Bożnica Wysoka na krakowskim Kazimierzu
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2002.03Abstract
THE HIGH SYNAGOGUE IN CRACOW’S KAZIMIERZ
References
1. M. Bałaban, Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu, t. I (1304- 1655), Kraków 1931, s. 412; tenże, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935, s. 35-39.
2. O. Mahler, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935, s. 48.
3. S. Świszczowski, Miasto żydowskie na Kazimierzu w świetle nowych badań, “Biuletyn Krakowski” II, 1961; tenże, Miasto Kazimierz pod Krakowem, Kraków 1981.
4. B. Krasnowolski, Kazimierz ze Stradomiem i dawną Łąką Św. Sebastiana, studium historyczno-urbanistyczne, t. I/3, mpis, PKZ Kraków 1982- 1985; tenże, Ze studiów nad urbanistyką i architekturą krakowskiego Kazimierza w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych, “Rocznik Krakowski” LV, 1989; tenże, Rozwój urbanistyczny i architektoniczny miasta żydowskiego na krakowskim Kazimierzu, “Krzysztofory” 1989; tenże, Ulice i place krakowskiego Kazimierza, Kraków 1992, s. 74.
5. E. Duda, Krakowskie judaica, Warszawa 1991, s. 97-99.
6. I. Rejduch-Samkowa, Z. Lewicka-Depta, Bożnica Wysoka, [w:] Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. IV Kraków, cz. IV Kazimierz i Stradom: judaica, Warszawa 1995, s. 14-15; por. również: I. Rejduch-Samkowa, Krakowskie bóżnice, cz. IV Bóżnica tzw. Wysoka, “Fołks Sztyme” 12, 1985.
7. M., K. Piechotkowie, Bramy Nieba. Bóżnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1999, s. 120-123
8. Tamże, s. 58-59.
9. H. Gujda, Kraków, Bożnica Wysoka. Malowidło ścienne. Dokumentacja konserwatorska, mpis, PKZ PDNH Kraków 1971, Archiwum d. Oddziału Pracowni Konserwacji Zabytków w Krakowie (dziś Regionalnego Ośrodka Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego), ul. Kanonicza 12.
10. BJ, Teki Żegoty Paulego, rkps 5357/II, t. VII, k. 70; por. przypis 4.
11. Wypisy Żegoty Paulego, BJ, rkps 5357/II, t. 7, k. 73.
12. AP Kraków, BM 52.
13. AP Kraków, WMK, Hip. 17, nr 89A, 89B, 89C.
14. AP Kraków, ABM 334.
15. AP Kraków, ABM 319.
16. B. Krasnowolski, Z badań..., s. 109; tenże, Rozwój urbanistyczny. Nie można wykluczyć, że zasięg ten osiągnięto dopiero w wyniku ugody z r. 1533 (por. niżej). Osadnictwo żydowskie rozwijało się w rejonie ul. Szerokiej zapewne wcześniej: jest potwierdzone przez wzmianki z lat 1485 i 1488, zaś brak wykazu tutejszych posesji w spisach podatkowych Kazimierza z 2 poł. XIV w. mógłby wskazywać na jego obecność już w tak wczesnym okresie.
17. B. Krasnowolski, Ulice..., s. 63.
18. Nazwę tą po raz pierwszy odnotowano w r. 1512; por. wypisy Żegoty Paulego, BJ, rkps 5357/II, t. 7, k. 119; Krasnowolski, Ulice..., s. 63
19. Por. wzmianki z lat 1525 i 1528 wynotowane przez Żegotę Paulego (BJ, rkps 5357/II, t. 7, k. 24v, 25); B. Krasnowolski, Ulice..., s. 59
20. Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa, t. I (1507-1585), wyd. F. Piekosiński, Kraków 1885, s. 214-215, s. 154 i nota wydawcy. Wypisy Żegoty Paulego z akt kazimierskich: BJ, rkps 5357/III, t. 8, k. 93 (w aktach tych zachował się jedynie wypis z obiaty dokumentu, którego tekst zaginął).
21. Terminem tym określano Miasto Żydowskie w granicach z końca XV w.
22. M. Bałaban, Historia..., t. I, s. 187.
23. Cracovia artificum, t. II (1501-1550), zebr. J. Ptaśnik, wyd. i uzup. M. Friedberg, Kraków 1936-1948, s. 547, nr 1360.
