–1648. „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Historia” 1975, t. 13, s. 31–32. Precyzyjne dane podaje Szczygieł R.: Lokacje miast w Polsce XVI wieku. Lublin 1989, s. 99, tab. 8.
4. Alexandrowicz S.: Powstanie sieci miejskiej Podlasia na tle ówczesnych procesów urbanizacyjnych w Wielkim Księstwie Litewskim. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1980, t. 28, s. 423; Jarmolik W.: Rozwój niemieckiego prawa miejskiego na Podlasiu do unii lubelskiej 1569 roku. „Przegląd Historyczny” 1982, t. 73, z. 1–2, s. 23–45.
5. Заяць А.: Урбанізаційний процес на Волині в ХVІ – першій половині ХVІІ ст. [Zajac A.: Proces urbanizacyjny na Wołyniu od XVI w. do połowy XVII stulecia]. Львів 2003.
6. Крикун Н.: Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в ХVІ–ХVІІІ в. [Krikun N.: Administracyjno terytorialne zagospodarowanie Ukrainy Prawobrzeżnej w XVI-XVIII w.]. Киев 1926, s. 112–113.
7. Крипякевич І.: Богдан Хмельницький [Krypiakewycz I.: Bohdan Chmielnicki]. Київ 1954, s. 34.
8. Компан О.: Міста України в другій половині ХVІІ ст. [Kompan O.: Miasta ukraińskie w drugiej połowie XVII w.]. Київ 1963, s. 109.
9. Źródła Dziejowe. T. 22. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 11. Ziemie Ruskie. Ukraina. Opisane przez A. Jabłonowskiego. Warszawa 1897, s. 227–233, 241.
10. Bobiński W.: Województwo kijowskie w czasach Zygmunta III Wazy. Warszawa 2000. Taką samą liczbę podaje również: Buczko W.: Miasta prywatne w strukturze majątków magnackich na Kijowszczyźnie drugiej połowy XVI i pierwszej połowy XVII wieku. W: Patron i dwór. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku. Red. E. Dubas-Urwanowicz, J. Urwanowicz. Warszawa 2006, s. 88.
11. Kijowskie księgi miejskie, grodzkie i ziemskie z okresu od XV do XVII w. nie zachowały się. Na ten temat zob. Яковенко Н.: До питання про реконструкцію складу київських судово- адміністративних архівів ХVІ – першої половини ХVІІ ст. [Jakowenko N.:O rekonstrukcji dokumentów znajdujących się w kijowskich archiwach sądowo-administracyjnych od XVI do połowy XVII w.]. „Архіви України” 1990, nr 5, s. 18–25.
12. Русина О.: Традиція державності на Київщині у ХІІІ–ХІV ст. W.: Українська козацька держава: витоки та шляхи історичного розвитку. [Rusyna O.: Tradycja państwowości na Kijowszczyźnie w XIII–XIV w. W: Ukraińskie państwo kozackie źródła i drogi rozwoju historycznego]. Київ 1991, s. 27.
13. Baliński M., Lipiński T.: Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym. Wyd. 1. T. 2. Warszawa 1846, s. 541.
14. Rosyjskie Archiwum Państwowe Akt Dawnych w Moskwie (dalej cyt. RAPAD). F. 389, op. 1, ks. 191, k. 204 v.–206.
15. Archiwum Państwowe w Krakowie, oddział I – akta staropolskie grodzkie i ziemskie, archiwa rodów i rodzin, kolekcje i zbiory (dalej cyt. APKr). Archiwum Sanguszków. Rękopisy, sygn. 92, k. 19.
16. Antoni J.: Dzieje szlachty okolicznej. „Biblioteka Warszawska” 1881, t. 2, s. 29.
17. Dyskusję na ten temat zob. w artykule: Білоус Н.: Розвиток самоврядування у Житомирі в ХV – першій половині ХVІІ сt. [Biłous N.: Rozwój władzy samorządowej w Żytomierzu od XV do połowy XVII w.]. „Київська старовина” 2001, nr 3, s. 73–86.
18. Źródła Dziejowe. T. 20, s. 14–15.
19. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 214, k. 444 v.–445 v. Ze względu na to, że ówczesne księgi miejskie Żytomierza nie zachowały się, księgi grodzkie stanowią podstawowe źródło dla badaczy historii miasta tego okresu.
