Leon Getz (1896–1971) w aktach bezpieki
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2008.15Abstrakt
LEON GETZ (1896–1971) IN THE SECRET POLICE FILES
Leon Getz (1896–1971) was born in Lvov, on the borderline of two nationalities: Polish and Ukrainian. His fate was closely linked with the histories of these two nations. He joined the Ukrainian Sich Riflemen unit as a young boy and became involved in the Polish-Ukrainian conflict (the Battle of Lvov, 1918); in the aftermath of the Ukrainian defeat, he was imprisoned at the internment camp in Kraków-Dąbie. Luckily, he was aided by a few friends who helped him out, as a result of which he could begin his studies at the Academy of Fine Arts in Kraków. Having completed his artistic education, he went to live in Sanok where he got a teaching post at the local gymnasium. It was then that he became fascinated by Lemko culture and started to collect and restore Lemko icons, as well as other Lemko artefacts. In 1930 he established the Museum of Lemko Culture („Łemkiwszczyna”) in Sanok and remained the director of that institution for many years. He was accused of cooperating with the Gestapo during WWII. In January 1946 he was arrested and imprisoned at the castle in Rzeszów where he remained for 16 months. His guilt was never proved. After his release from prison, he returned to Kraków and took a teaching post at the Academy of Fine Arts. In March 1953 he was arrested by the offi cers of the Ministry of Public Security of Poland (UB). He was intimidated and, in the course of the interrogation, eventually signed the cooperation agreement (and so did his wife, Maria). When the couple’s attempts to withdraw from further cooperation proved unsuccessful, they both decided to commit suicide. Maria died on May 15 of that year, whereas her husband survived the suicide attempt. The short outline of the artist’s biography demonstrates that the facts of Professor Getz’s life could just as well be distributed into the biographies of several people, that, however, is not the only reason for his uniqueness. Once he had recovered and started to live a normal, active life, the painter immediately became the object of political surveillance. The Security Service (SB) antagonized secret informers against him; consequently, every single step undertaken by the artist was reported to the secret police. His correspondence, particularly the letters he sent abroad, were constantly censored. Once the SB had discovered that Getz was writing memoirs and intended to send them abroad, hectic preparations were initiated in order to intercept his letters, as a result of which the memoirs were stolen from the author by the SB. Today, they constitute a part of the fi les documenting the persecution of Leon Getz which are stored at the Institute of National Remembrance in Kraków. Th e memoirs are a valuable source of information on the artist and his times, revealing the mechanisms which determined UB and SB operation in practice. The painter described the recruitment procedure he had been subjected to, as well as other forms of persecution he had undergone, in much detail. Getz was a very secretive person and rarely spoke about his tragedy. Many of his friends did not realize how desperate his struggle against the communist regime was. Thus, the present paper is an attempt at filling in some of the missing pages in Kraków’s contemporary history. For it was the City of Kraków that became one of Getz’s major inspirations and the favourite theme he used in his art. He depicted not only the beautiful churches, the courtyards and backyards of stately residences, but also the less impressive, ordinary houses. He managed to capture the real essence of the city by avoiding generalization and representing reality with the meticulousness of a conscientious historian, preserving the beauty of detail. In July 1966 Leon Getz presented a large collection of his drawings to the Historical Museum of the City of Kraków.
Bibliografia
1. Podstawą źródłową tego artykułu są akta dotyczące Leona Getza znajdujące się w zasobie Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie. Zespół ten liczy dziewięć tomów akt, z czego trzy pierwsze jednostki zostały wytworzone przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa w czasie prowadzenia sprawy ewidencyjno-obserwacyjnej, natomiast tomy od czwartego do dziewiątego stanowią pamiętniki, które Leon Getz zaczął pisać w 1955 r. W jakich okolicznościach SB weszło w posiadanie tych pamiętników, autorce nie udało się jednoznacznie ustalić, pewny jest fakt, że bezpieka przygotowywała się do ich przejęcia przez długi okres, obawiając się, że mogą zostać przekazane za granicę. Z posiadanych przez SB informacji wynikało, że treści w nich zawarte mogłyby ujawnić kulisy jej działania i politykę rządu PRL w stosunku do mniejszości ukraińskiej.
2. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej oddział w Krakowie (dalej cyt. AIPN-Kr), sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 10–12.
3. Rodzice Józefy Herapin, Maria i Jan, byli niezamożnymi grekokatolikami, którzy zajmowali się dozorowaniem w kamienicy przy ul. Batorego we Lwowie.
4. Getz miał czwórkę rodzeństwa, wszyscy zaczęli szybko pracować, Piotr został szoferem, Olga maszynistką, Julian drukarzem, a Sławomir zegarmistrzem.
5. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 12.
6. Ibidem, s. 12–13.
7. Wtedy też po raz pierwszy dostrzeżono jego talent artystyczny, gdyż nauczyciel zatrzymał jego rysunki na wzór.
8. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 16–18.
9. Jan Lewiński (1851–1919), architekt, profesor politechniki we Lwowie, właściciel firmy projektowo-budowlanej. Jeden z twórców
ukraińskiego modernizmu we Lwowie, zob. Encyclopedia of Ukraine [Encyklopedia Ukrainy]. T. 3. Red. D. Husar Struk. Toronto–
Buffalo–London 1993, s. 95; Purchla J.: Wpływy wiedeńskie na architekturę Lwowa 1772–1918. W: Architektura Lwowa
XIX wieku. Red. J. Purchla. Kraków 1997, s. 42.
10. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 20, 21.
11. Aleksander Nowakowski (1872–1935), malarz, naukę malarstwa rozpoczął w Odessie, następnie podjął studia w Krakowie. W 1923 r. otworzył we Lwowie szkołę malarską, zob. Encyclopedia…, s. 619.
12. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 23.
13. Ibidem, s. 25.
14. Olszański T.A.: Historia Ukrainy XX w. Warszawa 1993, s. 35, 36.
15. Szeptycki Andrzej (1865–1944), hrabia, właść. Szeptycki Roman Aleksander Maria, imię zakonne Andrzej (Andrej), jego matką była Zofia, córka poety i dramaturga Aleksandra Fredry. Bazylianin, od 1910 r. greckokatolicki arcybiskup lwowski i metropolita halicki, doktor prawa, filozofii i teologii, działacz ukraińskiego ruchu narodowego, zob. Metropolita Andrzej Szeptycki – studia i materiały. Red. A. Zięba. Kraków 1994; Torzecki R.: Metropolita Szeptycki. „Więź” 1988, nr 7–8, s. 99–115.
16. Można przypuszczać, że znajdowała się tam część osobistego archiwum metropolity. Zostało ono wywiezione do Rosji. Część tych zbiorów udało się metropolicie odzyskać w ramach rewindykacji dóbr kultury należących do rządu i obywateli polskich, przeprowadzonej na mocy układu polsko-radzieckiego w Rydze w 1921 r. Maciuk O.J.: Archiwum Metropolity Andrzeja Szeptyckiego we Lwowie. W: Metropolita Andrzej Szeptycki…, s. 213.
17. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 26, 27.
18. Ibidem, s. 28.
19. Hrycak J.: Historia Ukrainy 1772–1999. Narodziny nowoczesnego narodu. Lublin 2000, s. 122. Na wezwanie Naczelnej Rady Ukrainy zgłosiło się 28 tysięcy ochotników, ale na zbiórce USS w Stryju na przełomie sierpnia i września 1914 r. doliczono się 10 tysięcy (w związku z zajęciem części Ukrainy przez wojska rosyjskie). Z ochotników tych austriacka komisja wybrała tylko 2500 strzelców, których podzielono na 10 sotni. Po krótkim szkoleniu na Zakarpaciu (Horonda, Strabiczowe) sotnie USS wysłano na front w Karpatach. Zorganizowano ich w kurenie (I kureń – sotnik Hryhorij Kossak, II kureń – sotnik Mychajło Wołoszyn, III kureń – ataman Stepan Szuchewycz), a od października w trzy samodzielne grupy, zob. Dąbkowski T.: Ukraiński ruch narodowy w Galicji Wschodniej 1912–1923. Warszawa 1985.
20. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, 28, 29.
21. Praca liczy 120 kart, jest oprawiona w skórę, ma złocone brzegi i skórzany futerał.
22. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 31–34.
23. Serczyk W.A.: Historia Ukrainy. Warszawa 2001, s. 258. Szerzej zob. Kozłowski M.: Między Sanem a Zbruczem. Kraków 1990.
24. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 37–40.
25. Do 1940 r. istniały samodzielne gminy Czechowice i Dziedzice. Prawa miejskie nadano połączonym gminom 14 grudnia 1950 r., miasto miało nosić nazwę Czechowice. Wywołało to niezadowolenie mieszkańców Dziedzic, którzy podjęli działania na rzecz przywrócenia nazwy Dziedzice. 3 XI 1958 r. dołączono drugi człon „Dziedzice” i odtąd miasto nosi nazwę Czechowice-Dziedzice, szerzej zob.: http://www.czechowice-dziedzice.pl.
26. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 38.
