Hans Lauber (1876-1952) – okulista, niemiecki kolaborant, dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1939-1940
DOI:
https://doi.org/10.12797/AHiFM.89.2025.89.11Słowa kluczowe:
Hans Lauber, historia perymetrii, Irena Warden, Szpital Dzieciątka Jezus w WarszawieAbstrakt
Hans Lauber (1876-1952) – wybitny okulista, uczony, związany z Wiedniem i Warszawą, zapisał się w historii medycyny jako jeden z pionierów badań nad fizjologią i patologią pola widzenia oraz jako współtwórca standardów perymetrii. Autor co najmniej 78 prac naukowych i dwóch podręczników, skonstruował własne przyrządy diagnostyczne, m.in. perymetr i projektor punktu świetlnego, oraz lampę do badania dna oka w świetle bezczerwiennym. W latach 1931-1940 kierował Katedrą i Kliniką Chorób Oczu Szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie, a w latach 1939-1940 pełnił funkcję dziekana Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Dzięki wsparciu finansowemu Fundacji im. Johna Wardena, zarządzanej przez Irenę Warden, doprowadził do modernizacji warszawskiej Kliniki Ocznej i opracował pierwszy w Polsce program kształcenia podyplomowego lekarzy. Postać Laubera pozostaje jednak niejednoznaczna. W czasie okupacji objął kierownictwo Kliniki Okulistycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, co po wojnie stało się przedmiotem oskarżeń o germanizację personelu, brutalne traktowanie pacjentów oraz prowadzenie eksperymentów medycznych. Choć Lauberowi nie udowodniono zbrodni wojennych, jego działalność podczas II wojny światowej do dziś budzi kontrowersje. W niniejszym artykule przedstawiono szczegółową biografię Hansa Laubera, w tym nieścisłości obecne w dotychczasowej literaturze, a także omówiono jego dorobek naukowy oraz wkład w rozwój okulistyki w Polsce i Europie.
Bibliografia
[1] Von Funder W., Hans Lauber 1876-1952. Nieopublikowany maszynopis. Data nieznana.
[2] Celnik H., Celnik P., Wybitny okulista Jan vel Hans Lauber (1876-1952) w świetle materiałów Instytutu Pamięci Narodowej. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny, 2007, 70, 165–170.
[3] Lauber J., Lauber, Hans, [w:] Neue Deutsche Biographie, 1982, [online] https://www.deutsche-biographie.de/pnd133808491.html#ndbcontent – 8.05.2025.
[4] Krogmann F., In memoriam. Univ.-Prof. Hans Lauber (1876-1952) – „Gesichtsfeld-Lauber” – wurde vor 125 Jahren geboren. Klin Monatsbl Augenheilkd, 2001, 218(6), 467–468. DOI: https://doi.org/10.1055/s-2001-16266
[5] Böck J., Hans Lauber †. Ophthalmologica, 1952, 124(2), 126–127. DOI: https://doi.org/10.1159/000301258
[6] Pillat A., Professor Dr. Hans Lauber ist im 76. Lebensjahr am 3. März 1952 in Salzburg gestorben, [w:] Die Feierliche Inauguration des Rektors der Wiener Universität für das Studienjahr 1952/53, Selbstverlag der Universität, Wiedeń (Austria) 1953, 44–45.
[7] Kocon T., Jan Lauber. Medycyna – Dydaktyka – Wychowanie, 1998, 30(3/4), 147–149.
[8] Celnik H., Jan Zygmunt Artur Lauber, [w:] Poczet Rektorów i Dziekanów, red. Celnik H., Zielonka M., Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Polska) 2009, 129–131.
[9] Lauber H., Die Ophthalmologische Gesellschaft in Wien. 1903-1928. Zeitschrift für Augenheilkunde, 1928, 66, 468–473. DOI: https://doi.org/10.1159/000296620
[10] Slezak H., Zur Gründung der Ophthalmologischen Gesellschaft in Wien, [online] https://wog-wien.at/geschichte/– 12.08.2025.
[11] Lauber H., Isidor Schnabel †. Wiener klinische Rundschau, 1908, 51, 815–816.
[12] Stadt Salzburg, Gräbersuche: Jutta Lauber, 2022, [online] https://www.stadt-salzburg.at/MagSbg.Web.App.SucheVerstorbene/SucheVerstorbene.aspx?pid=0C%2c-8CFUA%2c0#detailViewPerson – 12.08.2025.
