Od pochwały „demokracji szlacheckiej” do krytyki „rządu monarchiczno‑demokratycznego”

Konfederacja targowicka a tendencje rozwojowe szlacheckiego republikanizmu

  • Rafał Lis Akademia Ignatianum, Kraków
Keywords: noble republicanism, Confederacy of Targowica, Seweryn Rzewuski, Szczęsny Potocki, Józef Kossakowski

Abstract

From the Apology of a ‘Noble Democracy’ to the Criticism of a ‘Monarchical-Democratic’ Form of Government: The Confederacy of Targowica and the New Trends in the Development of Noble Republicanism
The article presents main doctrinal trends within the tradition of noble republicanism at the end of the Four Year Seym, affected especially by the Confederacy of Targowica (1792). Acknowledging different attitudes of earlier exponents of noble republicanism towards social issues (especially in the works of Adam Rzewuski and Wojciech Turski), it suggests that this tradition, taken as a whole, willingly identifying with the notion of ‘democracy’, was still in the position to work out a more modern stance. But significantly enough, such a doctrinal development was no longer possible after the announcement of the Confederacy of Targowica. Now, eagerly connoting the extremes of the French Revolution with democracy per se, the exponents of a new political rhetoric not only defended a traditional form of a republic but also the social status quo. The author suggests that this changes indicates a shift from a more ‘democratic’ characteristic of noble republicanism to a strongly class-oriented defence of social privileges, leaving, eventually, less and less room for a more promising and challenging republican stance. Although most of these traits can be already discerned in the narratives of such conservative representatives of noble republicanism as Seweryn Rzewuski, Leonard Olizar and Szczęsny Potocki, it was especially Józef Kossakowski, analyzed in the concluding parts of the article, who was the best exponent of this phenomenon.

Author Biography

Rafał Lis, Akademia Ignatianum, Kraków

dr, adiunkt w Instytucie Nauk o Polityce i Administracji Akademii Ignatianum w Krakowie. Autor monografii: Ku społeczeństwu cywilnemu i bogactwu narodów. Główne koncepcje polityczne i prawne szkockiego Oświecenia (2014) oraz W poszukiwaniu prawdziwej rzeczypospolitej. Główne nurty myśli politycznej Sejmu Czteroletniego (2015).

References

Dyzmy Bończy Tomaszewskiego, komissarza cywilno‑wojskowego województwa bracławskiego, nad konstytucyją i rewolucyją dnia 3 maja roku 1791 uwagi, [w:] L. Wagner, Dzieje dnia trzeciego i piątego maja 1791, Poznań 1865.

Głos Jego mości Pana Leonarda Olizara, starosty sinnickiego, konsyliarza konfederacji kijowskiej delegowanego, w celu oświadczenia Obojga Narodom węzłem konfederacyi połączonym, powinszowania na sesyi dnia 1 decembra 1792 w Grodnie miany, [b.m. 1792].

Grześkowiak‑Krwawicz A., O formę rządu czy o rząd dusz? Publicystyka polityczna Sejmu Czteroletniego, Warszawa 2000.

Grześkowiak‑Krwawicz A., Obce wzory ustrojowe w dyskusjach publicystycznych Sejmu Czteroletniego, [w:] Sejm Czteroletni i jego tradycje, red. J. Kowecki, Warszawa 1991.

Grześkowiak‑Krwawicz A., Rara avis czy wolni wśród wolnych? Obraz krajów wolnych w polskiej literaturze politycznej XVIII wieku, [w:] Trudne stulecia. Studia z dziejów XVII i XVIII wieku ofiarowane profesorowi Jerzemu Michalskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Ł. Kądziela, W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 1994.

Grześkowiak‑Krwawicz A., Walka publicystyczna o Konstytucję 3 Maja. Maj 1791 – maj 1792, [w:] Sejm Czteroletni i jego tradycje, red. J. Kowecki, Warszawa 1991.

[Kossakowski J.], Kontynuacyja fragmentu z Biblii targowickiej ksiąg Szczęsnego, [b.m.] [b.r.].

[Kossakowski J.], Spowiedź polityczna albo wyznanie polityczne przekonania, oprac. M. Kuźma, „Napis” 2006, ser. 12.

