O bramie Pobocznej w fortyfikacjach Krakowa
DOI:
https://doi.org/10.32030/Abstrakt
THE POBOCZNA GATE AT THE CRACOW FORTIFICATIONS
The Poboczna gate at the foot of Wawel Hill leading towards Zwierzyniec, was erected c. 1340, together with defensive walls which linked the chartered city with the castle. Initially the tower probably bore the name „Zwierzyniecka” or „Grodzka”; at the end of the 14th century it was referred to as the „porta Dimitrij”, as it neighboured the manor of Dymitr of Goraj. It was also described as leading „to the Vistula”. Finally, in the second half of the 16th century it began to be called the Poboczna (sideway) Gate. The last of the names should not be associated with a minor role, but rather with the site to which the road out of this gate led; it was Poboczna Island, situated in Zwierzyniec at the mouth of the Rudawa River at the Vistula River. Iconography and maps do not permit accurate reconstruction of the appaearance and location of the medieval gate, which was destroyed during the reign of August II in the beginning of the 18th century. It was probably reconstructed c. 1740, without defensive features. It survived in this shape until 1822, when it was finally demolished. Exavation work may give answered to the question of the precise location of this structure.
Bibliografia
1. A. Grabowski, Skarbniczka naszej archeologii, Lipsk 1854, s. 9.
2. S. Tomkowie z, Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów, ich nazwy i zmiany postaci. Biblioteka Krakowska nr 63-64, Kraków 1926, s. 154.
3. J. Dobrzycki, Dawne warownie Krakowa, Kraków 1952, nr 46.
4. J. Widawski, Miejskie mury obronne w Państwie Polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973, s. 209-210.
5. A. Swaryczewski, Południowo-zachodni odcinek murów obronnych Krakowa, Teka Komisji Urbanistyki i Architektury PAN t. IX, 1975, s. 40.
6. M. Borowiejska-Birkenmajerowa, Kształt średniowiecznego Krakowa, Kraków 1975, s. 131-136, ryc. 65.
7. W. Niewalda, B. Krasnowolski, Układy urbanistyczne Okołu — próba rekonstrukcji, Teka KUA, t. XV, 1981, s. 81 i ryc. 13.
8. Z. Pianowski, Z dziejów średniowiecznego Wawelu, Kraków 1984, s. 175-176.
9. K. Radwański, Kraków przedlokacyjny, Kraków 1975, s. 121 i nn., tamże literatura szczegółowa.
10. Na temat fortyfikacji Wawelu przygotowano obszerniejsze opracowanie: Z. Pianowski, Wawel obronny, Kraków 1991 (wydawnictwo Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu).
11. K. Radwański, op. cit., aneks, ryc. 13h, 16.
12. Rozwiązanie kwestii przebiegu południowej granicy miasta lokacyjnego przed przyłączeniem Okołu jest jednym z najpilniejszych postulatów badawczych. Wydaje się, że linią maksymalnie wysuniętą w kierunku południowym może być mur domniemanych „sukiennic” Nowego Miasta od strony kościoła św. Marii Magdaleny.
13. Z. Pianowski, op. cit., s. 129-130, 168.
14. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, wyd. E. Piekosiński, Kraków 1879, dokument nr 4.
15. Sławkowska — od drogi do Sławkowa, Floriańska, Mikołajska — od kościołów pod w/w wezwaniami, Wiślna — do Wisły, która przepływała w momencie założenia miasta znacznie bliżej krawędzi terasy średniej. Natomiast ulica Szewska wzięła nazwę najpewniej od zlokalizowanych przy niej warsztatów produkcyjnych.
16. „...in Conthrata Castrensi, que ducit eundo de Castro versus Circulum civitatis Cracovie... in qua Contrata sunt domos Capituli nostri Cracoviensisi...” — Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej t. II, dokument 295, s. 61.
17. Kodeks Dyplomatyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego t. I, dokumenty VI, XXVI, XXXVIII (s. 13, 48, 70).
18. Zbiór dokumentów małopolskich cz. I, dokument 46, s. 58; Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej t. II, dokumenty 258 (s. 22) i 388 (s. 171-172); Zbiór dyplomów klasztoru mogilskiego przy Krakowie, dokument 120, s. 101.
19. Zbiór dokumentów małopolskich cz. III, dokument 718, s. 166-167. Jeszcze Długosz w Liber beneficiorum (t. I, s. 186) opisuje bramę Grodzką jako „...valuam civilem, qua itur ex Cracovia in Casimiriam...33.
20. Np. M. Bielski, Kronika polska, wyd. J. Turkowskiego, Sanok 1856, s. 355. Wzmianka dotyczy wprawdzie czasów panowania Wacława Czeskiego, lecz określenie bramy należy uznać jako współczesne powstaniu kroniki.
21. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, dokumenty 98, s. 138, 512, 659.
22. W źródłach XVI-wiecznych sadzawki królewskie lokalizowane są „in Ferali” (na Zwierzyńcu), „In horto Regina- lis Majestatis” (tamże?) oraz „post Casimiriam”. Por. A. Chmiel, Wawel t. II, Kraków 1913, indeks.
23. Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej cz. II, dokument 371, s. 152.
24. Długosz, Liber beneficiorum t. I, s. 185.
25. Najstarsze księgi miasta Krakowa cz. II, s. 306 (objaśnienie).
26. Ibidem, cz. II, s. 293, 291, 296.
27. Kodeks dyplomatyczny Małopolski t. IV, s. 142; Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu t. III (wyd. B. Przybyszewski), Źródła do dziejów Wawelu t. III, s. 59-60, dokument 93; Liber beneficiorum t. I, s. 269; Źródła do dziejów Wawelu t. IV, s. 43, dokument 51.
28. Cytuję za A. Swaryczewskim, op. cit., s. 40.
29. Acta capitularia ecclesiae cathedralis Cracoviensis t. 6 (1564-1577) w Archiwum Kapituły Metropolitalnej w Krakowie, s. 330 rev.
30. Ibidem, t. 7, s. 117.
31. A. Chmiel, Wawel, t. II, Materiały archiwalne do budowy zamku, Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej t. V, Kraków 1913, s. 783-784.
32. Akta sejmikowe województwa krakowskiego, t. 3, wyd. A. Przyboś, Kraków 1959, s. 250.
33. A. Grabowski, Groby królów polskich w Krakowie,
Kraków 1835, s. 82; A. Górny, K. Piwarski, Kraków w czasie drugiego najazdu Szwedów na Polskę 1702-1709, Biblioteka Krakowska nr 77, Kraków 1932, s. 62-63.
34. S. Tomkowicz, Ulice i place..., s. 155-156.
35. J. Banach, Ikonografia Wawelu, Źródła do dziejów Wawelu t. IX, vol. 1, Kraków 1977, nr 36.
36. Por. S. Świszczowski, Krakowski Gródek, Kraków 1977, s. 36 i nn, ryc. 19.
37. J. Banach, op. cit., nr 20.
38. S. Tomkowicz, Wawel, t. I, cz. 2, Atlas, tabl. 11, szpalta 27.
39. J. Banach, op. cit., nr 44.
40. Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Krakowie (WAP), sygn. II/1.
41. WAP, II/3.
42. WAP, I/3, II/6.
43. WAP, teki A. Szyszko-Bohusza (odb. fotograficzna); WAP II/9.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