[13] Gryglewski R.W., Kazimierz Noiszewski 1859-1930, [w:] Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915-1945. M-Ż, red. Salwa P., Wróblewski A.K., Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Polska) 2016, 68–76. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323523611.pp.68-77
[14] Nowosadzki R., Zarobki i ceny w międzywojniu. Życie w II Rzeczpospolitej nie było łatwe, 21.05.2025, [online] https://historykon.pl/zarobki-i-ceny-w-miedzywojniu-zycie-w-ii-rzeczpospolitej-nie-bylo-latwe/ – 29.08.2025.
[15] Paszkiewicz L., Sprawozdanie z działalności Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1931-32, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Polska) 1932.
[16] Archiwum Akt Nowych. Akta osobowe – Lauber Jan. Sygn. 2/14/0/6/3924.
[17] Podróż wybitego uczonego polskiego do Ameryki. Dzień Pomorski, 22 lipca 1934, 5.
[18] Goerig M., Bacon D., Van Zundert A., Carl Koller, Cocaine, and Local Anesthesia: Some Less Known and Forgotten Facts. Regional Anesthesia and Pain Medicine, 2012, 37(3), 318–324. DOI: https://doi.org/10.1097/AAP.0b013e31825051f3
[19] Adynowski T., Kocon T., Doskonalenie lekarzy w Polsce w latach międzywojennych w świetle prac Jana Laubera. Medycyna – Dydaktyka – Wychowanie, 1998, 30(3/4), 137–146.
[20] Marek A., „Jak Wojtek swoją rodzinę od jaglicy ratował”. Zwalczanie jaglicy w Polsce po II wojnie światowej. Medycyna Nowożytna, 2023, 29, 319–357. DOI: https://doi.org/10.4467/12311960MN.23.032.18756
[21] Polski architekt prosi Mussoliniego o interwencję w sprawie wyegzekwowania należności. Głos Narodu, 29 września 1935, 7.
[22] Depesza architekta do Mussoliniego w sprawie miljonowej fundacji Polki z Ameryki. Śląski Kurjer Poranny, 30 września 1935, 2.
[23] Sensacyjna sprawa egzekucyjna oparła się o Mussoliniego. Dziennik Bydgoski, 2 października 1935, 4.
[24] Klinika im. Johna Wardena. Wyjaśnienie Redakcji. ABC Nowiny Codzienne, 5 kwietnia 1935, 2.
[25] Skandaliczne dzieje warszawskiej kliniki ocznej! Za hojny dar – przykrości, paszkwile i denuncjacje. Ilustrowany Kuryer Codzienny, 4 grudnia 1935.
[26] Find a Grave, Irena Warden Cittadini, 6.06.2012, [online] https://www.findagrave.com/memorial/91496993/irene-warden-cittadini – 14.08.2025.
[27] Nowa Panorama Literatury Polskiej, Cittadini Anastazja Irena z domu Rumel primo voto Warden, [online] https://tei.nplp.pl/entities/175 – 31.08.2025.
[28] Rubinstein A., Moje długie życie, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków (Polska) 1988.
[29] Baran K., Biblioteka Marcinkowice. Portret Ireny Warden-Cittadini z koniem, 12.01.2023, [online] https://www.biblioteka-radlow.pl/biblioteka-marcinkowice-portret-ireny-warden-cittadini-z-koniem/ – 31.08.2025.
[30] Dorosz B., O listach Jana Lechonia i Kazimierza Wierzyńskiego (Kilka uwag na marginesie przygotowania edycji krytycznej). Tematy i Konteksty, 2012, 7(2), 132–150.
[31] Find a Grave, John B. Warden, 2.06.2012, [online] https://www.findagrave.com/memorial/91210422/john-b-warden – 14.08.2025.
[32] FamilySearch, John B. Warden, [online] https://ancestors.familysearch.org/en/LKCJ-K4M/john-b-warden-1865-1928 – 14.08.2025.
[33] Supreme Court of Pennsylvania, Pennsylvania State Reports Containing Cases Decided by the Supreme Court of Pennsylvania. Volume 241, West Publishing Company, Pennsylvania (USA) 1913.
[34] Keene Named for Auto Race. New York Times, 17 czerwca 1905, 10.
[35] Rodziński H., Our Two Lives, Charles Scribner’s Sons, New York (USA) 1976.
[36] Left Hospital $4,000,000. New York Times, 19 maja 1929, 2.
[37] Leśniowski A., Sprawozdanie z działalności Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1930-31, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Polska) 1931.
[38] Orzechowski K., Sprawozdanie z działalności Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1929-30, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Polska) 1930.
[39] Archiwum IPN, Akta w sprawie: Lauber Hans podejrzany o to, że jako kierownik kliniki w Krakowie germanizował personel, przeprowadzał eksperymenty na polskich pacjentach, to jest o czyny z art. 1 Dekretu z dnia 31.08.1944 r. Sygn. IPN GK 351/176.
