Artystki polskie i ich sztuka w latach 1900–1939. Cz. I. Nurt narodowej sztuki dekoracyjnej
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2007.13Abstract
POLISH WOMEN ARTISTS AND THEIR ART IN THE PERIOD 1900–1939. PART I. NATIONAL DECORATIVE ART
Polish women gained access to national institutions of higher artistic education much later than their Russian or French fellow women artists. The newly established Academy of Fine Arts in Warsaw was1 the first institution of that kind in Poland to grant women the right to study art (in 1904), and it was only in 1920 that women were admitted into the Academy of Fine Arts in Kraków (earlier they were occasionally granted the status of unenrolled students there, that, however, happened very rarely). Until the moment women were admitted into the academies, their artistic education, similarly as in the 19th century, was limited to private tutoring, finishing schools and art educational institutions for girls abroad. For Polish women the situation changed after 1918. By the power of the Constitution of March 17, 1921, as citizens of the independent Polish state they had been granted equal rights, which meant they had the right to higher education, including the right to be admitted into art schools. As a result, a large group of professional women artists, technically very well prepared to work in any field of art started to emerge. However, despite the equality in terms of education, the art produced by women was still evidently different from that created by men. Battle scene painting, images portraying violence and erotic art with heavy pornographic content were among the genres which remained beyond women artists’ sphere of interest – these domains were reserved for men, and so were monumental art (murals, frescoes, monumental sculpture), architecture and interior design. At the same time women artists showed as much interest in formal experimentation as their male colleagues did. In the interwar period women became involved in all kinds of styles and artistic currents, from realism, through constructivism, geometric abstract art, to Art Déco and postimpressionism. They undertook formal experiments in various fields, used new techniques and unconventional media in painting, sculpture and graphic arts, and became particularly active in decorative and functional art. They were members of almost all artistic groups and associations which existed in Poland at that time (apart from the Polish Formists* group and the Tribe of the Haughty Heart**), and constituted from 10 to 20 per cent of all members. However, art historians tend to underestimate women artists’ artistic contribution to the overall output of such groups, or even – which happens much more frequently – fail to mention their presence at all. The rare exceptions to that rule are made for the unquestionable leaders, and even that is not always the case. The largest group of women artists became involved in decorative art – an artistic current which since the famous Les années 25 exhibition in Paris (1966) has been known as Art Déco. Polish women artists were co-creators and members of all the artistic co-ops, associations, workshops and groups which operated within that trend, and it seems it was precisely in that area of art that they felt most comfortable. No other artistic trend – either in the interwar, or in the postwar period – proved to be as popular with eminent Polish women artists, and in no other field were Polish women equally successful as designers, heads of artistic workshops and members of decision-making bodies. We must assume that women artists felt most confident and comfortable in that field because women’s associations with artistic trends influenced by folk and amateur art were particularly strong and justifiable. Tradition had always situated the forms of women’s artistic expression in the sphere of amateur and folk art, which seemed perfectly logical, considering the fact that women used to decorate and embellish various aspects of their families’ everyday life since time immemorial and artistic crafts were thought to be women’s domain. Women artists played an extremely important role in the development of the decorative trend in art in the interwar period. The most eminent female representatives of Art Déco include: Zofia Stryjeńska, Maja (Maria) Berezowska, Tamara Łempicka, Helena Schramówna and Zofia Bauduin de Courtenay (painting); Teresa Roszkowska and Irena Lorentowicz (stage design); Wiktoria Goryńska, Janina Konarska, Bogna Krasnodębska-Gardowska and Maria Obrębska (graphic arts); Olga Niewska, Zofia Trzcińska- Kamińska, Mika Mikun, Jadwiga Broniwska, Jadwiga Bogdanowicz and Magdalena Gross (sculpture); Halina Jastrzębowska, Wanda Kossecka, Eleonora Plutyńska and Helena Bukowska-Szlekys (weaving); Wanda Golakowska and Julia Kotarbińska (ceramics); and Maria Bielska and Halina Karpińska-Kintopf (furniture design). Unfortunately, the contribution of the abovementioned women artists does not get as much critical appreciation and fails to arouse as much interest as it deserves.
* Formiści Polscy – a Polish artistic group (1917–1922) whose members were strongly influenced by cubism, expressionism and futurism.