20. APKr. Archiwum Sanguszków. Rękopisy, sygn. 144, k. 69–70.
21. Kapszczyzna – podatek od produkcji i wyszynku wódki znany w Wielkim Księstwie Litewskim od XV w. W XVIII w. istniał pod nazwą czopowe.
22. Копысский З.: Магдебургское право в городах Белорус- сии (конец ХV – первая половина ХVII в. [Kopyskij Z.: Prawo magdeburskie w miastach białoruskich (koniec XV – połowa XVII w.)]. „Советское славяноведение” 1972, nr 5, s. 34.
23. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 294, k. 232; Ковальський Н.: Источниковедение социально-экономической истории Украины (ХVІ – первая половина ХVІІ в.). Акты о городах. [Kowalskyj N.: Źródłoznawstwo socjalno-ekonomicznej historii Ukrainy (XVI – połowa XVII w.). Akty miast]. Днепропетровск 1983, s. 26.
24. Faktycznie Mozyr znalazł się w województwie mińskim już w 1570 r., ale de jure królewski akt o rozgraniczeniu był ratyfi kowany w marcu 1626 r. Zob. Крикун Н.: Административно- территориальное устройство…, s. 114–119.
25. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 216, k. 332–334.
26. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 204, k. 130. Kopia: APKr. Archiwum Sanguszków. Rękopisy, sygn. 144, k. 71–72.
27. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 204, k. 129 v.–131 v.
28. Centralny Państwowy Historyczny Archiwum Ukrainy w Kijowie (dalej cyt. CPHAUK). F. 221, op. 1, jed. 20.
29. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 197, k. 35 v.–36. Архив Юго-За-падной России [Archiwum Rosji Południowo-Zachodniej]. Cz. 8. T. 6. Київ 1911, s. 261, nr 110.
30. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 220, k. 118 v.–119 v.; Пам’ятки історії Східної Європи [Zabytki Europy Wschodniej]. T. 5. Oprac. P. Kułakowski. Острог–Варшава–Москва 1999, s. 242–244.
31. Ibidem, s. 244.
32. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 216, k. 378–378 v.
33. Ibidem, k. 379.
34. Woskobojnia – osobne budynki, w których topiono i ugniatano wosk, ważono i opatrywano stemplem miejskim; na miejscu sprzedawano świece i wota kościelne. Woskobojnie bywały zwykle topniami nie tylko wosku, ale i łoju, a stąd miały swoje kramy, w których sprzedawały zarówno świece woskowe i pierniki, jak i mydło. Ze względu na nadzwyczajną obfi tość miodu wosk dostarczały głównie miasta na wschodzie Rzeczypospolitej i już w XV w. prowadziły handel woskiem na dużą skalę.
35. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 209, k. 137 v.–140 v.
36. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 197, k. 34 v.–35 v.; Архив Юго-Западной России. Cz. 5. T. 1. Київ 1869, s. 83–87. O miastotwórczej działałności ks. Aleksandra Wiśniowieckiego zob. także: Czarmańska I.: Wiśniowieccy. Monografi a rodu. Poznań 2007, s. 106-107.
37. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 206, k. 141 v.–143; CPHAUK. F. 220, op. 1, jed. 562, k. 1–3.
38. CPHAUK. F. 2227, op. 1, jed. 152, k. 1–2.
39. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 206, k. 142.
40. CPHAUK. F. 2227, op. 1, jed. 152, k. 12.
41. Źródła Dziejowe. T. 20, s. 20.
42. CPHAUK. F. 203, op. 2, jed. 1, k. 1–12; Мариновський Ю.: Герби міста Черкас: спроба узагальнення виявлених джерел.W: Український археографічний щорічник [Marynowski J.: Herby miasta Czerkasy: próba uzahalnennia wyjawlenych dżereł. W: Ukraińskie roczniki archeograficzne]. Wyd. 1. Київ 1992, s. 134–143.
43. CPHAUK. F. 2168, op. 1, jed. 45, k. 15.
44. Baliński M., Lipiński T.: Starożytna Polska…, s. 519.
45. APKr. Akta obcych rodów. Teka 202, dok. 33.
46. Źródła Dziejowe. T. 20, s. 63.
47. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (dalej cyt. AGAD). Metryka Koronna (dalej cyt. MK), ks. 173, k. 32–35 v.
48. Петровський М.: Надання Ніжину магдебурзького права в 1625 р. W: Чернігів і північне Лівобережжя [Petrowskyj M.: Nadanie Niżynowi prawa magdeburskiego w roku 1625 W.: Czernihów i północne Lewobrzeże]. Київ 1928, s. 301–314.
49. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 211, k. 117–121; Корпус магде-бурзьких грамот українським містам. Два проекти видань 20–40. ХХ ст. [Korpus magdeburskich gramot ukraińskim miastom. Dwa projekty wydań z lat 20–40. XX w.]. Oprac. W. Andrejcew, W. Korotkyj, W. Ulianowskyj. Київ 2000, s. 63–66.
50. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 216, k. 224 v.–225.
51. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 196, k. 218 v.–220.
52. Ibidem, k. 353-354 v.
53. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 198, k. 281-282.
54. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 197, k. 9 v.–10 v.
55. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 199, k. 86 v.–87 v.
56. Ibidem, k. 118 v.–120.
57. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 197, k. 37 v.–38 v.
58. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 200, k. 62 v.–63 v.
59. Ibidem, k. 64–64 v.
60. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 217, k. 15–16.
61. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 200, k. 106 v.–107.
62. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 201, k. 27–28.
63. Ibidem, k. 91–92 v.
64. RAPAD. F. 389, op. 1, ks 200, k. 155–155 v.
65. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 204, k. 81–82.
66. Ibidem, k. 164 v.–167.
67. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 207, k. 52–53.
68. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 206, k. 148 v.–149 v.
69. AGAD. MK, ks. 168, k. 179–181.
70. AGAD. MK, ks. 171, k. 35 v.–36.
71. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 209, k. 420 v.–422.
72. Ibidem, k. 439–441.
73. AGAD. MK, ks. 180, k. 289–290.
74. AGAD. MK, ks. 181, k. 209 v.–211.
75. AGAD. MK, ks. 185, k. 291–292.
76. Ibidem, k. 409–410.
77. Ibidem, k. 410–411 v.
78. Dokładniej o tym zob. Яковенко Н.: Українська шляхта з кінця ХІV до середини ХVІІ ст. (Волинь і Центральна Украї- на [Jakowenko N.: Szlachta ukraińska końca XIV do połowy XVII w. (Wołyń oraz Ukraina Centralna)]. Wyd. 2. Київ 2008; Litwin H.: Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569–1648. Warszawa 2000; idem: Frakcje magnackie na Kijowszczyźnie 1569–1648. W: Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku. Red. E. Dubas-Urwanowicz, J. Urwanowicz. Białystok 2003, s. 47–70.
79. AGAD. MK, ks. 185, k. 291–292.
80. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 199, k. 119.
81. Ibidem.
82. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 201, k. 91 v.
83. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 197, k. 10.
84. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 209, k. 421.
85. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 199, k. 86 v.
86. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 197, k. 10.
87. Архив Юго-Западной… Cz. 8. T. 5, s. 260.
88. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 199, k. 87.
89. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 209, k. 421 v.
90. AGAD. MK, ks. 180, k. 290.
91. AGAD. MK, ks. 147, k. 50.
92. AGAD. MK, ks. 185, k. 291 v.
93. AGAD. MK, ks. 185, k. 410 v.
94. AGAD. MK, ks. 168, k. 180 v.
95. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 197, k. 9 v.–10, ks. 199, k. 54 v.–55, ks. 200, k. 31–32 i in.
96. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 197, k. 10 v.
97. RAPAD. F. 389, op. 1, ks. 217, k. 15 v.
98. AGAD. MK, ks. 168, k. 180 v.
99. Ibidem.
100. Podwód – obowiązek dostarczania koni i wozów. Podwody wprowadził w Polsce Bolesław Chrobry, tworząc w ten sposób komunikację w kraju dla potrzeb państwowych. Wydawanie podwodów i zmiana koni odbywało się w domu wójta, burmistrza lub ławnika. Obowiązek dostarczania podwód obciążał przede wszystkim miasta królewskie. Były to ciężary dość znaczne, dlatego wiele miast zabiegało o przywileje królewskie zwalniające je od bezpłatnych podwód.
101. Архив Юго-Западной… Cz. 6. T. 1, s. 224, 373; Cz. 7. T. 1, s. 289, 317 i in.
102. Np. prawo magdeburskie wprowadzono w 1663 r. w miastach Ostrz i Kozielec, w 1666 r. w Poczepie, a w 1752 r. nawet w Połtawie i w Nowogrodzie Siewierskim, które dotąd nie korzystały z tego prawa.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
