Artystki polskie i ich sztuka od XVI do XIX wieku
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2006.04Abstract
POLISH FEMALE ARTISTS AND THEIR ART SINCE THE 14TH UNTIL 19TH CENTURY
Little information has been preserved on the subject of Medieval Polish female artists, similarly to the artists in Western Europe. Women rarely performed commissions independently. Since the 14th century the guilds started hindering the acceptance of girls as students and apprentices. Female names appear very rarely in guild books. Among the few we encounter are among others: Dorota Koberowa, Agnes Pictrix or Agnieszka Piotrkowczyk. The situation of the artistically talented women changed by the close of the 18th century. In the Enlightenment period a new model of education for the girls of noble birth was accepted. The curriculum began to include the study of the arts, or drawing and painting. Women taught drawing and painting began for the first time to do art. The king Stanisław August Poniatowski supported the talented ladies. Frequently he commissioned works from them. Less often, as in the case of Anna Rajecka, he covered the costs of their education and stay abroad. The most renown artists-amateurs from the royal court circles were: Anna née Krasicka Charczewska, Weronika Paszkowska and Beata Czacka. During the period also Fryderyka Bacciarelli née Richter, the wife of Marcello, worked in Warsaw. The example of the royal court was followed by the magnate courts. To the drawing and painting ladies from the social milieu belonged among others: Maria née Czartoryska Wirtemberska, Emma, Paulina and Wanda Potockie, Magdalena Morska, Adela Łubieńska, Celina Michałowska, Celina Działyńska, Zofia Szymanowska- Lenartowiczowa. The group of the dilettantes grew in the 30s of the 19th century. Imitating the upper social layers the nobility and bourgeoisie introduced to their daughters’ education the study of painting and music. During the period the following female artists appeared: Maria Herman, Celina Letronne or Henryka Beyer. Until the end of the 19th century women were deprived of the possibility of studying at the state higher schools of fine arts. After the collapse of the January Uprising, under the pressure of the political and economic reality and the demands of the suffragists, private vocational courses and schools for women began to appear, which prepared them for work in the areas of the artistic crafts. The most renowned were the courses for women existing between 1876 and 1901 at Wojciech Gerson’s Drawing School in Warsaw and the Artistic Department at the Higher Courses for women established by Adrian Baraniecki in Kraków in 1868. The Warsaw school graduates were among others: Anna Bilińska-Bogdanowicz, Maria Dulębianka, Zofia Stankiewiczówna, Maria Gażycz, Maria Klass-Kazanowska and Ewa Rościszowska-Lorentowicz. The most noted students of the Kraków courses were: Olga Boznańska, Tola Certowicz, Maria Podlewska, Aniela Pająkówna and Maria Wasilkowska. Young ladies as a rule complemented the education obtained at the courses in the higher artistic schools for women abroad, usually in Paris, Munich, Vienna and Berlin. The most popular schools for ladies were: Akadémie Julian and Akadémie Colarossi in Paris as well as Damen Akademie des Kunstlerinnenverein in Munich. Limited knowledge which was available to the women influenced the subjects and the artistic quality of their works. The female artists did not paint crowded figural scenes with the military, historical, religious or mythological representations. Out of necessity they focused on the genres requiring less specialist knowledge. Preferably they painted portraits, still lives, flowers, landscapes and intimate generic scenes. The discussed subjects describe the output of the female painters and sculptors from the end of the 18th century and the following century. The subjects would be constantly present also in the work of the majority of female artists from the early 20th century. Changes in this area would happen slowly, in distinctive manner only in the 90s of the 20th century. It would take place under the influence of changes in women consciousness as a result of the dissemination of the Western and American feminism.
References
1. Wiadomo, że kobiety pojawiły się licznie w wytwórstwie konfekcyjnym, np. we Francji i w niektórych księstwach niemieckich. W Paryżu i w Kolonii stworzyły nawet własne cechy. Zob.: Bogucka M.: Gorsza płeć. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI. Warszawa 2005, s. 68–69.
2. W polskich księgach cechowych znaleźć można kobiece imiona malarek. Zob.: Batowski Z.: Malarki Stanisława Augusta. Wrocław 1951, s. 2–3.
