Milites et nobiles: Ormianie a stan szlachecki Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego od XIV do XVI wieku

  • Krzysztof Stopka Jagiellonian University, Kraków
Keywords: Armenians, nobility, social advancement, inter-religious marriages, Poland, Lithuania

Abstract

Armenians and Noble Status in Kingdom of Poland and Great Duchy of Lithuania, 14th-16th Centuries
Armenians living in Kingdom of Poland and Great Duchy of Lithuania were mostly burghers, however, cases of social advancement were noted on Ruthenian territory officially belonging to the Crown. Initially, the advancement was possible only for royal court-based Armenian translators, but later also for those with merits for the country’s defence. Another way to advance socially was to marry a Polish nobleman. In such marriages religious differences rarely posed a serious problem; generally, females did not need to convert from their Christian Armenian denomination. Nevertheless, ennoblement was rarely attractive for Polish Armenians at that time; trade and other typically burgher activities brought more profit than the landownership privilege. For this reason ennobled men and their descendants often took on those activities anyway and pleaded their noble status only to escape inconvenient legal consequences or town court. A few Polish noble families of Armenian origin are dated back to that time: the Tyszkiewicz, the Siekierzyński, the Balicki, the Zwartowski, the Sołtanowicz-Chalepski, the Lenkowicz-Ipohorski, the Iwaszkiewicz, the Makarowicz, the Domażyrski, the Pleszkowski.

Author Biography

Krzysztof Stopka, Jagiellonian University, Kraków

profesor doktor habilitowany, historyk, kierownik Zakładu Historii Kultury i Edukacji Historycznej w I nstytucie Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, dyrektor Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, przewodniczący Rady Fundacji Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich.

References

Źródła rękopiśmienne

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie: Archiwum Skarbu koronnego, 1, Rachunki królewskie, t. 40; Archiwum skarbowo-wojskowe, 85, t. 6, 7; Metryka koronna, 25, Zbiór dokumentów pergaminowych, sygn. 4676, 5612

Archiwum Narodowe w Krakowie: Acta advocatalia Casimiriensia, K 453; Acta advocatalia Cracoviensia, 95

Archiwum Państwowe w Lublinie: Acta Armenica Zamosciensia Biblioteka Mechitarystów w Wiedniu: rkps 440, Metrika kościoła ormiańskiego lwowskiego ab anno 1636; rkps 447, 452

Biblioteka Klasztoru św. Jakuba w Jerozolimie: rkps 418

Biblioteka Ossolińskich: rkps 1646/II , 1771/III

[Centralnyj] Центральний державний історичний архів України, м. Львів [Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie]: f. 52, op. 2, od. zb. 8-15, Acta consularia Leopoliensia, od. zb. 222-227, Acta scabinalia Leopoliensia, od. zb. 513-527, Acta iudicii civilis Armenorum

Zamek Królewski w W arszawie – Muzeum: Kolekcja dra Tomasza Niewodniczańskiego, depozyt Deutsch-Polnische Stiftung Kulturpflege und Denkmalschutz, Görlitz, sygn. A 33, 36, 38, 41, 43

Źródła drukowane

Acta Gregorii P.P. XI (1370-1378), wyd. A. L. Tăutu, Pontificia Commissio ad redigendum Codicem Iuris Canonici Orientalis. Fontes, series III , 12, Romae 1966

Acta Tomiciana, 7, 11, 13, Poznań 1857, 1901, 1915 DOI: https://doi.org/10.1038/scientificamerican09191857-11

Akta Aleksandra (1501-1506), wyd. F. Papée, Kraków 1927

Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego

Bernardyńskiego we Lwowie, 2, Lwów 1870; 3, Lwów 1872; 5, Lwów 1875; 6, Lwów 1876; 9, Lwów 1883, 10, Lwów 1884; 11, Lwów 1886; 13, Lwów 1888; 14, Lwów 1889; 15, Lwów 1891;17, Lwów 1901; 18, Lwów 1903