27. Ibidem, s. 39.
28. Obóz Internowanych w Dąbiu znajdował się na terenie byłych koszar wojskowych. Na początku listopada 1918 r. znalazł się pod zarządem polskich władz wojskowych w Krakowie. Do grudnia 1919 r. w obozie przeważały osoby internowane na terenie Galicji Wschodniej, w ramach wojny polsko-ukraińskiej, natomiast od wiosny 1920 r. jeńcy z wojny polsko-bolszewickiej. Obóz był
przepełniony, co sprzyjało epidemiom chorób zakaźnych, brakowało też żywności i opału. To w konsekwencji przyczyniło się do
sporej śmiertelności w obozie. Zob. Karpus Z.: Jeńcy i internowani rosyjscy i ukraińscy w Polsce w latach 1918–1924. Z dziejów militarno politycznych wojny polsko-radzieckiej. Toruń 1991; Czekalski T.J.: Szkice z dziejów Dąbia. Kraków 1993; Filar T.: U stóp królewskiego Wawelu. Społeczność ukraińska w Krakowie w latach 1918–1939. Kraków 2004.
29. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 43, 44.
30. Ibidem, s. 45.
31. Ibidem, s. 45, 46.
32. Ibidem, s. 48.
33. Narodna Torhowla, pierwsza ukraińska spółdzielnia spożywców w Galicji; założona w 1883 roku we Lwowie; prowadziła hurtownie dla sklepów ukraińskich na prowincji i własne sklepy w większych miastach, szkoliła personel ukraińskich placówek handlowych – zob. Feliński M.: Organizacja i rozwój spółdzielczości ukraińskiej w Polsce. „Sprawy Narodowościowe” 1929, R. III, nr 2, s. 215–227.
36. Ibidem, s. 50.
37. Ibidem, s. 51 v–52.
38. W późniejszym czasie pracował również w Seminarium Nauczycielskim Żeńskim.
39. Banach W.: Leon Getz. Katalog zbiorów, sztuka XX wieku. Sanok 2004, s. 16; AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 58.
40. Peszkowski Z.: Z grodu nad krętym Sanem w szeroki świat. Sanok 2004, s. 40,
41. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 60.
42. Ibidem, s. 64.
43. Banach W.: Leon Getz…, s. 5.
44. Proswita – ukraińska organizacja społeczno-oświatowa, założona we Lwowie w 1868 r., zob. Нарuc icmopiї „Пpocвimu”. Ред. I. Meльник. [Zarys historii „Proswity”]. Львiв–Kpaкiв–Пapиж 1993.
45. Zając E.: Oświata i szkolnictwo. Życie kulturalne. W: Sanok. Dzieje miasta. Red F. Kiryk. Kraków 1995, s. 613.
46. Dzieszyński R.A.: Pasje prof. Getza. „Kierunki” 1967, nr 51/52, s. 18–19; Furgała K.: Działalność ukraińskich stowarzyszeń kulturalnych w Sanoku i Sanocczyźnie w XIX wieku i w okresie międzywojennym. Praca licencjacka napisana w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Sanoku pod kierunkiem dr. M. Wawrzonka, Sanok 2005 (kopia w posiadaniu autorki).
47. W sumie w 1940 r. Muzeum zgromadziło 8230 eksponatów, zob. Гeц Л.: Історія музею „Лемківщина” в Сяноці [Gec L.: Historia muzeum „Łemkiwszczyna” w Sanoku]. „Наше Слово”1957, nr 13 (33), z 31 marca, s. 5.
48. Zając E.: Oświata i szkolnictwo…, s. 614.
49. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 68.
50 Dzieszyński R.A.: Sanockie zaułki Leona Getza. „Widnokrąg” 1968, nr 52 (378) z 29 XII, s. 1,2 1968
51. Ibidem, s. 1–2.
52. Левинський A.: Лев Гес – маляр і музейник [Łewynskyj A.: Lew Gec – malarz i muzealnik]. „Наше слово”1957, nr 8 (28), z 24 lutego, s. 7.
53. Кавжун П.: Ґец. [Kawżun P.: Gec]. Львів 1939.
54. Dzieszyński R.A.: Sanockie zaułki…, s. 1, 2.
55. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 99. Stefan Stefański (1914–1998), muzealnik, regionalista, bibliofi l. Przez kilka lat współpracował przy organizowaniu i otwarciu w 1934 r. Muzeum Ziemi Sanockiej. W 1938 r. rozpoczął studia na Akademii Handlu Zagranicznego we Lwowie, jednak wybuch II wojny światowej je przerwał. Powrócił do Sanoka i rozpoczął pracę w sanockim muzeum. Po wyzwoleniu Sanoka w 1944 r. decyzją komendanta miasta został mianowany kustoszem Muzeum Ziemi Sanockiej. Biogram dostępny w Internecie: http://www.biblioteka.sanok.pl/ www/bistefanski-podz.html.