3. Generalnie we wszystkich systemach prawnych obowiązywała zasada kurateli płci męskiej nad żeńską. Na średniowieczny system prawny składało się jednakże wiele pojedynczych uregulowań, praw specjalnych i przywilejów. Istotne były różnice regionalne i status społeczny. To wszystko powodowało, iż zdarzały się odstępstwa i wyjątki zmniejszające upośledzenia kobiety, tak w sferze prywatnej, jak i publicznej. Sytuacja zaczęła się szybko pogarszać od początku XV w. Pod wpływem nowożytnych kodeksów cywilnych w ciągu 200 lat prawa kobiet w całej Europie skurczyły się gwałtownie. Kobiety zostały usunięte z przestrzeni publicznej. Straciły podmiotowość prawną, a w jej konsekwencji – gospodarczą, jaką dysponowali mężczyźni. Nie mogły zatem samodzielnie dysponować własnym majątkiem ani dochodami, podpisywać umów, zaciągać kredytów, dochodzić swoich praw w sądzie. Były również pozbawione dostępu do nauki zawodu wymagającego wyższych kwalifikacji. Takie kwalifikacje zdobywało się począwszy od XV w. na akademiach, do których wstęp zapewniony mieli jedynie mężczyźni. Między końcem XV a XVII w. kobiety niemal całkowicie usunięto z cechów. Do czasu wprowadzenia ustawodawstwa zabraniającego ich zatrudniania, mistrzowie przyjmowali dziewczęta na uczennice. Przynosiło im to wymierne korzyści finansowe. Wynagrodzenie kobiet w cechach francuskich w XIV w. stanowiło 2/3 płacy mężczyzny, w XV w. – ½, a w XVI w. – około 1/3. W cechach polskich zapewne było podobnie. Mimo mniejszych zarobków, kobiety mogły jednakże pracować i zarabiać, a zatem zyskiwały więcej samodzielności. Ogólne zbiednienie społeczeństw europejskich w XV i XVI w., spowodowane wojnami i pomorami, a co za tym idzie – spadek popytu na wyroby rzemiosła, było istotną przyczyną zaostrzenia przepisów dotyczących przyjmowania kobiet do cechów. Na niekorzyść kobiet przemawiała również ich niezdolność do zbrojnej walki w sytuacji, kiedy na bractwach cechowych ciążył obowiązek obrony miast. Kobiety zamknięte przez systemy prawne i normy obyczajowe w przestrzeni prywatnej nie miały możliwości odbywania wędrówek czeladniczych, niezbędnych w celu doskonalenia umiejętności zawodowych. Pod koniec XV w. zwyczaj odbywania przez czeladników wędrówek krajowych lub zagranicznych stał się obowiązującym warunkiem uzyskania uprawnień mistrzowskich. Por.: Lepszy L.: Cech malarski w Polsce (przyczynek do historii sztuki). „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1985, T. 2, nr 1, s. 266.
4. Burnatowska J.: Szerzynka Anny Jagiellonki. „Studia do dziejów Wawelu” 1968, T. 3. Sztuka zdobnicza. Dary i nabytki 1945–1964. Warszawa 1964, poz. 121 (Katalog).
5. Wł. Muzeum Narodowe w Warszawie (dalej: MNW); Gembarzewski B.: Muzeum Narodowe w Warszawie. Kraków 1926, poz. 223 (Katalog).
