W Ukrainie czy na Ukrainie?

O połączeniach przyimków z toponimami w języku polskim z perspektywy historycznej i kognitywnej

Autor

DOI:

https://doi.org/10.12797/LV.19.2024.38.11

Słowa kluczowe:

przyimki, toponimy, gramatyka kognitywna, lokalizator, zoomowanie, zmiana językowa

Abstrakt

W UKRAINIE (IN UKRAINE) OR NA UKRAINIE (ON UKRAINE)? ON PREPOSITIONS AND TOPONYMS IN POLISH FROM A HISTORICAL AND COGNITIVE PERSPECTIVE

The author of this paper discusses the usage of the preposition na (‘on’) with some country names, such as Ukraina (Ukraine), Litwa (Lithuania) and Węgry (Hungary) in Polish. The above examples are exceptions to the general rule according to which names of countries take the preposition w (‘in’) and do (‘to’) to describe, respectively, static and dynamic relations. Na, in turn, regularly occurs with names of Polish provinces. Historically, the pair w/do was used with both categories of place-names, while na was a linguistic innovation in that context. Statistical analysis of historical texts shows that its spread was gradual. Individual toponyms adopted the preposition na in different periods, reflecting the loss of their autonomy. However, following the partitions of Poland at the end of the eighteenth century, na started to be used with most Polish provinces and several foreign ones (which are currently independent states). Thus, the linguistic change was caused by a change in the perception of the terms in question, the latter being a shift from political to ethnographic terms. The mechanism itself can be best accounted for with the use of the term zooming, or change of the vantage point, which, in this case, was zoomed in.

 

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Adamiec D., Gruszczyński W., Majdak M., Żółtak M., 2023, Barokowa polszczyzna w internecie, czyli Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku, „LingVaria”
View in Google Scholar

XVIII, nr 1 (35), s. 113–124, https://doi.org/10.12797/LV.18.2023.35.08. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.18.2023.35.08
View in Google Scholar

Anusiewicz J., 1978, Konstrukcje analityczne we współczesnym języku polskim, Wrocław.
View in Google Scholar

Bedyńska S., Brzezicka A., 2007, Statystyczny drogowskaz. Praktyczny poradnik analizy danych w naukach społecznych na przykładach z psychologii, Warszawa.
View in Google Scholar

Bielski M., 1564, Kronika. Tho iesth, Historya Swiata, Kraków.
View in Google Scholar

Bogucka M., 1981, Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy, Warszawa.
View in Google Scholar

Chodniewicz P., 1903, Na Węgrzech a we Włoszech?, „Poradnik Językowy” nr 9, s. 147.
View in Google Scholar

Cienki A.J., 1989, Spatial cognition and the semantics of prepositions in English, Polish, and Russian, München. DOI: https://doi.org/10.3726/b12805
View in Google Scholar

Diaspol: M. Łaziński, R. Górski, M. Woźniak (red.), Korpus tekstów XIX wieku, [on-line:] http://diaspol.uw.edu.pl (dostęp: 13 III 2024).
View in Google Scholar

Frost R., 2018, Oksfordzka historia Unii polsko-litewskiei, t. 1: Powstanie i rozwój 1385–1569, przeł. T. Fiedorek, Poznań.
View in Google Scholar

Kardela H., 1992, Gramatyka kognitywna jako globalna teoria języka, [w:] I. Nowakowska‑Kempna (red.), Język a Kultura, t. 8: Podstawy metodologiczne semantyki współczesnej, Wrocław, s. 9–22.
View in Google Scholar

Kempf Z., 1978, Próba teorii przypadków, cz. 1, Wrocław.
View in Google Scholar

Kiryk F., 1992, Wielki król i jego następca, Kraków.
View in Google Scholar

Klebanowska B., 1971, Znaczenia lokatywne polskich przyimków właściwych, Wrocław.
View in Google Scholar

Konopczyński W., 1996, Dzieje Polski nowożytnej, Warszawa.
View in Google Scholar

KorBa: W Gruszczyński, R. Bronikowska (red.), Elektroniczny Korpus Tekstów Polskich XVII i XVIII w., [on-line:] https://korba.edu.pl (dostęp: 13 III 2024).
View in Google Scholar