[Akty] Акты, относящиеся к истории Западной России, 1, 3, Санкт-Петербург 1846, 1848

[Akty] Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России собранные и изданные Археографической комиссией, 1, 2, Санкт-Петербург 1863, 1865

Album civium Leopoliensium. Rejestry przyjęć do prawa miejskiego we Lwowie 1388-1783, 1-2, wyd. A. Janeczek, Poznań–Warszawa 2005

[Archiw] Архив Юго-Западной России издаваемый временной комиссией для разбора древних актов, 1/6, 8/2, 8/4, Киев 1883, 1894, 1907

Archiwum Skarbu Koronnego. Rachunki poselstw: sumariusz, Warszawa 1999

Bielski M., Kronika, wyd. K. J. Turowski, Sanok 1856

Bielski M., Kronika wszytkyego swyata, Kraków 1551

Codex epistularis saeculi decimi quinti, w: Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia, 2-3, wyd. A Sokołowski, J. Szujski, A. Lewicki, Cracoviae 1876, 1894.

Corpus iuris Polonici, 3, wyd. O. Balzer, Kraków 1906

[Gramoty] Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, red. В. Антонович, К. Козловский, Kиев 1868

Jana Długosza Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, 11, Warszawa 1985

[Jarłyk] Ярлык хана Золотой Орды Тохтамыша к польскому королю Ягайло 1392-1393 годов, wyd. М. А Оболенский, Казань 1850

Księgi podskarbińskie z czasów Stefana Batorego, 1576-1582, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1881

Materiały archiwalne wyjęte głównie z Metryki Litewskiej od 1348 do 1607 roku, wyd. A. Prochaska, Lwów 1890

Liber quitantiarum Alexandri Regis ab a. 1502 ad 1506, w: Teki A. Pawińskiego, 1, Warszawa 1897

Liber quitantiarum Casimiri Regis ab a. 1484 ad 1488, w: Teki A. Pawińskiego, 2, Warszawa 1897

[Litowskaja] Литовская метрика, 1, Русская историческая библиотека, издаваемая Императорской Археографической комиссией, 20, Петербург 1903

Lustracja województw ruskiego, podolskiego i bełskiego: 1564-1565, 2, wyd. K. Chłapowski, H. Żytkowicz, Warszawa 2001

Lustracya starostwa lwowskiego z r. 1570, wyd. J. Heck, Pomniejsze źródła do dziejów literatury i cywilizacji polskiej w XVI i XVII stuleciu, 2, Stryj 1890 (odbitka z: Sprawozdania dyrekcji c.k. wyższego gimnazyum realnego w Stryju za rok szkolny 1890)

Materyały historyczno-genealogiczne do monografii domu Tyszkiewiczów, 1, Wieki XV i XVI. 1413-1599, wyd. M. Tyszkiewicz, Warszawa 1911

Matricularum Regni Poloniae summaria, wyd. T. Wierzbowski, 1, 1447-1492, Varsoviae 1905; 2, 1492-1501, Varsoviae 1907; 3, 1501-1506, Varsoviae 1908; 4/1, 1507-1548, Varsoviae 1910; 4/2, 1507-1535, Varsoviae 1912; 4/3, 1533-1548, Varsoviae 1915; 5/1, 1548-1572, Varsoviae 1919; 5/2, wyd. T. Wierzbowski, J. Sawicki, Warszawa 1961.