56. Dzieszyński R.A.: Pasje…, s. 1, 2.
57. Banach W.: Leon Getz…, s. 17.
58. Ibidem, s. 18.
59. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 100.
60. Ibidem, s. 103.
61. Ibidem, s. 105.
62. Maria urodziła się 5 XII 1904 r. Ojciec był rzemieślnikiem, zginął od ułamka granatu, kiedy Maria była dzieckiem. Matka zmarła wkrótce po nim z rozpaczy po stracie męża. Młoda Ukrainka zamieszkała u rodziny we Lwowie. Kilka lat później postanowiła się kształcić na krawcową. W czasie II wojny światowej przyjechała do Krakowa i zamieszkała w mieszkaniu przy ul. Retoryka; Ibidem, s. 108, 127–130.
63. Ibidem, s.108; w aktach kontrolno śledczych przeciwko Leonowi Getzowi, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej oddział w Rzeszowie (dalej cyt. AIPN-Rz), sygn. IPN-Rz 050/1653 jako data zatrzymania figuruje 14 stycznia 1946 r., s. 1.
64. AIPN-Rz, sygn. IPN-Rz 050/1653, s. 1v. Jak wynika z planu obserwacji figuranta sprawy ewidencyjno-obserwacyjnej z 4 listopada
1958 r. powodem aresztowania Getza były zeznań członków AK w Sanoku według których był on agentem Gestapo, AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 10.
65. Ibidem, s. 2.
66. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 110–113.
67. Ibidem, s. 112. Autorce nie udało się znaleźć w innym źródle niż pamiętnik potwierdzenia tego wyroku śmierci.
68. AIPN-Rz, IPN-Rz 190/48, s. 102, Skorowidz do księgi głównej więźniów więzienia w Rzeszowie, 1947.
69. Kwiek J.: Żydzi, Łemkowie, Słowacy w województwie krakowskim. Kraków 1998, s. 144.
70. AIPN-Kr, sygn. IPN Kr 075/11, t. 3, s. 289.
71. Siwicki M.: Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich. T. 3. Warszawa 1994, s. 268–269.
72. Stefan Hrab (1905–1962) kapłan greckokatolicki, doktor filozofii i teologii, wyświęcony w 1932 r., w latach 1933-1936 kanonik
w greckokatolickiej katedrze w Przemyślu, profesor Greckokatolickiego Seminarium Duchownego w Przemyślu (1933–1936), kapelan wojskowy Kielecko-Krakowskiego Okręgu Wojskowego, po 1939 r. administrator w Stanisławczyku i Hermanowicach pow. Przemyśl. Udzielał posług kapłańskich ukraińskiemu podziemiu. W 1946 r. przeniesiony do parafii św. Norberta w Krakowie.
12. kwietnia 1947 r. aresztowany przez grupę operacyjną MBP. Przetrzymywany kolejno w: Krakowie, Rzeszowie i Warszawie. W połowie lipca tegoż roku przekazano go NKWD i deportowano do USRR. Skazany w Kijowie na 15 lat łagrów. Po zwolniony w 1956 r. zamieszkał w Stebnyku k. Drohobycza. Prawdopodobnie pozyskany przez KGB jako agent „Tibr”. Hałagida I.: „Szpieg Watykanu”. Kapłan greckokatolicki ks. Bazyli Hrynyk (1896–1977). Warszawa 2008, s. 289, przyp. 4.69
73. Siwicki M.: Dzieje konfliktów…, s. 270–272.
74. Niepublikowany wywiad z Lidią Kuryłą przeprowadzony przez Martę Superson 19 kwietnia 2007 r. Zbiory prywatne autorki.
75. Centralny Obóz Pracy w Jaworznie powstał na bazie filii oświęcimskiego obozu zagłady. Władze komunistyczne przejęły niezniszczoną infrastrukturę obozu, a nawet w następnych latach go rozbudowały. Początkowo internowano tam osoby pochodzenia niemieckiego, żołnierzy podziemia antykomunistycznego, niektórych przestępców, Volksdeutschów, osoby podejrzane o współpracę z Niemcami i osadzone na podstawie sankcji prokuratorskich lub WUBP. W toku realizacji akcji „Wisła” podjęto decyzję o stworzeniu w COP Jaworzno podobozu ukraińskiego. Zgodnie z instrukcjami trafiało tam spore grono inteligencji ukraińskiej i duchowni, zarówno greckokatoliccy,
jak i prawosławni. Największą liczbę osadzonych stanowili jednak chłopi, którzy trafi ali tu często całymi rodzinami. W sumie w obozie znalazło się prawie 4000 aresztowanych. Zob. Mieroszewski K.: Centralny Obóz Pracy Jaworzno. Podobóz ukraiński (1945–1949). Katowice
2001; Obóz dwóch totalitaryzmów. Jaworzno 1943–1956. T. 1–2. Red. K. Mieroszewski, Z. Woźniczka. Jaworzno 2007.
76. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 116.
77. Ibidem, s. 119–121. Ponownie w 1955 r. okazało się że brakuje dla niego etatu na ASP, jednak po rozmowie z malarzem rektor pozostawił go na stanowisku.
78. Ibidem, s. 132–134.
79. Ibidem, s. 135.
80. Ibidem, s. 135,136.Na karcie E-14-B z kartoteki ogólnoinformacyjnej b. Wydziału „C” WUSW w Krakowie znajduje się zapis z 10 lutego 1964 r. „były TW materiał złożono w archiwum Wydziału „C” do nr 16350/IV” oraz zapis z 27 stycznia 1973 r. o tym, że teczka personalna TW. „Ryś” ma pozostać w całości ze względu na wartość operacyjną i historyczną materiałów. AIPN-Kr, sygn. IPN Kr 00142. Wyżej wymienionych akt nie odnaleziono w zasobie OBUiAD w Krakowie. Według zapisu z dzienniku archiwalnym b. WUSW w Krakowie, dział I, materiały w archiwum złożono 28 października 1953 r. AIPN-Kr, sygn. IPN Kr 00175/4.
81. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 137, 138. W zapisach ewidencyjnych nie zachowały się informacje potwierdzające współpracę Marii Getz z UB. Materiały archiwalne dotyczące ww. złożono w archiwum 14 maja 1953 r. do nr 14364. AIPN-Kr, sygn. IPN Kr 00175/4. Zapis z dziennika archiwalnego b. WUSW w Krakowie, dział I. Następnie zostały one zniszczone w myśl wytycznych MSW Nr AZ 04033/64 z powodu zgonu, AIPN-Kr, sygn. IPN Kr 080, Karta E-14. Kartoteka Zniszczeniowa b. WUSW Kraków.
82. Ibidem, s. 139–141.
83. Ibidem, s. 146.
84. Ibidem, s. 144–147.
85. Ibidem, s. 148–150.
86. Ibidem, s. 205.
87. Nikifor Krynicki (1895–1968), właśc. Epifaniusz Drowniak, ceniony łemkowski malarz prymitywista. Samotny, żyjący w nędzy i przez większość życia uważany za upośledzonego psychicznie kalekę, pochłonięty pasją malarską, pod koniec życia został doceniony i uznany na całym świecie za jednego z najwybitniejszych prymitywistów. Szerzej zob. w Internecie: http://www.malarze.walhalla.pl/malarze.php5?art=66, http://www.lemko.org/lemko/nikifor.
88. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 237.
89. Zakrzewska W.: Sylwetki krakowskie: prof. Leon Getz. „Słowo Powszechne” 1968, nr 6/7, s. 6–7.
90. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 276.
91. Ibidem, s. 294, 295, 309, 332.
92. Jerzy Dobrzycki (1900–1972), doc., historyk sztuki. Od 1924 r. pracował w Muzeum Etnografi cznym w Krakowie. W 1937 r. był jednym z inicjatorów zorganizowania konkursu na najpiękniejszą szopkę krakowską, po wojnie odbywającego się pod patronatem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. W czasie II wojny światowej kierował polskim liceum w Bukareszcie, a od 1946 r. był dyrektorem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, zob. Słownik historyków polskich. Red. M. Prosińska-Jackl. Warszawa 1994.
93. Getz L.: Dawne dziedzińce i podwórza Krakowa w rysunkach Leona Getza. Kraków 1958 roku, s. IX.
94. Loc cit.
95. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 351.
96. Wywiad z Igorem Kuzykiem przeprowadzony przez Martę Superson 8 czerwca 2007 r. Niepublikowany. Zbiory prywatne autorki. Ukraińska Organizacja Społeczno-Kulturalna (UTSK) działała w Polsce w latach 1956–1990. Po akcji „Wisła” władze zakazały działalności wszystkim ukraińskim organizacjom. Zmiana polityki nastąpiła dopiero po 1956 r. Zjazd założycielski UTSK odbył się w Warszawie 16–18 czerwca 1956 r. Zob. Drozd R.: Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944–1989. Warszawa 2001.
97. Przybylski L.: Leon Getz w Domu Plastyków. „Gazeta Krakowska” 1959, nr 74 (3363), z 27 marca, s.4.
98. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 5, s. 34.