6. Wł. MNW.
7. Charewiczowa Ł.: Kobieta w dawnej Polsce. W: Kultura polska i obca .T. 1. Red. Kazimierz Hartleba. Lwów 1938.
8. Kobiety pozbawione podmiotowości prawnej znajdowały się pod władzą mężczyzn: ojców, mężów, braci i krewnych. Nie mogły samodzielnie dochodzić swoich roszczeń przed sądem. Towarzyszył im i w ich imieniu występował prawny opiekun – mężczyzna. We wszystkich systemach prawnych, pominąwszy nieliczne odstępstwa, mąż rozporządzał majątkiem żony. Do niego należały także jej zarobki. Na wszelkie czynności gospodarcze i prawne, dotyczące m.in. miejsca zamieszkania, podjęcia pracy, wychowywania i przyszłości dzieci, czy dysponowania własnymi dochodami, kobieta musiała uzyskać zgodę męża. Tylko wdowy miały nieco lepszą sytuację. Zrównanie praw małżonków w Polsce nastąpiło dopiero w latach 20. XX w., na mocy przyjętego przez Komisję Kodyfikacyjną nowego prawa. Odrzucono wówczas konserwatywne kodeksy państw zaborczych i Polska weszła do grona państw o najbardziej postępowym i demokratycznym prawodawstwie na świecie. W Europie Zachodniej, m.in. w Niemczech i Francji, analogiczne zmiany zaszły dopiero po II wojnie światowej. Często jednak, aż do chwili obecnej, przepisy prawne rozmijają się z praktyką społeczną, podlegającą ściśle normom kulturowym, które zmieniają się znacznie wolniej niż prawo. Zob. Borkowska-Bagieńska E., Lesiński B.: Historia prawa sądowego. Poznań 1995.
9. Przepisy dla bractwa malarzy lwowskich, uchwałą rady miejskiej z dnia 21 stycznia roku 1597 postanowione. W: Rastawiecki E.: Słownik malarzów polskich. T 2. Warszawa 1851, s. 303. 10 Batowski Z.: Marcin Kober, malarz śląski XVI wieku. „Sprawozdania z posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 1927. T. XIX. Wydział II, s. 62. Żona Kobera „malarzowa Króla Jego Mści” [Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy] zmarła w 1622 r. 11 Rastawiecki E.: Słownik malarzów polskich. T. 1. Warszawa 1851, s. 47. 12 Prawa przywileje i statuta miasta Krakowa. Wyd. F. Piekosiński,
S.Krzyżanowski. Acta historica. T. 1. Kraków [b.r.w.], poz. 1106. 13 Sprawozdania Komisji Historii Sztuki Akademii Umiejętności w Krakowie. T. 5. Kraków [b.r.w.]. Indeks.14 Skrudlik M.: Tomasz Dolabella. Jego życie i dzieła. „Rocznik Krakowski” 1914, t. 16, s. 91–96; Batowski Z.: Malarki Stanisława Augusta. Wrocław 1951, s. 2–3; idem: Obrazy Dolabelli w Kraśniku. „Biuletyn Historii Sztuki” 1961, R. 23, s. 136; Materiały ze zbiorów Archiwum Państwowej Akademii Nauk, Teki
Z.Batowskiego, teka 18 q. 15 Kamińska-Krassowska H.: Miniatury polskie od XVII do XX wieku. Katalog zbiorów. Muzeum Narodowe w Warszawie. Warszawa 1978; Chyczewska A.: Marcello Bacciarelli 1731– –1818. Wrocław 1973, s. 13, 16–17, 49, 53–54, 121, 129. 16 Chyczewska A.: Marcello Baccarelli..., s. 37, 45, 56, 113, 123; Radojewski M.: Miniatury portretowe XVI – XX w. Sylwetki w zbiorach Biblioteki Ossolineum. Wrocław 1976, s. 19, il. 1, poz. 1.
17. Batowski Z.: Malarki Stanisława Augusta..., s. 5–21; Ryszkiewicz A.: Madame Gault de Saint Germain née Rajecka. „Biuletyn Historii Sztuki” 1952, R. 14, s. 44–57. 18 Batowski Z.: Malarki Stanisława Augusta..., s. 29–37. 19 Okońska A.: Żywoty pań malujących. Warszawa 1981. 20Mańkowski T.: Galeria Stanisława Augusta. T. 1. Lwów 1932,
s. 464; Batowski Z.: Malarki Stanisława Augusta..., s. 25–28. 21 Widacka H.: Kunegunda Czacka, uczennica Deischa. „Biuletyn Historii Sztuki” 1987, R. 49, nr 3–4, s. 299–307; Kamińska-Krassowska H.: Miniatury polskie od XVII do XX wieku. Muzeum Narodowe w Warszawie. Warszawa 1978, s. 36–37, poz. 32, il.