Metryka ruska (wołyńska). Regesty dokumentów Kancelarii Koronnej dla ziem ukraińskich (województw wołyńskiego, bracławskiego, kijowskiego i czernihowskiego. 1569-1673), Kijów 2002

Metryka Uniwersytetu Krakowskiego z lat 1400-1508, 1, wyd. A. Gąsiorowski, T. Jurek, I. Skierska przy współpracy R. Grzesika, Kraków 2004

Pelczar M., Miscellanea archiwalne z drugiej połowy XV wieku, „Rocznik Gdański” 12, 1938, nr 1-6, s. 185

Pomniki dziejowe Lwowa z archiwum miasta, 1, Najstarsza księga miejska, 1382-1389, wyd. A. Czołowski, Lwów 1892; 2, Księga przychodów i rozchodów miasta 1404-1414, wyd. A. Czołowski, Lwów 1896; 3, Księga przychodów i rozchodów miasta, 1414-1426, wyd. A. Czołowski, Lwów 1905; 4, Księga ławnicza miejska 1441-1448, wyd. A. Czołowski, F. Jaworski, Lwów 1921

Pomniki dziejowe Przemyśla, 1, Księga ławnicza, 1402-1445, 2, Księga ławnicza, 1445-1452, wyd. J. Smołka, Z. Tymińska, Przemyśl 1936

Poseł w drodze. Stosunki turecko-polskie od czasów osmańskich do dnia dzisiejszego, Stambuł 2014

Rachunki królewskie z lat 1471-1472 i 1476-1478, red. S. Gawęda, Z. Perzanowski, A. Strzelecka, Wrocław 1960

Rachwał S., Jan Alnpek i jego „Opis miasta Lwowa” z początku XVII wieku, Lwów 1930

Rejestr poborowy województwa krakowskiego z roku 1629, red. S. Inglot, wyd. W. Domin [et al.], Wrocław 1956

Urkunden zur Geschichte der Armenier in Lemberg, wyd. F. Bischoff, w: Archiv für Kunde Österreichischer Geschichts-Quellen, 32, Wien 1865

Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia, wyd. A. Theiner, 2, Romae 1860

[Wypis] Выпись съ книгъ городскихъ воєводстьа києвскаго, „Чтения в Императорском Обществе Истории и Древностей Российских при Московском Университете”, 2/2, 1846

Zbiór dokumentów małopolskich, 8, Dokumenty z lat 1435-1450, uzupełnienie: dokumenty z lat 1286-1442, wyd. I. Sułkowska-Kuraś i S. Kuraś, Wrocław 1962

Zbiór dokumentów znajdujących się w Bibliotece hr. Przezdzieckich w Warszawie, wyd. A. Chmiel, Kraków 1890

[Żereła] Жерела до історії України-Руси, 7, Описи королівщин в землях руських XVI віку, 4, Люстрація 1570 р., wyd. М. Грушевський, Львів 1903

Źródła dziejowe, wyd. A. Jabłonowski, 10, 18, 20, 21, 22, Warszawa 1878, 1894, 1897, 1902

Opracowania

Barącz S., Rys dziejów ormiańskich, Tarnopol 1869

Barącz S., Żywoty sławnych Ormian w Polsce, Lwów 1856

Białkowski L., Podole w XVI w. Rysy społeczne i gospodarcze, Warszawa 1920

Białkowski L., Urzędnicy ziemscy podolscy wieku XVI i początku XVII, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego” 8, 1926/1927 [druk 1928], s. 174-180

Biesiadecki F., Herb królewskiego miasta Rohatyna, Lwów 1936

Biskup M., Spisy jeńców polskich z bitwy pod Chojnicami, „Przegląd Historyczny” 56, 1965, s. 92-103

Boniecki A., Herbarz polski, 4, 9, 12, Warszawa 1901, 1908, 1909

Budka W., Dembiński Samuel Andrzej, w: Polski słownik biograficzny, 5, Kraków 1939-1946, s. 73-74

Budka W., Dembiński Stanisław, w: Polski słownik biograficzny, 5, Kraków 1939-1946, s. 74

Chrząszczewski J., Kościoły Ormian polskich, Warszawa 2001

Dembińska A., Dembiński Walenty, w: Polski słownik biograficzny, 5, Kraków 1939-1946, s. 78-79

Deruga A., Biskup Józef Szumlański (1667-1708), „Collectanea Theologica”, 16/3, 1935