24. K. Ekielski, Miasto Kazimierz i budowle uniwersyteckie w tem mieście, Kraków 1869.
25. Na projekcie kamienicy (Plan dodatkowy poczynionych zmian w planie potwierdzonym [...] 15 Marca 1886 r.) zatwierdzonym 14 lutego 1887 r., mury piwniczne - magistralne i komory południowo-wschodniej - oznaczono jako przeznaczone do zachowania. Przetrwały one zatem z dawnego domu renesansowego. AP Kraków, sygn. ABM 319.
26. W kazimierskich spisach podatkowych co najmniej od w. XVI termin “dom” (“domus”) był przeciwstawieniem terminu “kamienica” (“lapidea”).
27. M. Bałaban, Historia..., t.I, s. 143; Dyplomatariusz dotyczący Żydów w Polsce na źródłach archiwalnych osnuty, wyd. M. Bersohn, Warszawa 1910, nr 73.
28. Por. E. Duda, Stara Bożnica na krakowskim Kazimierzu, “Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” XX, 1998, s. 39-50.
29. BJ, Teki Żegoty Paulego, rkps 5357/II, t. VII, k. 41.
30. Posesję tą określił on wówczas jako część placu swego na zadzi, który leży na ulicy przeczney żydowskiey w tyle domów Feliksa Żyda i potomków Doktorowey sąsiadki; umowa zobowiązywała nabywców, aby wywiedli ścianę murowaną (graniczną). Zob. wypisy Żegoty Paulego, BJ, rkps 5357/ II, t. 7, k. 39. Owa “Doktorowa” mogła być właścicielką posesji, na której powstała bożnica Wysoka (lub parteru zabudowy na tej posesji).
31. Poświadcza to widoczny dziś uskok w ukształtowaniu sklepienia i różnice pomiędzy wykrojami lunet sklepiennych.
32. Za taką lokalizacją przemawiałby pomiar z r. 1900; por. il. 3,4.
33. Wypisy Żegoty Paulego, BJ, rkps 5357/II, t. 7, k. 37-38.
34. O środowisku kazimierskich muratorów włoskich i polskich, zob. B. Krasnowolski, Z badań..., s. 107-108.
35. M., K. Piechotkowie, op. cit., s. 98.
36. Por. M., K. Piechotkowie, op. cit., s. 55 nn.
37. Programy funkcjonalne najokazalszych kamienic nawiązywały do typu kamienicy krakowskiej, jednak ich ogół kształtowano znacznie skromniej. Przyczyną była wielka ciasnota panująca na niewielkim terenie Miasta Żydowskiego (niewątpliwy dowód dyskryminacji); wąskie działki nie pozwalały na koncentrację innych funkcji, niż mieszkalne. Znacznie okazalej przedstawiały się natomiast znane z zachowanych reliktów formy i detale architektoniczne, dorównujące kamienicom mieszczańskim.
38. Mojżesz Isserles, w przeciwieństwie do Józefa Karo, zalecał sytuowanie bimy pośrodku synagogi, a nie przy ścianie zachodniej; M., K. Piechotkowie, op. cit., s. 64.
39. Według ówczesnej wzmianki Żyd fałszujący monetę (zapewne identyczny ze wspomnianym Feliksem lub jego następcą) mieszka przeciwko nowej Bożnicy, na ulicy przecznej (ową przecznicą jest dzisiejsza ul. Jakuba); BJ, Teki Żegoty Paulego, rkps 5357/II, t. VII, k. 70
40. Por. Duda, op. cit., s. 97. Wpływy kultury Żydów czeskich wynikały z bliskich powiązań pomiędzy obydwoma środowiskami. Żydowskie na Kazimierzu kilkakrotnie przyjmowało uchodźców z Pragi i innych miast czeskich; m.in. w r. 1542 Zygmunt Stary zezwolił im na zamieszkanie na Kazimierzu (odwołując decyzję w roku następnym); M. Bałaban, Historia..., t.I, s. 188; Prawa i przywileje, t. I, s. 108
41. M., K. Piechotkowie, op. cit., s. 58-59.
42. Można mniemać, że bożnica Kupa (Szpitalna) zastąpiła drewnianą modlitewnię; zabudowa szpitala pozostawała w domach drewnianych aż po pierwszą połowę XIX w.