22. Jakimowicz J., Ryszkiewicz A.: Szkoła Sztuk Pięknych w Warszawie w latach 1844–1886. „Rocznik Warszawski” 1963,
t.IV, s. 101. 23 Załuski A.:Programy i ich realizacja. W: Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie 1816–1895. T. 1. Red. J.E. Dutkiewicz. Wrocław 1959, s. 109 i in. 24 Brodowski A.: Co stanowi szkołę malarską? Referat wygłoszony 15 lipca 1824 r. na publicznym posiedzeniu Uniwersytetu Warszawskiego.
25. Kras J.: Wyższe kursy dla kobiet im. A. Baranieckiego w Krakowie 1868–1924. Kraków 1972. 26 Bełcikowski A., Łuszczkiewicz W.: Dr Adrian Baraniecki i jego Muzeum Techniczno-Przemysłowe w Krakowie. „Tygodnik Ilustrowany” 1872, s. 248.
27. Szkoły rzemieślnicze dla kobiet wymienione w: Hulewicz J.: Sprawa wyższego wykształcenia kobiet w Polsce w wieku XIX. Kraków 1939. 28 Weisberg G.P., Becker J. R.: Overcoming all Obstacles. The Women of the Academie Julian. New York 1999. 29 Bogdanowicz A.: Anna Bilińska podług jej dziennika, listów i recenzji prasy. Warszawa 1928; Juszczak W.: Teksty o malarzach. Wrocław 1976, s. 36–41.
30. Trentowski B.: Chowanna. T. 1 [Warszawa] 1842, s. 25– –26, cyt. za: Hulewicz J.: Sprawa wyższego wykształcenia kobiet w Polsce w XIX wieku. Kraków 1939, s. 54–55. 31 Bierzyński R.: Nieco o prawie kobiety do nauki i pracy. Warszawa 1871, s. 37. 32 Bierzyński R.: Jeszcze słówko o kobiecie. Warszawa 1878, s. 28. 33 Niedziałkowski K.: Nie tędy droga szanowne panie! Studium
o emancypacji kobiet. Warszawa 1900, s. 22.
34. Bogucka M.: Gorsza płeć..., s. 225.
35. Olej, płótno, wł. Muzeum Narodowe w Krakowie (dalej: MNK). Zob. Rostworowska M.: Portret za mgłą. Kraków 2005.
36. Olej, płótno, wł. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa (dalej: MHK).
37. Olej, płótno, wł. Muzeum Narodowe w Warszawie (dalej: MNW).
38. Olej, płótno, wł. MHK.
39. Olej, tektura, wł. MNK
40. Olej, płótno, wł. MNW.
41. Olej, tektura, wł. MNK.
42. Olej, płótno, wł. MNK.
43. Wystawa dzieł śp. M. Nostitz-Wasilkowskiej [...], „Kurier Warszawski” 1935, nr 288, s. 6–7; Polscy uczniowie Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu w XIX i na początku XX wieku. Warszawa 1989. Katalog wystawy.
44. Wystawa malarstwa Marii Podlewskiej (1862–1948). Biuro Wystaw Artystycznych w Opolu. Opole 1963. Katalog wystawy.
45. Olej, płótno, wł. MNK.
46. Sosnowska J.: Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880–1939. Warszawa 2003, s. 69.
47. Okońska A.: Malarki polskie..., s. 191.
48. Polski Słownik Biograficzny. T. XX/4: Mien Juliusz. Oprac. A.Żyga.
49. Pastel, papier, wł. MNW.
50. Pastel, papier, wł. MNW.
51. Okońska A.: Żywoty..., s. 20; Szulc J., Szulc E.: Cmentarz ewangelicko-reformowany w Warszawie: zmarli i ich rodziny. Warszawa 1989, s. 24–25. Pokaźny zbiór prac Henryki Beyer posiada MNW.
52. Wiercińska J.: Katalog prac wystawionych w Towarzystwie Za-chęty Sztuk Pięknych w Warszawie w latach 1860–1914. Wrocław 1969. 53. Kronika działalności kobiecej. „Bluszcz” 1892, nr 44, s. 350; Nałęcz E.: Zawodowa praca kobiet. „Tygodnik Ilustrowany” styczeń 1895, nr 15, s. 238; Płażewska M.: Warszawski Salon Krywulta. „Roczniki Muzeum Narodowego w Warszawie” 1966,
t. 10; Wiercińska J.: Katalog prac wystawionych w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie w latach 1860–1914. Wrocław 1969. 54. Jaroszewski T.S., Rottermund A.: Nieznane materiały do Aleksandrii i Szpanowa. „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1968, R. 12, s. 62–78, il. 24–39. Akwarele i rysunki z widokami Szpanowa znajdują się w zbiorach MNW.