[Garkavec] Гаркавец A. Н., Кыпчакское письменное наследие, 3, Кыпчакский словарь по армянописьменным памятникам XVI-XVII веков, Алматы 2010

Górski K., Historia piechoty polskiej, Kraków 1893

[Grigorjew] Григорьев В. В., Березин И. Н., Исследования о ханских ярлыках, Москва–Казань–Санкт Петербург 1842-1852

Historia dyplomacji polskiej, red. M. Biskup, 1, Połowa X wieku – 1572, Warszawa 1982

Jabłonowski A., Pisma, 1, Ziemie ruskie Rzeczypospolitej, Warszawa 1910

Janeczek A., Listy dobrego urodzenia i dobrej sławy w procedurze nadawania prawa miejskiego Lwowa w XV wieku, „Clio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym”, 23, 2012, s. 89-116 DOI: https://doi.org/10.12775/KLIO.2012.058

Janeczek A., Segregacja wyznaniowa i podział przestrzeni w miastach Rusi Koronnej (XIV–XVI w.), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 63, 2015, s. 259-282

Jasnowski J., Chodkiewicz Iwan, w: Polski słownik biograficzny, 3, Kraków 1937, s. 307-308

Jaworski F., Dzehan, w: idem, O szarym Lwowie, Lwów 1916

Kalicki B., Nobilitacje króla Stefana na wyprawie moskiewskiej 1579-1581, w: Album lwowskie, red. H. Nowakowski, Lwów 1862, s. 79-90

Kapral M., Urzędnicy miasta Lwowa w XIII-XVIII wieku, Toruń 2008

Katalog dokumentów i listów królów polskich, wyd. M. Grulkowski, B. Możejko, S. Szybkowski, Gdańsk 2015

Katalog dokumentów pergaminowych ze zbiorów Tomasza Niewodniczańskiego w Bitburgu, oprac. J. Tomaszewicz, M. Zdanek, red. W. Bukowski, Kraków 2004

Kiryk F., Związki Lwowa z Krakowem w późnym średniowieczu, w: Lwów. Miasto, społeczeństwo, kultura. Studia z dziejów Lwowa, red. H. W. Żaliński i K. Karolczak, Kraków 1998

Kolankowski L., Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego, 1, Warszawa 1930

Kolankowski L., Roty koronne na Rusi i Podolu 1492-1572, „Ziemia Czerwieńska”, 2, 1935, s. 157-159

Kołodziejczyk D., The Crimean Khanate and Poland-Lithuania. International Diplomacy on the European Periphery (15th – 18th Century), Leiden–Boston 2011 DOI: https://doi.org/10.1163/ej.9789004191907.i-1098

Kołodziejczyk D., Ottoman-Polish Diplomatic Relations (15th- 18th). An Annotated Edition of ‘Ahdnames and Other Documents, Leiden–Boston–Köln 2000

Koneczny F., Sprawy z Mengli-Girejem 1473-1504, „Ateneum Wileńskie”, 4, 1927, s. 138-189, 287-348

Kopczyński J., Struktura i finanse gminy ormiańskiej we Lwowie w świetle rękopisu „Dzieje Ormian lwowskich od r. 1649 – aż do r. 1713” (Ossolineum, nr 1646/II), „Lehahayer”, 4, 2017, s. 5-69, http://doi.org/10.12797/LH.04.2017.04.01.