** Szczep Rogate Serce – a Polish artistic group (established in 1929) whose members sought inspiration in the ancient Slav culture.
References
1. Hulewicz J.: Sprawa wyższego wykształcenia kobiet w Polsce w XIX wieku. Kraków 1939, s. 251.
2. Nałęcz E.: Nasze pionierki w dziedzinie sztuki. „Tygodnik Ilustrowany” 1896, nr 24, s. 462–463.
3. Dulębianka M.: O twórczości kobiet. W: Głos kobiet w kwestii kobiecej. Red. K. Bujwidowa. Kraków 1903, s. 194.
4. Dziennik Praw Rzeczypospolitej Polskiej 1918, nr 18, poz. 46.
5. Konstytucja marcowa w art. 96 stwierdzała, że wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 16 II 1924
roku wyjaśnił, iż art. 96 konstytucji uchylił przepisy prawne ograniczające prawa publiczne kobiet i zaczął obowiązywać z dniem ogłoszenia konstytucji – Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego z 1925 r., poz. 17.
6. Zorganizowana w 1966 r. w Paryżu wystawa Les années 25 nie tylko wprowadziła nowe określenie stylu – Art Déco, lecz dowartościowała go i spopularyzowała w środowisku historyków sztuki i kolekcjonerów. Przeszedł on do historii jako zjawisko artystyczne okresu międzywojennego, którego nasilenie miało miejsce w latach 1922–1932, Art Déco w Polsce. Kraków 1993, s. 7 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Krakowie, maj – wrzesień 1993].
7. W.Morris był przekonany, iż produkcja przemysłowa odbiera powielanym mechanicznie przedmiotom wartości artystyczne, jakie cechują przedmioty wykonane przez rzemieślników. Uważał również, że robotnik jest ograbiany przez fabrykanta z zysku, który wytworzył i radości płynącej z pracy twórczej wykonywanej samodzielnie. Lekarstwo na ten stan rzeczy upatrywał w powrocie do pracy rzemieślniczej.
8. Norwid C.K.: Promethidion. Rzecz w dwóch dialogach z epilogiem. Warszawa 1967, s. 54–55 [pierowdruk Paryż 1851]. Popularność myśli Norwida wzrosła po 1900 r., kiedy opublikowano jego utwory na łamach „Chimery”. Wpłynęła w znaczący sposób na kształtowanie się poglądów na sztukę użytkową krakowskich artystów. Równocześnie z powstaniem Warsztatów Krakowskich w 1912 r. ukazało się w Krakowie pierwsze, czterotomowe wydanie Pism zebranych C.K. Norwida.
9. Byli to m.in. S. Barabasz i W. Brzega.
10. Witkiewicz S.: Styl zakopiański. W: Pisma tatrzańskie. T. I. Kraków 1963, s. 281 i in.
11. Statut Stowarzyszenia Kilim w Zakopanem. Zakopane 1910; Kilim. Stowarzyszenie z ograniczoną poręką. (O powstaniu i dążeniach stowarzyszenia Kilim w Zakopanem). Zakopane–Kraków 1913.
12. Do artystów zgrupowanych w Towarzystwie Polska Sztuka Stosowana należeli m.in.: J. Warchałowski, J. Bukowski, J. Czajkowski, K. Frycz, J. Mehoffer, F. Ruszczyc, J. Szczepkowski, K. Tichy, E. Trojanowski, H. Uziembło, S.Witkiewicz, L. Wojtyczko, S.Wyspiański.
13. Członkiniami Warsztatów Krakowskich były m.in.: H. Jastrzębowska, Z. Stryjeńska, Z. Szydłowska, Z. Kossuth-Lorecowa, E. Ramzowa oraz grupa 25 batikarek, wśród których były: A. Bąkowska, J. Kogutówna, Z. Kogutówna, F. Delkowska, F. Kossowska. Członkowie Warsztatów Krakowskich to m.in.: K. Dąbrowa-Młodzianowski, H. Kunzek, W. Konieczny, W. Jastrzębowski, K. Homolacs, A. Buszek, J. Czajkowski, K. Stryjeński, J. Gałęzowski, J. Goliński – zestawione na podstawie spisów Huml I.: Warsztaty Krakowskie. Studia z Historii Sztuki. Red. W. Jaworska, J. Pietrusiński. T. XVIII. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1973, s. 165–172.