55. Album Zbiór rysunków wyobrażających celniejsze budynki wsi Zarzecza w Galicji w obwodzie Przemyskim leżącej, częścią z natury zdjętych, lub uprojektowanych, z opisem budownictwa wiejskiego w sposobie holenderskim i angielskim i ogólnemi myślami o przyozdobieniu siedlisk wiejskich przez M.[agdalenę] M. [orską] w Wiedniu, 1836. Drukiem wdowy po Antonim Straussie. Album w zbiorach MNW.
56. W zbiorach MNW.
57. W zbiorach MNW, Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich PAN we Wrocławiu (dalej: BZN im. Ossolińskich we Wrocławiu).
58. W zbiorach MNW, BZN im. Ossolińskich we Wrocławiu i Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego (dalej: Gabinet Rycin BUW).
59. Wodzicka z Potockich T.: Ze zwierzeń dziewczęcych. Pamiętnik Zofii z Matuszewiczów Kickiej. Kraków 1910, il. Przedruk pamiętnika W: Kufer Kasyldy czyli wspomnienia z lat dziewczęcych. Oprac. D. Stępniewska, B. Walczyna. Warszawa 1974, s. 71–95; Kicka N.:Pamiętniki. Warszawa 1972, s. 345–347.
60. Dwa albumy z rysunkami i akwarelami Marii Wirtemberskiej w zbiorach MNK, Oddział Czartoryskich; zbiór pojedynczych rysunków tuszem i pędzlem w zbiorach MNW. Wirtemberska M.: Malwina, czyli Domyślność serca. Oprac. W. Billip. Warszawa 1958, s. 7–29.
61. W zbiorach MNW.
62. Na temat Celiny Działyńskiej i jej zamiłowań artystycznych pisze: Wawrzykowska-Wierciochowa D.: Promienna. Poznań 1976.
63. Rysunki Aleksandry Potockiej litografowane i wydane w albumie Montresor Lithographie par Sorrieu d’apres
les dessins de M.me Alex. [andra] P. [Potocka] Imp. de Lemercier à Paris, 1850. Album w zbiorach MNW.
64. Album z 1897 r. zawierający 24 prace Aleksandry Potockiej wykonane ołówkiem, tuszem, atramentem, sepią, akwarelą przedstawiające widoki zamków i pałaców francuskich; w zbiorach MNW.
65. Artystki Polskie. Muzeum Narodowe w Warszawie. Warszawa 1991, s. 351. Katalog wystawy.
66. de Beauvoir S.: Druga płeć. Kraków 1972.
67. Wymienione obrazy znajdują się w zbiorach MNW.
68. Bogdanowicz A.: Anna Bilińska podług jej dziennika..., Warszawa 1928.
69. Okońska A.: Malaki polskie..., s. 162–167.
70. Prace Marii Klass-Kazanowskiej w rok po jej śmierci w 1899 r. zostały pokazane publiczności na wystawie w Salonie Artystycznym w Warszawie. Dochód z ich sprzedaży przeznaczony został na stypendia dla młodych artystów, przyznawane przez Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie. Polscy uczniowie Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu w XIX i na początku XX wieku. Muzeum Narodowe w Warszawie. Warszawa 1989. Katalog wystawy.
71. W zbiorach MNW.
72. Okońska A.: Malaki polskie..., s. 135–136.
73. Ibidem, s. 136–137.
74. Teki znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie i Krakowie.
75. Bogaty dorobek artystki uległ zniszczeniu w czasie powstania warszawskiego.
76. Łopatkiewicz K.: Obrazy Marii Dulębianki. Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu. Żarnowiec 1985. Katalog wystawy; Jaworska M.: Maria Dulębianka. Lwów 1929.
77. Opałek M.: Drzeworyt w czasopismach polskich XIX stulecia. Wrocław 1949, s. 57.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