99. Ibidem, s. 39.
100. Ibidem, s.106, 110v.
101. Ibidem, s. 144.
102. Ibidem, s. 227v.
103. (aż): Kraków jakiego nie znamy. „Echo Krakowa 1962, nr 220 (5345), z 18 września s. 5.
104. (T.C.): Kraków Leona Getza. „Tygodnik Powszechny” 1962, nr 39 (714), z 30 września, s. 6.
105. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 5, s. 38.
106. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 6, s. 57.
107. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 5, s. 246.
108. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 7, s. 120.
109. Ibidem, s. 80.
110. Ibidem, s. 105.
111. Ibidem, s. 120.
112. (Eo): 446 rysunków prof. L. Getza darem dla Krakowa. „Gazeta Krakowska” 1966, nr 164 (5721), z 13 lipca, s. 4; (bz): [brak tytułu]. „Echo Krakowa” 1966, nr 163 (6511), z 13 lipca, s. 13; (PAP): Piękny dar prof. L. Getza dla Muzeum w Krakowie. „Trybuna Ludu” 1966, nr 193 (6302), z 15 lipca, s. 4.
113. A IPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 8, s. 440.
114. Informacja o śmierci Getza rozeszła się po Europie i świecie dopiero w styczniu 1972 r., zob. Artyści ukraińscy w Polsce 1947–1997. Malarstwo. Rzeźba. Grafi ka. Lew Getz, Nikifor Drowniak, Zenobiusz Poduszko, Wiaczesław Waśkiwski, Areta T. Fedak, Grzegorz Pecuch, Tyrs Wenhrynowicz . „Między sąsiadami. Almanach…”, t. 8, s. 68–69.
115. Wywiad z Igorem Kuzykiem przeprowadzony 8 VI 2007 r.
116. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 3, s. 77.
117. Ibidem, s. 82.
118. Drozd R.: Polityka władz…, s. 102.
119. Ibidem, s. 104.
120. Frazik W., Musiał F., Szpytma M.: Twarze krakowskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Krakowie. Informator personalny. Kraków 2006, s. 15–16.
121. Ibidem, s. 19; Aparat Bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza. T. 1. 1944–1956. Red. K. Szfagrzyk. Warszawa 2005, s. 37. 122. 5 I 1950 r. naczelnik Wydziału III WUBP Kraków wysłał pismo do Departamentu III MBP z prośbą o przesłanie instrukcji rozpracowania środowiska ukraińskiego, gdyż dochodziło do nieporozumień między Wydziałem I a III. W odpowiedzi poinformowano, że Wydział III powinien opracowywać wszystkie nacjonalistyczne organizacje – AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/8, t. 3, s. 27, 53, 54.
123. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/7, t. 21, s. 4.
124. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/7, t. 20, s. 11.
125. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/7, t. 21, s. 57.
126. Ibidem, s. 120.
127. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/8, t. 4, s. 58.
128. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 08/31, t. 1, s. 266.
129. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 10; sygn. IPNKr 075/7, t. 2, s. 28. Podano tu inną datę jako czas działalności Dzyszkonta, a mianowicie 1947 r.; sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 3, s. 5. W dokumentach SB fi gurują różne wersje pisowni nazwiska: Dyszkołow, Dzyszkont, Dyszkant.
130. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 08/31, t. 1, s. 64.
131. Ibidem, s. 65, 66.
132. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 08/31, t. 1, s. 67.
133. Olejnik L.: Polityka narodowościowa Polski w latach 1944–1960. Łódź 2003, s. 313. Już w rozkazie MBP do Naczelników Wydziałów III WUBP w Poznaniu, Olsztynie, Wrocławiu, Gdańsku, Szczecinie i Białymstoku z 15 XI 1947 r. zalecano przesiedlenia „elementów inteligenckich” do miejscowości „czysto polskich” i dokładnego „obstawienia ich agenturą polską”.
134. AIPN Kr, sygn. IPN Kr 075/7, t. 3, s. 425–434.
135. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 10.
136. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/11, t. 2, s. 70
137. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 4, s. 134, 135.
138. Ibidem, s. 137. Dotyczyło to „przypadkowych” przeoczeń w wyniku których brakowało etatu dla Getza.
139. IPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/11, t. 3, s. 289–295.
140. IPN-Kr, sygn. IPN-Kr 075/11, t. 3, s. 295, 296, 360.
141. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 10; w tym samym tomie na s. 16 znajduje się data 1954 r. jako data zwerbowania Getza.
142. Kamiński Ł.: Lingua securitatatis. W: Wokół teczek bezpieki – zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze. Red. F. Musiał. Kraków 2005, s . 395.
143. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 08/31, t. 1, s. 60–62.
144. Julian Nałysnyk (1890–1960), prawnik, w 1944 r. wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie założył Organizację Obrony Łemkowszyzny Zachodniej, zob. Encyclopedia of…, s. 529.
145. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 34, 35.
146. Ibidem, s. 26.
147. Była to jedna z form pracy operacyjnej funkcjonariuszy SB w latach 50., prowadzona w celu systematycznego kontrolowania zachowania i działalności osób, które mogły w określonych warunkach podjąć działania antysystemowe. Musiał F.: Podręcznik bezpieki. Kraków 2007, s. 346.
148. Mieczysław Bociek, kpt., ur. 9 XII 1923 r. w Szczucinie, wykształcenie 7 klas szkoły powszechnej, IV LO dla Pracujących w Krakowie (1961). Od 20 III 1945 r. wartownik PUBP w Dąbrowie Tarnowskiej, od 19 VI 1945 r. referent Sekcji do Walki z Bandytyzmem PUBP w Dąbrowie Tarnowskiej, od 1 III 1946 r. starszy referent PUBP w Dąbrowie Tarnowskiej, od 1 X 1947 r. starszy referent Referatu V PUBP w Tarnowie, od 1 VIII 1951 r. starszy referent przy kierownictwie PUBP w Brzesku, od 1 IX 1952 r. zastępca z p.o szefa PUBP w Nowym Sączu, od 15 V 1954 r. szef PUBP w Miechowie, od 1 IV 1955 r. kierownik PUdsBP w Miechowie, od 1 I 1957 r. zastępca komendanta ds. Bezpieczeństwa KP MO w Miechowie, od 1 IV 1958 r. starszy ofi cer operacyjny Wydziału III SB KW MO w Krakowie. Ukończył Kursu Szkoły Specjalnej WUBP w Krakowie (1946), kurs Kierowników Referatów PUBP w CW MBP (1947), Roczną Szkołę Kierownictwa CW MBP w Legionowie (1952).Od 22 III 1945 r. członek PPR, następnie PZPR, TPPR, ZboWiD. 30 V 1965 r. zwolniony ze służby w SB. (IPN Kr 0161/72 Akta osobowe Mieczysława Boćka).
149. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 5. Zob. Drozd R.: Polityka władz..., s. 161.
150. Ibidem, s. 10.
151. Ibidem, s. 14.
152. Biuro „W”– jednostka organizacyjna utworzona w kwietniu 1955 r. przy Departamencie IX Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego (zajmującym się techniką operacyjną). Po likwidacji komitetu w listopadzie 1956 r. Biuro „W” jako jednostka związana z SB zostało w randze departamentu podporządkowane Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Zajmowało się kontrolą prelustracją korespondencji. Szerzej zob. Majchrzak G.: „Wojenna” cenzura. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 2 (37), s. 50–53.
153 AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 16.
154. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 2, s. 23.
155. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 26.
156. Olex Horbach (Horbatsch) (1918-1997) Ukrainiec, wykładowca Uniwersytetu we Frankfurcie (1966–1977), zob. Encyclopedia of Ukraine. T. II, Red. Kubijovyć W., Toronto–Buff alo–London [Encyklopedia Ukrainy] 1988, s. 219. Podczas pobytu w Polsce był rozpracowywany przez SB – AIPN-Kr, sygn. IPN Kr010/7555.
157. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 2, s. 3.
158. Ibidem, s. 4.
159. Józef Ciulik ( Dąbrowski od dnia 9 VIII 1967 r. ) kpt., ur. 5 VIII 1924 r. w Wojtowej, ukończył 7 klas szkoły powszechnej, IV LO dla Pracujących w Krakowie (1961). Od 5 III 1945 r. wartownik plutonu ochrony PUBP w Nowym Sączu, od 20 VII 1945 r. referent gminny PUBP w Nowym Sączu, od 1 X 1947 r. referent z p.o starszego referenta Referatu III PUBP w Nowym Sączu, od 21 II 1948 r. starszy referent Referatu III PUBP w Nowym Sączu, od 1 I 1952 r. referent Sekcji 2 Wydziału III WUBP w Krakowie, od 1 I 1954 r. kierownik Sekcji 2 Wydziału III WUBP w Krakowie, od 1 VIII 1954 r. kierownik w Sekcji 10 Wydziału I WUBP w Krakowie, od 1 IV 1955 r. kierownik Sekcji 5 Wydziału II WUdsBP w Krakowie, od 1 VI 1955 r. starszy referent Sekcji 2 „a” Wydziału VI WUdsBP w Krakowie, od 1 IV 1956 r. ofi cer operacyjny Sekcji 3 Wydziału VI WUdsBP, od 1 I 1957 r. starszy ofi cer operacyjny Wydziału III SB KW MO w Krakowie, od 1 VI 1960 r. przeniesiony dyscyplinarnie na stanowisko oficera operacyjnego Wydziału III SB KW MO w Krakowie, od 1 I 1962 r. starszy ofi cer operacyjny Grupy III Wydziału SB III KW MO w Krakowie, od 1 IV 1967 r. inspektor Grupy Inspektorów Operacyjnych Wydziału III SB KW MO w Krakowie, od 1 IV 1969 r. kierownik Grupy Inspektorów Operacyjnych Wydziału III SB KW MO w Krakowie. Ukończył VII Kurs Szkoły Specjalnej WUBP w Krakowie (1946), Kurs Aktywu Powiatowego w CW MBP (1948). Od 1942 r. członek GL/AL pseudonim „Zygmunt”, członek PPR następnie PZPR, TPPR. 30 IV 1970 r. zwolniony ze służby w SB (IPN Kr 058/547 Akta osobowe Józefa Dąbrowskiego Ciulika).
160. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 153.
161. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 2, s. 22, 23, 26.
162. Julian Foszczyński, kpt., ur. 10 VII 1932 r. w Gruszowie, wykształcenie 5 klas szkoły powszechnej i 2 klasy szkoły rolniczej, IV LO dla Pracujących w Krakowie (1967). Od 20 XI 1954 r. milicjant posterunku MO w Raciechowicach KP MO w Myślenicach, od 21 V 1956 r. posterunkowy i milicjant dyżurny KP MO w Krakowie, od 1 IX 1961 r. referent Referatu operacyjno-dochodzeniowego KP MO w Krakowie, od 1 IX 1968 r. inspektor Grupy Inspektorów Operacyjnych Wydziału III SB KW MO w Krakowie, od 1 XII 1970 r. starszy inspektor Grupy Inspektorów Operacyjnych Wydziału III SB KW MO w Krakowie. Ukończył Szkołę Podofi cerską MO w Słupsku (1955). Członek PZPR od 1953 r. Zmarł 28 V 1981 r. (IPN Kr 059/353 Akta osobowe Juliana Foszczyńskiego).
163. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 3, s. 4–4v.
164. Ibidem, s. 8.
165. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 2, s. 40.
166. Ibidem, s. 60.
167. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 3, s. 26–28.
168. Ibidem, s. 59.
169. Rozmowa przeprowadzona z Igorem Kuzykiem 8 VI 2007 r.
170. Getz L.: Jak się robi „cegłę”. „Dziennik Polski” 1970, nr 32 (8077) z 7 lutego, s. 4. Warto także przytoczyć fakt o którym mowa w notatce służbowej TW Witold. Otóż, próbowano do mieszkania Getza dokwaterować lokatora. Przy pomocy adwokata Getz się wybronił, uzasadniając, że jako malarzowi przysługuje mu jeden pokój z przeznaczeniem na pracownię. Autorce nie udało się ustalić, czy było to działanie inicjowane przez SB, aby wprowadzić agenta do mieszkania profesora, czy przypadkowe zdarzenie. Uznała jednak, że warto o nim wspomnieć. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 2, s. 75.
171. Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945–1989). Oprac. i wstęp T. Ruzikowski. Warszawa 2004, s. 31.
172. A IPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 26. Informator Kozak występuje w dokumentach także pod pseudonimem Kozak- Zagórski.
173. Ibidem, s. 31.
174. Ibidem, s. 60.
175. Ibidem, s. 66
176. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 009/7839, s. 117.
177. Ibidem, s. 122.
178. Ibidem, s. 15. Znajdują się jednak w jego teczce współpracy także donosy z wcześniejszą datą.
179. Ibidem, s. 24.
180. Loc. cit.
181. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 1, s. 121
182. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 009/7839, s. 30.
183. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 009/7839, s. 44.
184. AIPN-Kr, sygn. IPN-Kr 010/10948, t. 3. s. 78.
185. Ibidem, s. 56.
186. Ibidem, s. 87.
187. Wywiad z Lidią Kuryło przeprowadzony 19 IV 2007 r.
188. Ukraińcy w Polsce 1944–1989. Walka o tożsamość. (Dokumenty i materiały). Red. R. Drozd, I. Hałagida. Warszawa 1999, s. 12.
189. Inwigilacji poddani byli także m.in.: ks. Mikołaj Deńko, Piotr Fecica, Emilian Mazurek, Aleksander Kuryło, Jerzy Harasymowicz, Michał Sawicki, Roman Andruchowicz, Włodzimierz Mokry.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.