Kozłowski W.M., Misya Kościuszki do Paryża w r. 1793, Lwów 1899.

Krótkie uwagi przez JW. JP. Władysława Szadurskiego do najjaśniejszej konfederacji generalnej obu złączonych narodów, na sesji dnia 15 grudnia roku 1792 przez głos podane, [b.m. 1792].

Kuźma M., Ewangelia, polityka i karnawał. O „Kontynuacji Biblii Targowickiej” Józefa Kossakowskiego, „Napis” 2007, ser. 13.

Lis R., Między Konstytucją 3 Maja a Targowicą. Poglądy polskich republikanów w latach 1791‑1793, „Czasopismo Prawno‑Historyczne” 2012, t. 64, z. 2, [online] http://hdl.handle.net/10593/9966. DOI: https://doi.org/10.14746/cph.2012.64.2.07

Lis R., W poszukiwaniu prawdziwej Rzeczypospolitej. Główne nurty myśli politycznej Sejmu Czteroletniego, Kraków 2015.

Lis R., Wojciech Turski przeciw sukcesji tronu. Próba ponownego odczytania myśli republikańskiej z okresu Sejmu Czteroletniego, „Politeja” 2011, nr 15.

Michalski J., Rousseau i sarmacki republikanizm, Warszawa 1977.

[Olizar L.W.], Co uważać ma Rzeczpospolita Polska w prawodawstwie tak przed dopuszczeniem jako i po dopuszczeniu składu rządu angielskiego, stanu politycznego różnice i podobieństwa tych dwóch wolnych państw stosując, [Studenica 1791].

[Olizar L.W.], Memoryjał reprezentantów wyłuszczony imieniem województw kijowskiego i wołyńskiego…, posłany przez kijowianina L.W.O.S.S., [w:] Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego, t. 3, red. J. Woliński, J. Michalski, E. Rostworowski, Warszawa 1960.

Olszewski H., Sejm grodzieński 1793 r. jako forum konfliktów ideowych, „Czasopismo Prawno‑Historyczne” 2000, t. 52, z. 1‑2.

Potocki S.S., Odezwa obywatela i posła do narodu przed sejmikami z determinacyi stanów szesnastego nowembra tysiąc sied[e]mset dziewięćdziesiątego nastąpić mającemi za bezpieczeństwem wolności Rzeczypospolitej, oprac. T. Mencel, [w:] Dyskurs polityczny Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wybór źródeł, oprac. A. Grześkowiak‑Krwawicz, P. Sapała, Warszawa 2013.

Próchnik A., Demokracja kościuszkowska, Lwów 1920.

Rostworowski E., Korespondencja Szczęsnego Potockiego z Sewerynem Rzewuskim z lat 1788‑1796, „Przegląd Historyczny” 1954, t. 45, nr 4.

Rzewuski A.W., O formie rządu republikańskiego, oprac. W. Bernacki, Kraków 2008.

Rzewuski S., O sukcessyi tronu w Polszcze rzecz krótka, [Warszawa 1790].

Smoleński W., Konfederacya targowicka, Kraków 2003 [reprint: Poznań 2006].

Tazbir J., Próby zrozumienia racji targowiczan, [w:] Trudne stulecia. Studia z dziejów XVII i XVIII wieku ofiarowane profesorowi Jerzemu Michalskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Ł. Kądziela, W. Kriegseisen, Z. Zielińska, Warszawa 1994.

Turski W., Myśli o królach, o sukcessyi, o przeszłym i przyszłym rządzie, Warszawa 1790.

Turski W., Odpowiedź na dzieło x. Hugona Kołłątaja, Warszawa 1790.

Walicki A., Idea narodu w polskiej myśli oświeceniowej, Warszawa 2000.

Zbiur [!] wszystkich druków konfederacyi Targowickiey y Wileńskiey, Warszawa 1792.

Published
2019-05-22
How to Cite
Lis, Rafał. 2019. “Od pochwały „demokracji szlacheckiej” Do Krytyki „rządu monarchiczno‑demokratycznego”: Konfederacja Targowicka a Tendencje Rozwojowe Szlacheckiego Republikanizmu”. Politeja 15 (4(55), 43-55. https://doi.org/10.12797/Politeja.15.2018.55.03.
Section
Myśl polityczna