43. Na mocy podziału własności dokonanego 13 listopada 1809 r. Herszel Zala vel Hochszuler ma prawo dziedzictwa do połowy izby od frontu i drugiej przy studni kumory przy Buźnicy Męskiey y komory przy Buźnicy Białogłowskiey będących. Jego prawo obejmuje też sień, w którey handlarze płócien mieścić się winni oraz miejsca sekretne. Prawa te wpisane zostają do akt hipotecznych w r. 1824; AP Kraków, WMK, Hip. 17, s. 702, poz. 89C.
44. Por. M., K. Piechotkowie, op. cit., s. 98 nn
45. I. Rejduch-Samkowa, Z. Lewicka-Depta, op. cit., s. 14.
46. AP Kraków, sygn. BM 52, ABM 334.
47. H. Gujda, op. cit., s. 1,2; autor badań dekoracji malarskiej stwierdził, że dekoracja malarska “zachowana jest w dwóch warstwach”, przy czym obie zostały wykonane w technice klejowej, na pobiale wapiennej. Dokumentacja prac nie sprecyzowała niestety zasięgu występowania każdej z warstw, ani ich datowania.
48. Por. E, Duda, op. cit., s. 98; M., K. Piechotkowie, op. cit., s. 123.
49. Por. dokumentacja prac konserwatorskich we wnętrzu bożnicy Ajzyka, przeprowadzonych przez art. kons. Józefa Furdynę (opracowanie historyczne: B. Krasnowolski).
50. M. Bałaban, Przewodnik..., s. 35 (według odczytanej przez autora daty na zaginionym w czasie II wojny światowej parochecie).
51. H. Rojkowska, A. Sudacka, Bóżnica Kupa, dokumentacja historyczna, mps, PKZ Kraków 1992, s. 33, 61 (archiwum Zarządu Rewaloryzacji Zespołów Zabytkowych w Krakowie); autorki sugerują możliwość powstania owego pozornego sklepienia w bożnicy Kupa już w pierwszej fazie budowlanej, po 1640 r., pod wpływem bożnic drewnianych na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej. Na wykonanie pozornego sklepienia w późniejszym okresie wskazywałyby badania architektoniczne, które wykazały, że w XVIII w. bożnicę nadbudowano; W. Niewalda, H. Rojkowska, M. Bogusz, S. Ślęzak, Bożnica Kupa, dokumentacja z badań architektonicznych, mps, PKZ Kraków 1993, s. 8, 15 (archiwum j.w.).
52. M. Bałaban, Przewodnik..., s. 36
53. I. Rejduch-Samkowa, Z. Lewicka-Depta, op. cit., s. 14.
54. M., K. Piechotkowie, op. cit., s. 122.
55. Por. fragment sklepienia widoczny na fotografiach aron-ha-kodesz, publikowanych: Bałaban, Historia..., t.I; tenże, Przewodnik....
56. Koronę tę ukazują wskazane wyżej fotografie.
57. Jak wyżej.
58. I. Rejduch-Samkowa, Z. Lewicka-Depta, op. cit., s. 12 i fig. 112.
59. Opisy wyposażenia sporządzone przez Majera Bałabana mają dziś wartość źródłową: Ciekawe są renesansowe odrzwia tej szafy oraz same drzwi, dwuskrzydłowe, jak we wszystkich bożnicach, a na ich stronie zewnętrznej (gdy są zamknięte) znajduje się wielki orzeł polski z koroną. Na wewnętrznej stronie tych drzwi widzimy na lewym skrzydle stół z chlebami pokładnemi ze Świątyni Pańskiej, a niżej w otoku imiona artystów rzeźbiarzy Zełman i Chaim, synowie Arona. Na prawym skrzydle widzimy przewysoką menorę siedmioramienną (...) ;M. Bałaban, Przewodnik..., s. 36-39. Zob. także: M. Bałaban, Historia..., t. I, s. 412.
60. H. Rojkowska, A. Sudacka, op. cit.
61. Był to niewątpliwie wynik bardziej liberalnej polityki wobec Żydów, prowadzonej już u schyłku dawnej Rzeczypospolitej, a kontynuowanej na znacznie większą skalę - po nawrocie działań represyjnych podczas okupacji austriackiej około 1 800 r. - przez władze Księstwa Warszawskiego i Wolnego Miasta Krakowa.