Krążyńska Z., 2000, Staropolskie konstrukcje z przyimkami, cz. 1: [na + acc., w + acc., k(u) + dat., do + gen.], „Biblioteczka Poznańskich Studiów Polonistycznych. Seria Językoznawcza”, nr 11, Poznań.
View in Google Scholar

Krążyńska Z., 2010, Staropolskie konstrukcje z przyimkami, cz. 4: [nad, pod, przed, za, miedzy, z + instr., o, przy, na, w + loc.], „Biblioteczka Poznańskich Studiów Polonistycznych. Seria Językoznawcza”, nr 41, Poznań.
View in Google Scholar

Krążyńska Z., 2015, Staropolskie konstrukcje z przyimkami. Krótka synteza, „LingVaria” X, nr 2 (20), s. 193–204, https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.20.15. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.20.15
View in Google Scholar

Langacker R.W., 1987, Foundations of Cognitive Grammar, t. 1: Theoretical Prerequisites, Stanford.
View in Google Scholar

Langacker R.W., 1991, Concept, Image and Symbol: The Cognitive Basis of Grammar, Berlin – New York.
View in Google Scholar

Langacker R.W., 2000, Grammar and Conceptualization, Berlin – Boston. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110800524
View in Google Scholar

Langacker R.W., 2008, Cognitive Grammar: A Basic introduction, Oxford. DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195331967.001.0001
View in Google Scholar

Łaziński M., 2020, Przyimki na, w oraz do przed nazwami państw, krajów i krain. Historia i współczesne wahania normatywne, „Język Polski” CII, z. 1, s. 26–40, https://doi.org/10.31286/JP.01001. DOI: https://doi.org/10.31286/JP.01001
View in Google Scholar

Łaziński M., Górski R.L., Woźniak M., 2023, Korpus XIX w. Uniwersytetu Warszawskiego i IJP PAN, „LingVaria” XVIII, nr 1 (35), s. 125–134, https://doi.org/10.12797/LV.18.2023.35.09 DOI: https://doi.org/10.12797/LV.18.2023.35.09
View in Google Scholar

Przybylska R., 2002, Polisemia przyimków polskich w świetle semantyki kognitywnej, Kraków.
View in Google Scholar

RJP 2022: Opinia Rady Języka Polskiego w sprawie wyrażeń „w Ukrainie” / „do Ukrainy” i „na Ukrainie” / „na Ukrainę”, Rada Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk, 7.2022 [on-line:] https://rjp.pan.pl/?view=article&id=2099:opinia-rady-jezyka-polskiego-w-sprawie-wyrazen-w-ukrainie-do-ukrainy-i-na-ukrainie-na-ukraine&catid=98 (dostęp: 9 V 2023).
View in Google Scholar

SPXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku, red. komitet redakcyjny (t. I–IV), M.R. Mayenowa (t. V–XXXIV), K. Mrowcewicz, Wrocław 1966–.
View in Google Scholar

Suchecki H., 1873, Zwięzła gramatyka polska do użytku w szkołach, t. 2: Składnia i pisownia, Kraków.
View in Google Scholar

Sysak-Borońska M., 1975, Some remarks on the spatio-relative system in English and Polish, „Papers and Studies in Contrastive Linguistics” 3, s. 185–208.
View in Google Scholar

Weinsberg A., 1973, Przyimki przestrzenne w języku polskim, niemieckim i rumuńskim, Wrocław.
View in Google Scholar

Westfal S., 1936a, O zwrotach „w Litwie” i „do Litwy” I, „Język Polski” XXI, z. 3, s. 65–71.
View in Google Scholar

Westfal S., 1936b, O zwrotach „w Litwie” i „do Litwy” II, „Język Polski” XXI, z. 4, s. 106–109.
View in Google Scholar

Wójcik T., 1979, Z zagadnień teorii przyimka, Kielce.
View in Google Scholar

Zgółkowa H., 1980, Funkcje syntaktyczne przyimków i wyrażeń przyimkowych we współczesnej polszczyźnie mówionej, Poznań.
View in Google Scholar

Pobrania

Opublikowane

18-11-2024

Numer

Dział

Polszczyzna współczesna

Jak cytować

Kudła, M. (2024) „W Ukrainie czy na Ukrainie? O połączeniach przyimków z toponimami w języku polskim z perspektywy historycznej i kognitywnej”, LingVaria, 19(2(38), s. 143–155. doi:10.12797/LV.19.2024.38.11.

Podobne artykuły

1-10 z 252

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.