14. Członkiniami Ładu były m.in.: E. Plutyńska, H. Bukowska, H. Karpińska-Kintopf, W. Kossecka, K. Bułhakowa, Z. Czasznicka, J. Grodecka, K. Dydyńska, H. Kiedrzyńska-Berbecka, M. Nowaczyńska, W. Szczepanowska-Miklaszewska, H. Schneider, W.Golakowska, J. Kotarbińska, M. Sobolewska, M. Bielska, M. Czermińska-Sawicka, J.M. Grzędzielska. Do spółdzielni Ład należeli m.in.: W. Jastrzębowski, J. Czajkowski, K. Stryjeński, K. Tichy, L. Kintopf, A. Plutyński, C. Knothe, M. Sigmund, O. Szlekys, W.Wincze.
15. 40 lat „Ładu”. Warszawa 1967.
16. Wgronie członków Rytmu znalazły się: Z. Stryjeńska, M. Berezowska, I. Pokrzywnicka, Z. Trzcińska-Kamińska. Do ugrupowania należeli m.in.: W. Borowski, Z. Kamiński, R. Kramsztyk, H. Kuna, T. Pruszkowski, S. Rzecki, W. Skoczylas, E. Wittig, E. Żak, H. Breyer, L. Gottlieb, S. Kowarski, R. Malczewski, T. Niesiołowski, W. Roguski, L. Ślendziński, R.K. Witkowski, W.Wąsowicz.
17. Członkiniami Rytu były: W. Goryńska, J. Konarska, M. Duninówna, B. Krasnodębska-Gardowska, M. Obrębska. Męską część grupy tworzyli m.in.: W. Skoczylas (inicjator), E. Bartłomiejczyk, W. Borowski, S. Ostoja Chrostowski, T. Cieślewski (syn), L. Gardowski, Z. Kamiński, T. Kulisiewicz, S. Mrożewski, W. Podoski, K. Srzednicki, W. Wąsowicz.
18. Malarze: A. Buszek, Z. Lorec, K. Młodzianowski i N. Okołowicz, tworzący pierwszą kadrę kierowniczą Warsztatów Krakowskich, zrekonstruowali ok. 100 dawnych receptur barwienia wełny naturalnymi barwnikami. Barwniki naturalne blakły równomiernie pod wpływem światła i stąd miały przewagę nad stosowanymi powszechnie anilinami, produkowanymi chemicznie – Kintopf L.: Sztuka tkacka w Polsce. Warszawa 1938, s. 60 [katalog]. Wojciech Jastrzębowski tak wspominał metody pracy w Warsztatach oparte o dawne techniki rękodzielnicze: „W tkactwie kilimkowym odróżnialiśmy tkaninę wykonaną na krosnach z płochą, a więc pasiak i ornament geometryczny – i stąd powstający układ kompozycyjny – oraz tkaninę wykonaną na krosnach pionowych o motywach roślinnych, swobodniejszych. (...) Stosowaliśmy przy tym wełny naturalne: czarne, brunatne, szare i białe, bez barwienia, a do barwienia stosowaliśmy barwniki roślinne i trwałe, wykluczając aniliny, powszechnie wtedy stosowane”. – Jastrzębowski W.: Geneza, program i wyniki działalności Warsztatów Krakowskich i Ładu. „Polska Sztuka Ludowa” 1952, R. 6, nr 1, s. 17.
19. Huml I.: Warsztaty krakowskie..., s. 89.
20. Ibidem, s. 82–115.
21. Gentil-Tippenhauer W.: Wanda Kossecka (1893–1955). „Polska Sztuka Ludowa” 1957, nr 3, s. 191–192.
22. Prace wymienionych artystek w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie.
23. Sieradzka A.: Art Déco w Europie i w Polsce. Warszawa 1996, s. 76–77.
24. Profesor Eleonora Plutyńska i jej krąg. Łódź 1970 [katalog wystawy w Muzeum Historii Włókiennictwa w Łodzi]; Huml I.: Współczesna tkanina polska. Warszawa 1989.
25. Tkaniny Heleny Bukowskiej [katalog wystawy]. Warszawa 1956.
26. Lorec Z.: Batik. Warszawa 1922; Wisz M. [K. Witkiewicz, T. Szfran]: Batik, pisanki na tkaninach. Wskazówki praktyczne. Kraków 1922.