62. Przyziemie oficyny przebudowane zostało staraniem Symche Blumenfelda według projektów z lat 1810 i 1811 dla pomieszczenia tu magazynu kupieckiego. Jan Drachny jako przedstawiciel władzy budowlanej w dniu 5 października 1810 r. opiniuje pozytywnie przedłożony przez Blumenfelda projekt (sygnowany przez Tomasza Frankowskiego, majstra murarskiego) wystawienia magazynu kupieckiego na dole i pomieszkania na pierwszym piętrze na zapleczu bożnicy Wysokiej. 24 września następnego roku Drachny wydaje podobną opinię odnośnie adaptacji pomieszczeń na parterze w tylnej części budynku, mieszczącego na piętrze bożnicę Wysoką (il. 2); m. in. stwierdza, że wybicie arkady w ścianie między dwoma pomieszczeniami nie przeszkadza stojącemu nad nią murowi w Szkole [tak nazywano niekiedy bożnice] na pierwszym piętrze. W rezultacie 4 października 1811 r. prezydent Municypalności Miasta orzeka: stosownie do opinii Urzędu Budownictwa Mieyskiego przychylaiąc się do prośby Starozakonnego Symsona Blumenfelda onemuż na przebudowanie dołu na składy towarów kupieckich w domu iego własnym pod N. 89 w Żydowskim Mieście stoiącym podług urzędownie stwierdzonego planu zezwalam. AP Kraków, BM 52.
63. Pismo sygnowane przez przedstawicieli władz budowlanych, Bogumiła Trennera i Augusta Plasqude’a: Odpowiadaiąc na prośbę Starozakonnego Herschel(a) Hochszuler(a) współwłaściciela dolnego piętra Domu Nro 89 w Ulicy Żydowskiey w gminie X-tey położonego względem sprzedania takowego iako do rzędu podpustoszałych należącego (...) U(rząd) B(udownictwa) po naocznem przekonaniu się i zrewidowaniu (...) następne wyjaśnienie Wydziałowi (Spraw Wewnętrznych i Policji) czyni, iż: 1. Dom rzeczony jako w murach zdrowy, sklepienie dołu w dobrym stanie (...), w dobrym stanie zostaiący, nie kwalifikuie się (...) do rzędu podpustoszałych domów. 2. Starozakonny Herschel Hochszuler (...) iest tylko iedynie dolnego piętra współwłaścicielem, pierwsze zaś piętro nie należy do niego, tylko zaimuie ie Buźnica, która iest Gminna, zatem U(rząd) B(udowlany) przekonawszy się, iż reperacye iako to: drzwi, podłóg, tynku, na koniec wyczyszczenie sieni, w ktorey się kupami gnoy znaiduie, uprzątnione być winno, do czego rzeczony Hochszuler do wspólney reparacyi przychyla się, gdzie (...) i inni iego współwłaściciele przyczynionemi być powinni. AP Kraków, BM 52
64. AP Kraków, BM 52.
65. AP Kraków, WMK, Hip. 17, s. 689, nr 89B; por. też WM 390: Komitet Hypoteczny w Senacie Rządzącym do zabezpieczenia praw skarbowych i funduszów instytutowych pod bezpośrednią administracją Rządu zostających (...) składa (...) co do prawa własności do Domu pod N 89 na Kazimierzu Żydowskim Buźnica Wysoka zwanego następujące dokumenta (...). 1826 roku dnia 17 maia Akt Kommisyi przez Senat Rządzący dla zrobienia spraw realności do Gminy Starozakonnych prawem własności należących, dla braku dokumentów, które przez pożar ognia Miasta Żydowskiego utracone zostały pod datą 4 marca 1824 (...), z którego to aktu udowadnia się, iż Gmina Starozakonnych posiada prawem własności dom pod No 89 w Mieście Żydowskim Buźnica Wysoka zwany w głównym gmachu i wiedermachu pierwsze piętro, dół zaś w głównym gmachu do Markusa Balicer i Herszla Hochszuler zaś w wiedermachu do Simche Blumenfeld iako współwłaścicieli należy. Utrzymanie dachu w 4/5 do Kahału należy, reszta do współwłaścicieli w gmachu murowanym, w widermachu zaś po połowie. Mur w widermachu na 1-m piętrze iest własnością Buźnicy. Wynosi ta realność sążni (103 miary wiedeńskiey). Do aktu dołączono wykaz obciążeń Gminy Żydowskiej (od końca XVII do XVIII w.) według decyzji Sądu Ziemskiego z 1792 r. (por. wyżej).