Korwin [Piotrowski] L., Ormiańskie rody szlacheckie w Polsce, Kraków 1934

Krasny P., Kościół parafialny w Hodowicy, w: Sztuka Kresów Wschodnich, red. J. K. Ostrowski, Kraków 1994, s. 39-61

Krochmal J., Ormianie przemyscy w XV wieku, „Rocznik Historyczno-Archiwalny” 10, 1995, s. 3-20

Kurtyka J., Podole w czasach jagiellońskich, red. M. Wilamowski, Kraków 2011

Lesiński B., Stanowisko kobiety w polskim prawie ziemskim do połowy XV wieku, Wrocław 1956

Litwin H., Napływ szlachty polskiej na Ukrainę, 1569-1648, Warszawa 2000

[Łabenskij] Лабенский Ф., Русские церкви и братства на предградиях Львовских. Материалы по истории города Львова, Львов 1911

Maleczyński K., Urzędnicy grodzcy i ziemscy lwowscy w latach 1352-1783, Lwów 1938

Materiały genealogiczne, nobilitacje, indygenaty w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, red. A. Wajs, Warszawa 2001

Margasz W., W sprawie sądownictwa czerwonoruskiego przed r. 1435, „Przegląd Powszechny”, 6, 1889, 21, s. 39-54

Nagrodzka-Majchrzyk T., Czarni Kłobucy, Warszawa 1985

Narbutt T., Dzieje starożytne narodu litewskiego, 9, Wilno 1840

Niesiecki K., Herbarz polski, wyd. J. N. Bobrowicz, Lipsk 1841

[Osipian] Осіпян O., Вірменська діаспора у середньовічному Києві, „Київська старовина”, 2002, 6

Ostrowski J. K., Kościół parafialny p.w. Wszystkich Świętych w Hodowicy, w: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego, 1, Kraków 1993, s. 29-37

Ostrowski J. K., Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela, w: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego, 19, Kraków 2011, s. 13-33.

Papée F., Polska i Litwa na przełomie wieków, Kraków 1904

Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego, wyd. K. J. Turowski, Kraków 1858

Piotrowicz K., Charbinowski Bartosz, w: Polski słownik biograficzny, 3, Kraków 1937, s. 263

Plewczyński M., Armia koronna 1506-1572. Zagadnienie struktury narodowościowej, Warszawa 1991

Plewczyński M., Ludzie Wschodu w wojsku ostatnich Jagiellonów, Warszawa 1995

Plewczyński M., Materiały do zagadnienia liczebności i organizacji wojska polskiego w latach 1506-1572, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, 31, 1988, s. 317-318.

Plewczyński M., Naczelnie dowództwo Armii Koronnej w latach 1501-1572, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, 34, 1992, s. 35-66

Pociecha W., Balicki Stanisław, w: Polski słownik biograficzny, 1, Kraków 1935, s. 232-233

Podhorodecki L., Dzieje Kijowa, Warszawa 1982

Polska encyklopedia szlachecka, red. S. J. Starykoń Kasprzycki, 11, Warszawa 1936

Pułaski K., Kronika polskich rodów szlacheckich Podola, Wołynia i Ukrainy, 1, Brody 1911

Pułaski K., Stare osady w ziemi kamienieckiej i dziedziczące na nich rody podolskiej szlachty historycznej, „Przewodnik Naukowy i Literacki”, 30, 1902, s. 1025-1029

Pułaski K., Stosunki z Mendli-Girejem, chanem Tatarów perekopskich (1469-1515). Akta i listy, Kraków–Warszawa 1881

Rulikowski E., Opis powiatu kijowskiego, Kijów–Warszawa 1913

Semkowicz A., Wywody szlachectwa w Polsce XIV-XVII wieku, „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie”, 3, 1911-1912, nr 152, s. 50

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 4, 6, Warszawa 1883, 1885

Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu (wersja internetowa)

Sochacka A., Skarbek Jakub z Góry h. Awdaniec, w: Polski słownik biograficzny, 38, Warszawa–Kraków 1997, s. 14-15.

