Polisemia i synonimia w rekonstrukcji językowego obrazu ostu w polskiej tradycji ludowej
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.14.2019.28.12Słowa kluczowe:
polisemia, synonimia, językowy obraz świata, definicja kognitywna, rośliny, osetAbstrakt
Polysemy and Synonymy in the Reconstruction of the Linguistic Image of Thistle in Polish Folklore
In the first part of the article, the author attempts to determine which plant should be described in the entry OSET (‘thistle’) in Słownik stereotypów i symboli ludowych (‘A Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols’), as the name oset is polysemic in Polish dialects and can refer not only to thistle (Carduus), but also to other similar plants with prickly leaves/stems and roundish red, purple or pink flowers, most often to cirsium (Cirsium), less often to cottonthistle (Onopordon) or milk thistle (Silybum). Villagers either identify these plants with each other, or distinguish them from each other, but nevertheless count them together in the common ‘category of thistles’. Hence the proposal that all the above mentioned ‘thistles’ should be included in the entry for OSET. The method of defining adopted in the Dictionary…, so-called cognitive definition, allows for it as its purpose is to reconstruct the colloquial, ‘stereotypical’ way of conceptualizing reality; it describes ‘mental objects’, ‘social notions of objects’ – not, as typically in dictionary definitions, words or the real-world objects that correspond to them. In the second part of the article, the author analyses synonyms and hyponyms of all of the ‘thistles’ that have been selected for description. Although from a scientific point of view some of them are only quasi-synonyms, they form a semantically consistent group, and are worth being included in the definition of OSET, because they strengthen or profile the basic image of OSET that has been reconstructed on the basis of other sources (proverbs, songs, tales, legends, descriptions of beliefs and practices, etc.). For example, bodziak (lit. ‘one that gores’), drapacz (lit. ‘one that scratches’) talk about thistle as a sharp, prickly plant; kolkowe ziele (lit. ‘colic herb’) – a plant believed to heal stabbing pains; diabelski oset (lit. ‘devil’s thistle’), diabelskie nasienie (lit. ‘devil’s seed’) – a plant perceived as devilish; czartopłoch (lit. ‘one that scares the devil away’) – an apotropaic plant, etc.
Pobrania
Bibliografia
Literatura:
View in Google Scholar
Bartmiński J., 1988, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji, [w:] idem (red.), Konotacja, Lublin, s. 169–183.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 1996, O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych”, [w:] idem, S. Niebrzegowska (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. I: Kosmos, z. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin, s. 9–34.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2015, Perspektywa semazjologiczna i onomazjologiczna w badaniach językowego obrazu świata, „Poradnik Językowy” nr 1, s. 14–29.
View in Google Scholar
Budziszewska W., 1991, Na drogach i bezdrożach etymologii ludowej (pol. bot. ostropest, Silybum marianum), „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” XXIX, s. 91–94.
View in Google Scholar
Głaz A., Prorok K., 2014, Of Triangles, Trapeziums and Ethnolinguists: The Linguistic Worldview Revisited, [w:] M. Kuźniak, A. Libura, M. Szawerna (red.), From Conceptual Metaphor Theory to Cognitive Ethnolinguistics. Paterns of Imagery in Language, Frankfurt am Main, s. 207–228.
View in Google Scholar
Łuczaj Ł., 2008, Problemy taksonomiczne w polskich badaniach etnobotanicznych, „Lud” 92, s. 43–64.
View in Google Scholar
Moszyński K., 1939, Kultura ludowa Słowian, cz. 2: Kultura duchowa, z. 2, Kraków.
View in Google Scholar
Rogowska E., 2000, Synonimia i polisemia w kaszubskich nazwach przebiśniegu i śnieżycy wiosennej, „Gdańskie Studia Językoznawcze” VII, s. 123–136.
View in Google Scholar
Rostafiński J., 1900, Symbola ad historiam naturalem medii aevi. Plantas, animalia, lapides et cetera simplicia medicamenta quae in Polonia adhibebantur inde a XII usque ad XVI saeculum (quattuor cum tabulis), cz. 1, Cracoviae.
View in Google Scholar
Waniakowa J., 2012, Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim. Zagadnienia ogólne, Kraków.
View in Google Scholar
Źródła i słowniki:
View in Google Scholar
BudzSłow: W. Budziszewska, Słowiańskie słownictwo dotyczące przyrody żywej, Wrocław 1965.
View in Google Scholar
DejKiel: K. Dejna, Słownictwo ludowe z terenów województwa kieleckiego i łódzkiego, „Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” XXV, 1979, s. 123–276.
View in Google Scholar
DekSier: J.P. Dekowski, Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa 1987.
View in Google Scholar
DworMaz: S. Dworakowski, Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, cz. 1: Zwyczaje doroczne i gospodarskie, Białystok 1964. FolfZag: S. Folfasiński (oprac.), Polskie zagadki ludowe, Warszawa 1975.
View in Google Scholar
GajStal: W. Gaj-Piotrowski, Duchy i demony w wierzeniach ludowych z okolic Stalowej Woli, Rozwadowa i Tarnobrzega, Wrocław 1993.
View in Google Scholar
GórnMalb: H. Górnowicz, Dialekt malborski, t. I: Fonetyka, fleksja i składnia, Gdańsk 1967; t. II: Słownik, cz. 1: A–Ó, Gdańsk 1973; cz. 2: P–Ż, Gdańsk 1974.