27. Starzewska M.: Polska ceramika artystyczna pierwszej połowy XX wieku. Wrocław 1952, s. 40–47.
28. Wanda Golakowska 1901–1975. Warszawa 1977 [katalog wystawy w Centralnym Biurze Wystaw Artystycznych].
29. Julia Kotarbińska 1895–1979. Rudolf Krzywiec 1895–1982. Wrocław 1984 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym we Wrocławiu].
30. Huml I.: Polska sztuka stosowana XX wieku. Warszawa 1978, s. 101.
31. Treter M.: Nagrody na Wystawie Paryskiej, „Sztuki Piękne” 1925, R. 2, nr 2, s. 95–96; Rogowska M.: Paryskie zwycięstwo sztuki polskiej w r. 1925. W: Z zagadnień plastyki polskiej w latach 1918–1939. Wrocław–Kraków 1963. Decyzja o udziale Polski w wystawie powzięta została przez rząd w 1921 roku. Pokazana w Paryżu sztuka miała być manifestacją narodowej sztuki odrodzonego państwa, jako fenomenu świadczącego o jednorodności i żywotności polskiej kultury. Wystawa była pokazem meblarstwa, przedmiotów wyposażenia wnętrz, mody, scenografii, poligrafii, grafiki oraz sztuki użytkowej związanej z przestrzenią publiczną i prywatną, m.in. ogrodem. Pieniądze, które rząd przeznaczył na wystawę paryską umożliwiły osiągnięcie dużego rozmachu w realizacji projektów.
32. Wpiśmie programowym ugrupowania Blok autor artykułu pisał: „Organizatorowie zaś działu polskiego i artyści ‘po swojemu’ zrozumieli cele tej wystawy. Urzędowe jej hasło: sztuka współczesna bez folkloru ludowego – zostało pominięte i właśnie dział polski został zorganizowany (z małymi wyjątkami) pod hasłem ‘ludowości’. Składa się na to wiele przyczyn: 1) Brak ścisłego kontaktu z ogólnoeuropejskim ruchem w sztuce; 2) Nieuświadomienie sobie u artystów polskich potrzeb, jakie wysuwa życie współczesne; 3) Robienie sztuki narodowej”. [Sczuka M.] Czy sztuka dekoracyjna?. „Blok” 1925, R. 2, nr 10, s. 1.
33. Warchałowski J.: Zofia Stryjeńska. Warszawa 1929; Okońska A.: Malarki polskie. Warszawa 1986, s. 238–261; Grońska M.: Zofia Stryjeńska. Wrocław 1991.
34. Suchocka D.: O sukcesie Zofii Stryjeńskiej. „Biuletyn Historii Sztuki” 1981, nr 4, s. 411–435.
35. Wallis M.: Zofia Stryjeńska jako ilustratorka. „Sztuki piękne” 1927–1928, nr 2, s. 172–187.
36. Większość jej prac znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie oraz w zbiorach prywatnych.
37. Sosnowska J.: Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880–1939. Warszawa 2003, s. 156–157.
38. Tempery na szkle ilustrujące utwory A. Mickiewicza w zbiorach Muzeum Narodowego wWarszawie.
39. Borowski J.: Helena Schrammówna. „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1972, T. XVI, s. 441–454; Brakoniecki K.: Wileńskie środowisko artystyczne 1914–1945. Olsztyn 1989 [katalog wystawy w Biurze Wystaw Artystycznych w Olsztynie].
40. Smoleń M.: Twórczość malarska Zofii Baudouin de Courtenay, „Roczniki Humanistyczne” 1969, R. XVII, z. 5, s. 33–45; Encyklopedia Katolicka. Red. W. Granat. T. II. Lublin 1976, s. 105–106.
41. Prace scenograficzne I. Lorentowicz w Muzeum Teatralnym w Warszawie.
42. Teresa Roszkowska. Malarstwo i rysunek. Warszawa 1968 [katalog wystawy w Centralnym Biurze Wystaw Artystycznych w Warszawie]; Artystki polskie. Warszawa 1991, s. 305–307 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie].
43. Lorentowicz I.: Oczarowania. Warszawa 1972; Irena Lorentowicz – malarstwo i scenografia. Warszawa 1981 [katalog wystawy ZPAP w Domu Plastyka].