66. H. Rojkowska, A. Sudacka, op. cit.
67. AP Kraków, ABM 334.
68. Na projekty te zwrócił autorowi uwagę Pan Eugeniusz Duda.
69. AP Kraków, ABM 319
70. Magistrat delegował wówczas celem sprawdzenia domu komisję: Pana Barańskiego Adjunkta Budownictwa, Panów Latkowskiego majstra murarskiego i Pszorna majstra ciesielskiego jako znawców.
71. 22 lipca 1884 r. Magistrat pisze do Naczelnika Straży Pożarnej: Dom pod L. 266 Dz. VIII przy ulicy Józefa, za pustkę uznany, został w części zburzony, pozostały jednakże resztki mur, które grożą zawaleniem się. Poleca się przeto Panu Naczelnikowi, abyś mury te przez ludzi straży pożarnej (...) rozebrał. 14 marca 1887 r. Magistrat stwierdza, że część wierzchnia zburzonego domu (...) dziś o 3 po południu zawaliła się na ulicę (Jakuba).
72. Por. przypis 25.
73. 10 czerwca 1897 r. Magistrat, na wniosek przełożonych Bożnicy Wysokiej Markusa Lehrfreunda i L(bla Goldsteina, zatwierdza projekt na przerobienie stropu i dachu nad modlitewnią dla kobiet i zezwala na prowadzenie prac według tegoż projektu (niezachowanego); zastrzeżono, że budowniczy mający kierować budową, będzie miał szczególną uwagę na mury istniejące i dlatego przy zastosowaniu konstrukcji będzie ostrożny.
74. Plan na przebudowę dachu i schodów, sygnowany przez Kopolda 10 kwietnia 1900 r., zatwierdzony został przez Magistrat 10 maja 1900 r. tegoż roku na wniosek przełożonego Bożnicy Wysokiej Markusa Lehrfreunda.
75. Jak wspomniano, w dekoracji malarskiej stwierdzono dwie warstwy; por. Gujda, op. cit., s. 1, 2
76. Duda, op. cit., s. 98-99.
77. M. Bałaban, Historia..., t. I, s. 412; tenże, Przewodnik..., s. 36- 39; O. Mahler, op. cit., s. 48.
78. H. Gujda, op. cit., s. 2.
79. Dawne archiwum Pracowni Konserwacji Zabytków w Krakowie i archiwum Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Krakowie; fragment opisu cytują M., K. Piechotkowie, op. cit., s. 122.
80. I. Rejduch-Samkowa, Z. Lewicka-Depta, op. cit., s. s. 20 i fig. 126-131, s. 11, fig. 124, 125.
81. H. Gujda, op. cit
82. Konserwowano tu liczne dzieła o wybitnym znaczeniu dla historii sztuki polskiej, m. in. późnogotycki tryptyk z Bodzentyna, obrazy z kręgu Tomasza Dolabelli z kościoła Kamedułów na Bielanach, manierystyczny ołtarz główny krakowskiego kościoła św. Katarzyny, późnogotyckie stalle z kościoła Bernardynów w Tarnowie, elementy wyposażenia Zamku Królewskiego w Warszawie.
83. Powstawały tu m.in. studia historyczno-urbanistyczne wielu miast małopolskich: krakowskiego Kazimierza, krakowskiego Podgórza, Bochni, Wieliczki, Myślenic, Czchowa, Wojnicza, Tarnowa, Skawiny, Zatora, Lanckorony, Żywca.
84. Rozbudowę krakowskiego muzeum judaistycznego (na wzór praskiego) w oparciu o zabytkowe synagogi, które utraciły funkcje sakralne, postulował autor już przed kilkunastu laty; B. Krasnowolski, Problematyka konserwatorska krakowskiego Kazimierza, “Rocznik Krakowski” 54, 1988, s. 235.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