View in Google Scholar
KąśILG: J. Kąś, Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej, t. I–IX, Bukowina Tatrzańska – Nowy Sącz 2015–2019.
View in Google Scholar
KąśSGO: J. Kąś, Słownik gwary orawskiej, wyd. II popr. i poszerz., t. I–II, Kraków 2011.
View in Google Scholar
KolbRad: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 21: Radomskie, Kraków 1964 [1888].
View in Google Scholar
KosEtn: W. Kosiński, Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicyi zachodniej, cz. 2: Wierzenia i przesądy, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 7, 1904, s. 3–86.
View in Google Scholar
KrzPBL: J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. I–II, Wrocław 1962–1963.
View in Google Scholar
KrzyżWiM: B. Krzyżaniak, A. Pawlak, Warmia i Mazury, cz. 1: Pieśni doroczne i weselne, cz. 2: Pieśni balladowe i społeczne, cz. 3: Pieśni zalotne i miłosne, cz. 4: Pieśni rodzinne i taneczne, cz. 5: Pieśni religijne i popularne, „Polska Pieśń i Muzyka Ludowa. Źródła i Materiały”, t. 3, Warszawa 2002.
View in Google Scholar
KurRoś: H. Kurek, Językowo-kulturowy obraz wsi podkarpackiej wpisany w nazwy roślin, [w:] eadem, J. Labocha (red.), Studia linguistica Danutae Wesołowska oblata, Kraków 2004, s. 129–156.
View in Google Scholar
NiebPrzes: S. Niebrzegowska, Przestrach od przestrachu. Rośliny w ludowych przekazach ustnych, Lublin 2000.
View in Google Scholar
NKPP: J. Krzyżanowski i in. (oprac.), Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. 1–4, Warszawa 1969–1978.
View in Google Scholar
PalZer: A. Paluch, „Zerwij ziele z dziewięciu miedz…”. Ziołolecznictwo ludowe w Polsce w XIX i początku XX wieku, Wrocław 1989.
View in Google Scholar
RogWag: E. Rogowska-Cybulska, Gwarowy obraz roślin w świetle aktywności nominacyjnej ich nazw (na przykładzie gwary wsi Wagi w powiecie łomżyńskim), Gdańsk 2005.
View in Google Scholar
SEBań: A. Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1–2, Warszawa 2000.
View in Google Scholar
SEBor: W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005.
View in Google Scholar
SEBr: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970 [1927].
View in Google Scholar
SGK: B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I–VII, Wrocław 1967–1976.
View in Google Scholar
SGLub: H. Pelcowa, Słownik gwar Lubelszczyzny, t. I–V, Lublin 2012–2017.
View in Google Scholar
SGOWM: Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, t. I–II, red. Z. Stamirowska, oprac. A. Basara, Wrocław 1987, 1991, t. III, red. Z. Stamirowska, H. Perzowa, oprac. A. Basara, Warszawa – Kraków 1993, t. IV–V, red. H. Perzowa. D. Kołodziejczykowa, oprac. U. Dobrzyniec-Konarska, Warszawa – Kraków 2002, t. VI, red. D. Kołodziejczykowa, K. Sobolewska, Warszawa – Kraków 2014, t. VII, red. K. Sobolewska, Warszawa – Kraków 2018.
View in Google Scholar
SGP: Słownik gwar polskich, red. M. Karaś (Źródła, t. 1), J. Reichan (t. 2–9, z. 2), S. Urbańczyk (t. 2–5), J. Okoniowa (t. 6–9, z. 2), B. Grabka (t. 7–9, z. 2), R. Kucharzyk (t. 9, z. 2), t. 1–3: Wrocław – Warszawa – Kraków 1977–1991, t. 4–9, z. 4: Kraków 1992–2017.
View in Google Scholar
SGPog: A. Wietrzyk, Słownik gwary Pogórzan (z okolic Gorlic), Gorlice 2011.
View in Google Scholar
SimDrzew: D. Simonides, Dlaczego drzewa przestały mówić? Ludowa wizja świata, Opole 2010.
View in Google Scholar
SSiSL: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. I: Kosmos, z. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin 1996, z. 2: Ziemia, woda, podziemie, Lublin 1999, z. 3: Meteorologia, Lublin 2012, z. 4: Świat, światło, metale, Lublin 2012, t. II: Rośliny, z. 1: Zboża, Lublin 2017, z. 2: Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe, Lublin 2018.
View in Google Scholar
SStp: S. Urbańczyk (red.), Słownik staropolski, t. I–XI, Wrocław 1953–2002.
View in Google Scholar
SurOpocz: G. Surma, Teksty gwarowe spod Opoczna, „Język Polski” LXVIII, 1988, s. 42–46.
View in Google Scholar
SzymDOM: M. Szymczak, Słownik gwary Domaniewka w powiecie łęczyckim, cz. I–VIII, Wrocław 1962–1973.
View in Google Scholar
ŚwiętNadr: J. Świętek, Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków 1893.
View in Google Scholar
TomMaz: A. Tomaszewski, Mowa tzw. Mazurów wieleńskich, Poznań 1936.
View in Google Scholar
UdzKrak: S. Udziela, Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego, „Lud” XXX, 1931, s. 36–75.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2019 Katarzyna Prorok

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