44. Wymienione obrazy T. Roszkowskiej w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.
45. Prace i dokumentacja w zbiorach m.in. Muzeum Narodowego w Krakowie, Muzeum Narodowego w Warszawie oraz Muzeum Mai Berezowskiej w Warszawie.
46. Niektórzy historycy sztuki wyłączają ją z obszaru polskiej sztuki argumentując, iż poza mieszkającą w Warszawie babką K. Decler, pielęgnującą polskie tradycje patriotyczne, która ją wychowywała, a także pierwszym mężem T. Łempickim, artystkę niewiele łączyło z Polską. Zapominają jednak o działalności Łempickiej na rzecz pomocy wojennej Polsce podczas jej pobytu w USA w czasie II wojny światowej – Gioia M.: Tamara de Lempicka. Warszawa 2003.
47. Autoportret I. Pokrzywnickiej reprodukowany w: „ABC literackoartystyczne” 1934, nr 15, s. 4.
48. Obrazy I. Pokrzywnickiej reprodukowane w: Sosnowska J.: Poza kanonem..., il. 69, 83, 97.
49. Samotychowa N.: Irena Pokrzywnicka. „Kobieta Współczesna” 1930, nr 34, s. 10.
50. Zbiór rysunków J. Dłuskiej, w tym projektów modnych strojów i kreacji dla żurnali i pism kobiecych w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie.
51. Sitkowska M.: Wiktoria Goryńska 1902–1945. Warszawa 1977 [Katalog wystawy grafiki w Muzeum Narodowym w Warszawie].
52. Kolekcja drzeworytów W. Goryńskiej w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.
53. Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie. Rzeźba polska dwudziestolecia międzywojennego (1918–1939).Warszawa 2005.
54. Przybyszewski W.: Olga Niewska. Piękno za kurtyną zapomnienia. Poznań 2001.
55. Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie..., s. 246.
56. Żyznowski J.: Rzeźby Olgi Niewskiej w Zachęcie. „Rzeczpospolita” 1923, nr 68 [wyd. wieczorne], s. 6.
57. Szyszko-Bohusz J.: Olga Niewska – rzeźbiarka sportu. „Stadjon” 1927, nr 8, s. 4; Sosnowska J.: Poza kanonem..., s. 133–137.
58. Milewska W., Zientara M.: Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914–1918. Kraków 1938, s. 138.
59. Polski Słownik Biograficzny: Nałkowska Hanna. Hasło oprac. I. Rybowski. T. 22. Wrocław 1977, s. 495–496.
60. Reprodukcja w: „Tygodnik Ilustowany” 1916, nr 43 [okładka]; Milewska W., Zientara M.: Sztuka Legionów Polskich..., s. 390.
61. Samotyhowa N.: Luna Drexlerówna – rzeźbiarka. „Praca obywatelska” 1934, nr 9, s. 7–8; Słownik Artystów Polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy: Drexler Luna Amalia. Hasło oprac. I. Rybowski. T. I.Wrocław–Warszawa 1971, s. 99–100; Artystki polskie...; Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie..., s. 240–241.
62. Kotkowska-Bareja H.: Jadwiga Bogdanowicz. W: Paryż i artyści polscy. Warszawa 2007, s. 91.
63. Prace J. Bogdanowicz przekazane zostały do warszawskiego Muzeum Narodowego w 1953 r. za pośrednictwem Ministerstwa Kultury i Sztuki z Rzymu, gdzie artystka mieszkała od 1934 r. do śmierci w 1943 r.
64. Rotherowa Z.: O Janinie Broniewskiej. „Nowiny Literackie” 1948, nr 8, s. 2; Kotkowska-Bareja H.: Janina Broniewska. W: Paryż i artyści..., s. 99; Melbechowska-Luty A.: Posągi i ludzie..., s. 239–240.
65. Prace J. Broniewskiej znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Wojska Polskiego i Muzeum Mennicy Polskiej.
66. Prace H. Zielińskiej w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.
67. Moisan-Jabłońska K.: Mika Karolina Mikun – zarys biografii i twórczości. „Biuletyn Historii Sztuki” 1996, nr 1–2, s. 33–45.
68. Zgodnie z testamentem M.K. Mikun, jej spuścizna przekazana została do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