Sochaniewicz K., Rozwody na Rusi halickiej w XV i XVI wieku, Lwów 1929

Spieralski Z., Geneza i początki hetmaństwa w Polsce, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, 5, 1960, s. 323-330

Spieralski Z., Z dziejów wojen polsko-mołdawskich, „Studia i Materiały z Dziejów Wojskowości”, 11/2, 1965, s. 62-121

Stachoń B., Polityka Polski wobec Turcji i akcji antytureckiej w XV wieku do upadku Kilii i Białogrodu (1484), Lwów 1930

Stopka K., Genealogia Torosowiców, czyli o przodkach i rodzinie twórcy unii Ormian polskich z Kościołem katolickim, „Lehahayer”, 3, 2015, s. 11-13

Stopka K., „Jako ojczyc prawdziwy ojczyzną swą miłą chcąc tym lepiej przyozdobić”: historia dział michnowskich niegdyś Kamieniec Podolski broniących, w: Amicissima. Studia Magdalenae Piwocka oblata, Kraków 2010, s. 245-255

Stopka K., Ormianie polscy – początki, w: Ormianie, red. B. Machul-Telus, Warszawa 2014, s. 13-44.

Stopka K., Serebkowicz Krzysztof (Serobjan Chaczatur), w: Polski słownik biograficzny, 36, Warszawa-Kraków 1995, s. 296-299

Stopka K., Siekierzyński Ambroży, zw. Ormiańczykiem h. Zadora, w: Polski słownik biograficzny, 36, Warszawa–Kraków 1996, s. 575-576

Stopka K., Stefan (Stefanos, Stepanos) V Salmastecy, zwany też Kostandnupolsecy, w: Polski słownik biograficzny, 43, Kraków–Warszawa 2004, s. 152-154

Szczygielski W., Lenkiewicz Adam h. Kotwicz, w: Polski słownik biograficzny, 17, Warszawa–Wrocław–Kraków 1972, s. 54-55

[Sześćset] 600 lat kontaktów polsko-tureckich 1414-2014, Katalog wystawy. Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa 2014

Szweda A., Jurkowscy herbu Grzymała. Przyczynek do dziejów osadnictwa polskiego na Rusi Czerwonej, w: Venerabiles, nobiles et honesti. Studia z dziejów społeczeństwa Polski średniowiecznej, Toruń 1997

Tęgowski J., Skarga społeczności Ormian lwowskich z powodu raptus puellae (przyczynek źródłowy do poznania Sulimów małopolskich), w: Studia nad dziejami miast i mieszczaństwa w średniowieczu, Toruń 1996, s. 285-294

Thumenówna J., Rodzina X. Stanisława Orzechowskiego, „Kwartalnik Historyczny”, 31, 1917, s. 15-46

Trajdos T., Dobroczyńcy mendykantów średniowiecznego Lwowa, w: Społeczeństwo Polski średniowiecznej, 8, Warszawa 1999

Trelińska B., Album armorum Nobilium Regni Poloniae XV-XVIII saec. Herby nobilitacji i indygenatów XV-XVIII w., Lublin 2001

Uruski S., Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, 8, Warszawa 1911; 10, Warszawa 1913; 14, Warszawa 1917

Urzędnicy województwa podolskiego XV-XVIII wieku, wyd. K. Przyboś, Kraków 1994

Urzędnicy województwa ruskiego XIV-XVIII wieku. Spisy, wyd. K. Przyboś, Wrocław 1987

Wroniszewski J., Szlachta ziemi sandomierskiej w średniowieczu. Zagadnienia społeczne i gospodarcze, Poznań–Wrocław 2001

Wyczański A., Polska służba dyplomatyczna 1506-1530, w: Polska służba dyplomatyczna XVI-XVIII w., red. Z. Wójcik, Warszawa 1965

Wyrozumska B., Kancelaria miasta Krakowa w średniowieczu, Kraków 1995

Netografia

Wielka genealogia Minakowskiego, [online], http://wielcy.pl/wgm/?m=NG&t=PN &n=sw.756136

Published
2019-05-15
How to Cite
Stopka, K. (2019). Milites et nobiles: Ormianie a stan szlachecki Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego od XIV do XVI wieku. Lehahayer, 5, 15-106. https://doi.org/10.12797/LH.05.2018.05.02
Section
Articles

Most read articles by the same author(s)