[40] Riksarkivet, J Wilhelm Nordenson, [online] https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=8264 – 30.08.2025.
[41] Wikipedia, Juliusz Szymański, 19.04.2025, [online] https://pl.wikipedia.org/wiki/Julian_Szyma%C5%84ski – 30.08.2025.
[42] Bayer S., Służba zdrowia Warszawy w walce z okupantem 1939-1945, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa (Polska) 1985.
[43] Wikipedia, Stanisław Bayer, 25.10.2023, [online] https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_Bayer – 25.09.2025.
[44] Łyskanowski M., Stapiński A., Środka A., Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie (1789-1950), PZWL, Warszawa (Polska) 1990.
[45] Lauber J., Diagnostyka i terapja chorób oczu. Podręcznik dla lekarzy i studentów, Warszawska Ajencja Wydawnicza „Delta”, Warszawa (Polska) 1934.
[46] Lauber H., Das Gesichtsfeld Untersuchungsgrundlagen, Physiologie und Pathologie, Springer, Berlin–Heidelberg (Niemcy) 1944. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-662-41989-2
[47] Lauber H., Ein Normalperimeter als Grundlage zur Vereinheitlichung der Gesichtsfeldaufnahmen. Zeitschrift für Augenheilkunde, 1925, 57, 481–492. DOI: https://doi.org/10.1159/000295999
[48] Lauber H., Ein neues Verfahren zur Entlarvung simulierter einseitiger Blindheit oder Schwachsichtigkeit. Klinische Monatsblätter für Augenheilkunde, 1927, 78, 198–199.
[49] Lauber H., Ein Lichtpunktwerfer für Perimetrie und Kampimetrie. Ophthalmologica, 1933, 81, 299–307. DOI: https://doi.org/10.1159/000298014
[50] Lauber J., O znaczeniu rozpoznawczem mroczków środkowych. Medycyna, 1933, 7(2), 49–52.
[51] Lauber H., Der Einfluß von Medientrübungen auf das Gesichtsfeld. Albrecht von Græfes Archiv für Ophthalmologie, 1939, 140(4), 687–690. DOI: https://doi.org/10.1007/BF01854035
[52] Grzybowski A., Harry Moss Traquair (1875-1954), Scottish Ophthalmologist and Perimetrist. Acta Ophthalmologica, 2009, 87(4), 455–459. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1755-3768.2008.01286.x
[53] Luther C.P., The Principles and Practice of Perimetry, Lea & Febiger, New York (USA) 1923.
[54] Lauber H., Traquair H.M., Peter L.C., Standardisation of Perimetry, XII Concilium Ophthalmologicum, Amsterdam (Holandia) 1929.
[55] Brudzewski K., Podręcznik perymetrji klinicznej. Dla użytku studentów i lekarzy, Książnica Atlas, Lwów (Ukraina) 1925.
[56] Grzybowski A., Nawrocki M., Karol Roman Nałęcz-Brudzewski (1868-1935) – znaczący polski okulista i utalentowany rzeźbiarz. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny, 2018, 81, 100–112.
[57] Lauber H., Eine Niedervoltlampe für Augenspiegeluntersuchung im rotfreien licht und andere augenärztliche zwecke. Ophthalmologica, 1931, 74, 229–232. DOI: https://doi.org/10.1159/000297221
[58] Lauber H., Lichtquellen zur Augenspiegeluntersuehung im rotfreien lichte. Ophthalmologica, 1929, 69, 92–101. DOI: https://doi.org/10.1159/000296795
[59] Lauber H., Klinische und anatomische Untersuchungen über Drusen im Sehnervenkopf. Albrecht von Graefes Archiv für Ophthalmologie, 1921, 105, 567–589. DOI: https://doi.org/10.1007/BF01927296
[60] Lauber H., Verband und Behandlung nach Staroperation. Wiener Medizinische Wochenschrift, 1925, 75, 2486–2488.
[61] Lauber J., Optyka okulistyczna, Warszawska Ajencja Wydawnicza „Delta”, Warszawa (Polska) 1935.
[62] Lauber H., The Formation of Papilledema. Archives of Ophthalmology, 1935, 13(5), 733–743. DOI: https://doi.org/10.1001/archopht.1935.00840050011001
[63] Lauber J., O szpitalach w Stanach Zjednoczonych. Przegląd Szpitalnictwa, 1935, 5(3/4), 43–62.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Archiwum Historii i Filozofii Medycyny
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
